Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Мексикадағы тау тізбегі, АҚШ
Mountain range in New Mexico, United States
Джемез таулары (/'h//eɪ//m//ɛ//z/, Tewa: Tsąmpiye'ip'įn, Navajo: Dził Łizhinii) – АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Рио-Арриба, Сандовал және Лос-Аламос округтерінде орналасқан таулар тобы. Нью-Мексикоға испандықтар келгенге дейін көптеген пуэбло тайпалары ғасырлар бойы Джемез таулары аймағында өмір сүрген. Бұл аймақтағы Пуэбло халықтары – Това тілін сөйлейтін Джемез халқы, олардың есімімен тау тізбегі аталған, және Керес тілін сөйлейтін Зиа халқы. Нью-Мексиконың Джемез тауларындағы пуэблолар шағын алаңдарды қоршаған көп қабатты құрылыстардан тұрған. Олардың жүздерше бөлмелерінің көп бөлігі бір отбасыларға арналған, ал кейбіреулері қойма ретінде пайдаланылған. 1979 жылы АҚШ Энергетика министрлігі көрсеткендей, Джемез таулары континенттік типтегі жартылай шөлейтті тау климатына ие. Дегенмен, бұл жіктеу биіктікке байланысты өзгешеліктер мен аймақтың топографиялық ерекшеліктерін жасырады. Жаңа Мексиканың солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан Джемез тау тізбегінің биіктігі Рио-Гранде өзенінің жанындағы 1590 метрден басталып, Цхикома шыңында 3526 метрге жетеді. Бұл геологиялық құрылым шамамен 543 522 гектарды қамтиды (Smith және авторлар, 1976 жылғы зерттеу). Олар континенттік вулканизмнің классикалық мысалы болып табылады және Валлес Кальдерасын қоршаған кең дөңгелек жотадан тұрады. Кальдераның қайта жандануы осы жерде типтік жағдайларда жүзеге асырылады. Таулар Рио-Гранде рифтісі мен Джемез сызығының қиылысында жатыр. Осы жерде ежелгі субдукция аймағының құнарлы тау жыныстарынан пайда болған магма, рифтің салдарынан пайда болған жарықтар арқылы жер бетіне шығады. Бұл ұзаққа созылған жанартаулық белсенділікті тудырды, алғашқы жарылыстар кем дегенде 13 миллион жыл бұрын басталған және қазірге дейін жалғасуда. Соңғы белгілі жарылыс – Банко Бонито ағынының обсидианы, ол қазіргі уақыттан 68,3 ± 1,5 мың жыл бұрын болған. Тау тізбегінің көп бөлігі Керес және Полвадера топтарының кальдераға дейінгі базальттары, андезиттері және дациттерінен тұрады, бірақ Банделье туфының кең ауқымды ағындары және кальдераның қайта жандануымен байланысты жас риолиттер де бар, олардың барлығы Тева тобына жатқызылады. Бұл массивті пирокластикалық шөгінділерді құрады, олар Банделье туфының Отови және Тширеге мүшелері деп аталады. Бұл шөгінділердің көп бөлігі қазір Паджарито платосын құрайды, бұл Лос-Аламос қаласы орналасқан каньондар мен үстірттердің көрнекті аймағы. Редондо шыңы – 11 254 фут (3431 м) биіктіктегі екінші ең биік нүкте, Валлес Кальдерасының ортасында орналасқан қайта жандану күмбезі, сонымен қатар бірнеше кішкентай жанартаулар бар. Джемез тауларындағы Квартерлік жанартау өрісі Валлес кальдерасын және байланысты Банделье туфын қамтиды. Кальдера осы құрылымдармен және оның жиегімен бірнеше жасыл шөптесі аңғарларға (испан тілінде "valles" – аңғарлар, сондықтан осы ат) бөлінген. Валлес Кальдерасының батыс бөлігі сейсмикалық төмен жылдамдық аймақпен жабылады, оның ауданы және тереңдігі 10 метрге жетеді. Бұл аймақ кемінде 10% балқыған тау жыныстарынан тұрады және магмалық белсенділіктің жаңа толқынын көрсетеді. Бұл Лос-Аламос сейсмикалық желісімен бақыланады, ол 1970 жылдары орнатылғаннан бері ерекше жанартаулық сейсмикалық белсенділікті анықтаған жоқ.
