Кіріспе

Оңтүстік Африка жазушысы Ноэль Лэнгли (25 желтоқсан 1911 – 4 қараша 1980) – Оңтүстік Африкада туған (кейін америкалық азаматтыққа өткен) романист, драматург, сценарист және режиссер. Ол 1939 жылғы «Оз сиқыршысы» фильміне негіз болған сценарийді жазды және фильмнің үш ресми сценаристісінің бірі болып табылады. Фильмге дайындаған түпкілікті сценарийін Флоренс Райерсон мен Эдгар Аллан Вулф, басқа сценаристтер, өңдеді. Лэнгли олардың өзгерістеріне қарсылық танытып, алғаш көргенде фильмнің соңғы нұсқасына көңілі толмады, бірақ кейін пікірін өзгертті. Ол өзі алдыңғы туындысына енгізген көптеген идеяларды пайдаланып, «Оздың керемет елі» кітабының жалғасын жазуға тырысты, алайда ол жарық көрген жоқ.

Өмір және мансап

Оңтүстік Африканың Дурбан қаласында Рождество күні дүниеге келген Ноэль Лэнгли, Дурбан орта мектебінің директоры Обри Сэмюэл Лэнгли мен Дора Агнес Эллисонның ұлы еді. Ноэль Лэнгли 1930 жылға дейін әкесі оқыған мектепте (Дурбан орта мектебі, Квазулу-Натал, Оңтүстік Африка) білім алды. Әкесі – мектеп директоры болғандықтан, Ноэльмен қарым-қатынасы шиеленіскен еді, себебі ол әкесінің үмітін ақтамады. Әкесі, Обри Сэмюэл "Мадеву" (изизулу тілінде – "мұсқар"), сезімтал суретші, қатаң тәртіпті және регби футболына құмар адам болатын, сонымен қатар дене шынықтырумен айналысатын балаларды бағалаған. Лэнгли ағасы көркемдікке бейім және дене жағынан әлсіз ұлын қабылдамады (дәрігері доктор Джордж Кэмпбелл оған спортпен және кадеттік жаттығулармен айналысуға тыйым салған). Олардың қарым-қатынасы соншалықты нашар болды, әкесі қайтыс болғаннан кейін Ноэль Джек Коупке (аудармашы, ақын және романист) әкесін өлтіруге көмектескенін мақтанышпен айтқан еді. Университетте оқып жүргенде пьеса жазуға кірісті. Оның "Квир Карго" пьесасы 1932 жылы Дурбан репертуар театрында қойылды. Англияға кемемен бара жатып, ол Лондонның Уиндэм театрының негізін қалаушы Чарльз Уиндэмнің туысымен танысты. "Квир Карго" пьесасы кейіннен Уиндэм театрында жеті ай бойы көрсетілді. Осы кезеңде Лэнгли Вест-Энд сахнасы үшін "For Ever" және "Ферма Үш Эхоның" сияқты басқа да пьесалар жазды. 1935 жылы оның алғашқы романы – ежелгі Римдегі оқиғаларға арналған сатиралық туындысы "Мені құсқа қамап қой" жарық көргенде үлкен жетістікке жетті. Одан кейін 1936 жылы "Біздің артымызда порпоиза бар" романы және "Жасыл имбир елі" балалар кітабы жарық көрді. Лэнгли 1930-шы жылдары фильмдерге сценарий жазуды бастады, британдық фильмдерге жазуға көмектесті. Содан кейін Лэнгли Лондоннан Голливудқа кетіп, MGM компаниясымен сценарий жазушы ретінде жеті жылдық келісімшарт жасасты. Өзінің "Жасыл имбир елі" атты балалар кітабының сәттілігіне байланысты, ол Л. Франк Баумның "Оздың керемет сиқыршысы" атты балалар романын киноға бейімдеу жұмысына таңдалған сценарийшілердің бірі болды. 11 күн ішінде ол 43 беттік адаптация жасады. Ол сюжетке енгізген өзгерістердің қатарында – қалайы адам, қорқытқыш және арыстан кейіпкерлерін сепия түсті Канзас көрінестерінде ферма жұмысшылары ретінде көрсету, сондай-ақ Доротидің аяқ киімінің түсін күмістен рубинге өзгерту болды. Оның фильмдердегі жұмыстары: "Олар мені қашқын етті" (1947), "Том Браунның мектеп күндері" (1951), "Аластер Симнің Скруджі" (1951), "Пиквик қағаздары" (1952), "Иванхо" (1952) және "Техникалы түсті Зенда тұтқыны" (1952). (Дегенмен, оның "Зендаға" қосқан үлесі шамалы болды, себебі 1952 жылғы фильм 1937 жылғы фильм нұсқасының сценарийін сөзбе-сөз орындады, ал ол фильмде жұмыс істемеді.) 1956 жылдың маусым айында Лэнглиді "Брайна" продюсерлік компаниясы Кирк Дуглас үшін "Викингтер" романын қайта жазуға шақырды, бірақ оның сценарийі пайдаланылмады. 1964 жылы Лэнгли Нью-Йорк радиостанциясы WBAI үшін "Жасыл имбир елі туралы әңгіме" кітабын толық оқып, бірнеше таспалар жазды. Кейіннен ол оны LP-ге сыйғызу үшін өңдеп, тыңдаушылардың қаржылық көмегімен шығарылған дискіге қосып, қайырымдылық шарасы ретінде ұсынды. Лэнгли өмір бойы роман мен пьеса жазуын жалғастырды. Сондай-ақ ол "Saturday Evening Post" және басқа да журналдарға қысқа әңгімелер жазды.