The Jemez Mountains (/'//h//eɪ//m//ɛ//z/, Tewa: Tsąmpiye'ip'įn, Navajo: Dził Łizhinii) are a group of mountains in Rio Arriba, Sandoval, and Los Alamos counties, New Mexico, United States. Numerous Puebloan Indian tribes have lived in the Jemez Mountains region for centuries before the Spanish arrived in New Mexico. The Pueblo Nations of this region are the Towa speaking Jemez people, after whom the mountain range is named, and the Keres speaking Zia People. Pueblos in the Jemez Mountains of New Mexico were compromised of compact multistoried buildings which enclosed small plazas. Most of their several hundred rooms were probably occupied by single families, but some were storerooms. The Jemez Mountains encounter a semi arid mountain climate of the continental type, as indicated by the U. S. Department of Energy in 1979. However, this classification conceals a significant amount of diversity linked to gradients in elevation and the region's topographical features. In north central New Mexico lies the Jemez Mountain range, spanning altitudes from 1590 meters at the Rio Grande to 3,526 meters at the peak of Tschicoma Peak. This geological demarcation encompasses approximately 543,522 hectares, according to Smith et al. 's 1976 study. They are a classic example of intracontinental volcanism and consist of a broadly circular ridge surrounding the Valles Caldera. The latter is the type location for resurgent caldera eruptions. The mountains lie on the intersection of the western margin of the Rio Grande Rift and the Jemez Lineament. Here magma produced from the fertile rock of an ancient subduction zone has repeatedly found its way to the surface along faults produced by rifting. This has produced a long lived volcanic field, with the earliest eruptions beginning at least 13 million years ago and continuing almost to the present day. The most recent known eruption is the obsidian of the Banco Bonito flow, dated to 68.3 ± 1.5 thousand years before the present. Most of the volume of the range is composed of pre caldera basalts, andesites, and dacites of the Keres Group and Polvadera Group, but there are extensive outflow sheets of the Bandelier Tuff and young rhyolites associated with caldera resurgence, all assigned to the Tewa Group. produced massive ignimbrite deposits known as the Otowi and Tshirege members, respectively, of the Bandelier Tuff. Much of the material in these deposits now forms the Pajarito Plateau, a scenic region of canyons and mesas on which Los Alamos is situated. Redondo Peak, the second highest summit in the range at 11,254 ft (3431 m), is a resurgent dome in the middle of the Valles Caldera, which also contains several smaller volcanos. In the Jemez Mountains, the Quaternary volcanic field, encompasses the Valles caldera and the connected Bandelier Tuff. The caldera is segregated by these structures and its rim into multiple lush grass valleys (valles in Spanish, hence the name). The western part of the Valles Caldera is underlain by a seismic low velocity zone with an area of and extending to depths of This zone consists of at least 10% molten rock and represents a new pulse of magmatic activity. This is monitored by the Los Alamos Seismic Network, which has detected no unusual volcano seismic activity since it was installed in the 1970s.
Қоғамдық пайдалану
Аралдың көп бөлігі федералдық жер, соның ішінде Санта-Фе ұлттық орман паркі, Банделье ұлттық ескерткіші және Валлес Кальдера ұлттық қорығы. Мемлекеттік жерлерге Сандовал округіндегі Фентон-Лейк мемлекеттік паркі кіреді. Тау жолдары аралды кесіп өтеді және көптеген шыңдарға жетелейді, бірақ кейбір аймақтар қоршаған ортаға қатысты шектеулер немесе Санта-Клара Пуэбло аумағында немесе жеке меншік иелерінің жерлерінде болғандықтан жаяу жүргіншілерге жабық. (Пуэбло жерлеріне рұқсат алып кіруге болады.) Шыңдарға көтерілу әдетте оңай (жақсы ауа райы болғанда) және арнайы дағдылар қажет етілмейді, бірақ Лос-Аламос, Каха-дель-Рио және аралдың басқа да жерлеріндегі базальттық жартастарда тау шаңғысымен сырғанау танымал. Тауларда бірнеше ыстық және суық бұлақтар бар, оның ішінде танымал Спенс Спрингс және Жеті бұлақ, сондай-ақ Сода бөгеті. Тауларда бес ресми кемпинг орналасқан, сонымен қатар рюкзакпен саяхаттайтындар үшін көптеген қосымша орындар бар. Тағы бір танымал демалыс түрі – Джемез өзені мен Сан-Антонио ағысында балық аулау. Тауларда Паджарито тауы, шағын тау шаңғысы курорты орналасқан. Қыс мезгілінде тау шаңғысымен және қарға басып жүруге болады. Дегенмен, әр жылғы қыста қар мөлшері жеткіліксіз болуы мүмкін, сондықтан қарға қатысты іс-шараларды жүргізуге бола бермейді. Аймақ көктемде құрғақ және желді болуға бейім болғандықтан, орман өрттеріне ұшырау қаупі жоғары, бұл адамның әрекеттерінен немесе молниядан туған өрттің жылдам таралуына жағдай жасайды. 2011 жылғы Лас-Кончас өрті соңғы ірі өрт болып есептеледі. Лос-Аламос Ұлттық зертханасының бір бөлігі де зардап шекті, бірақ зертхананың ешқандай арнайы ядролық материалдары қауіпке ұшыраған жоқ немесе шығарылмады.