Жеке өмір

1937 жылы Лэнгли Лос-Анджелесте Наоми Мэри Легатқа үйленді. Олар Оңтүстік Африкада жүрген кезінен бастап бірге болған. Кейіннен олардың бес баласы болды. 1954 жылы Калифорнияда ажырасып, Ноэль Лэнгли балалардың күтімін алды. Ол туған қаласы Питермарицбургке қайтып кеткен деп саналады. Лэнгли 1959 жылы актриса Памела Димингке үйленді. 1961 жылы Лэнгли АҚШ азаматы болды. Өмірінің соңғы жылдары Лэнгли есірткіге тәуелділерді реабилитациялау саласында жартылай жұмыс істеді. 1980 жылы ол АҚШ-тың Калифорния штатындағы Desert Hot Springs қаласында қайтыс болды.

Кітап тізімінің ішінара сипаттамасы

Клеткада маған тоқыл, Артур Баркер, 1935. Таркин дәуірінің соңында Римде өтетін тарихи, әзіл-қалжыңға толы роман. 1948 жылы мюзиклдің негізі болды. "Біздің артымызда дельфин", Артур Баркер, 1936. Ағылшын театр өмірі туралы комедиялық драма. Үш пьеса, Артур Баркер, 1936. Үш эхо фермасы, мәңгілік және достық қарым-қатынастар. "Жасыл имбирь елі", Артур Баркер, 1937. Аладдиннің ұлы Әбу Әли туралы балаларға арналған кітап. "Жасыл имбирь елі" 1966 жылы және шамамен 1975 жылы жаңа басылымға қайта жазылды. 1965 жылы Нью-Йорктегі WBAI радиостанциясы Лэнглидің осы әңгімені оқып жатқанын жаздырып, эфирге шығарды. Ұқыпты қысқартылған нұсқа LP тақтасында шығарылды және қайырымдылық жинауға жәрдемдес ретінде ұсынылды. "Англиялықтардан өзгеше", Уильям Морроу, 1937. "Оз сиқыршысы", 1939, Флоренс Райерсон және Эдгар Аллан Вулфпен бірге жазылған сценарий. "Хокус-покус", Метуэн, 1941. Голливудтағы оқиғалар туралы әзіл-қалжыңға толы әңгіме. "Жүрек музыкасы", Артур Баркер, 1946. Цирк ортасындағы роман. "Капуста патч", Артур Баркер, 1947. Леди Баккерингтің өміріндегі жиырма төрт сағат туралы комедиялық драма. Десбарольданың рас және қайғылы тарихы, Вальс билейтін тышқан, Линдси Драммонд, 1947. Эдвард Ардиццоне салған суреттері бар балалар кітабы. Көксаудың нұсқауы, Артур Баркер, 1948. Лизистратаның оқиғасының қайта баяндалуы. "Менің ағашымда жылқы бар", Хэйзел Пайнегармен бірге, Артур Баркер, 1948. Әзіл-қалжыңға толы кітап. "Кішкентай қозылар жидек жейді", Сэмюэл Френч, 1950. 1948 жылы қойылған үш актілі жеңіл комедия. "Эдвард, менің ұлым"; үш актілі пьеса, Роберт Морлимен бірге, Френч, 1948. "Кімде-кім менің арманымды шайқап тұр", Хэйзел Пайнегармен бірге, Артур Баркер, 1949. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Англиядан қашқан әйелдер тобы туралы роман. "Тұрақсыз ай", Артур Баркер, 1949. Данте мен Беатрис туралы әңгіме. "Құпия және кек алу әңгімелері", Артур Баркер, 1950. "Скрудж", 1951, "Рождестволық ән" сценарийіне бейімдеу. "Деллдегі құс", Хэйзел Пайнегармен бірге, Артур Баркер, 1951. Жас нормандық рыцарь және моральдық идеал туралы әңгіме. "Лютадағы жарық", сондай-ақ "Күнәсіздің кеңдігі", Артур Баркер, 1952. Күнәсіз бала ежелгі Қытайда "құмарлы күнәкарлардың" түрлі-түсті, экзотикалық әлемін табады. "Барлығы қайда кетті?", Артур Баркер, 1960. Драматург туралы әңгіме. "Ақ қар және үш клоун", 1961, Элвуд Уллманмен бірге жазылған сценарий. "Көтерілісшілердің сәнділігі", үш актілі пьеса, Артур Баркер, 1960. "Жалғыз", "Тритон кітаптары", 1967. "Эдгар Кейси реинкарнация туралы", Хоторн кітаптары, 1968. "Шырындар туралы арман", Макмиллан, 1971. "Қайта оралу", Кессингер баспасы, 2005. "Saturday Evening Post" журналының қысқа әңгімелер жинағы. Десбарольда, Вальс билейтін тышқан, Дюрант баспасы, 2006. Жаңа басылым.