Much of the range is federal land, including Santa Fe National Forest, Bandelier National Monument, and the Valles Caldera National Preserve. State lands include Fenton Lake State Park at in Sandoval County. Hiking trails crisscross the range and lead to many of the summits, although some regions are closed to hikers either because of environmental restrictions or because they are on the territory of Santa Clara Pueblo or private landholders. (Access to pueblo lands is available by permit.) The summits are generally easy to climb (in good weather) and require no technical climbing skills, but rock climbing is popular on some of the basalt cliffs near Los Alamos, Caja del Rio and elsewhere in the range. There are several hot and cold springs throughout the mountains, including the popular Spence Springs and Seven Springs, as well as Soda Dam. There are five official established campsites in the mountains, and many additional locations for backpackers as well. Another popular recreational activity is fishing in the Jemez River and San Antonio Creek. The mountains also are home to Pajarito Mountain, a small downhill ski area. Cross country skiing and snowshoeing are available on trails in the winter. However, not every winter produces enough snow to support activities that require significant snowfall. The region is prone to forest fires because of the tendency for spring weather to be dry and windy, creating conditions under which fires caused by human activities or lightning can spread rapidly. The Las Conchas Fire in 2011 was the most recent large wildfire. Parts of Los Alamos National Laboratory were also damaged, although none of the laboratory's special nuclear materials were threatened or released.
Тарихи қауымдастықтар
14 ғасырдың басында Това тайпасы Джемез тауларында пуэблолар салды. Пуэблолардың ішінде Уншаги, Нанишаги және Джузева пуэблолары бар. 17 ғасырда испандықтар келгенге дейін бұл аймақ тығыз қоныстанған, дамыған егіншілік және сауда жүйелері болған. Пуэблолардан тыс жерде шамамен 300 кішкентай құрылыстың қираған қалдықтары табылды. Көптеген құрылыстардың жанынан керамика сынықтары, ал төңіректегі аймақтарда көптеген жебе ұштары табылған. 17 ғасырда испандықтар колонизациялық әрекеттерді бастағанда, олар «халық» деген мағынаны білдіретін Това тіліндегі «Hemes» сөзін естіді. Олар оны испан тіліне «Jemez» деп аударды. Испандықтар Джузева пуэблосында (сол кездегі аймақтағы ең маңызды пуэбло) тұратын Това тайпасын дәстүрлі әдеттерінен бас тартып, католицизмді қабылдауға мәжбүр етті. Басынан бастап, Джемез тайпасы испандықтардың басқыншылығына қарсы тұрды және 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінен бұрын оларға қарсы екі көтеріліс ұйымдастырды. 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінен кейін испандықтар 1692 жылы қайта басып алу науқанын бастады. Това тайпасы Джемез тауларының Рио-Гранде аңғарынан алыс болғандықтан, испандықтардың негізгі әрекеттері шоғырланған жерден, олар ұзақ уақыт бойы қарсы тұра алды. Джузева 1694 жылы қайта басып алынды және 1696 жылы тағы да көтеріліс жасады. Бұл көтеріліс сәтсіз аяқталып, көптеген Това тайпасы Навахо тайпасының арасында пана тапты. 1703 жылы көптеген адамдар Джемез аңғарына оралып, пуэблоларын қайта жаңартылды. 1838 жылы Галистео ойпатындағы басқа бір Това тайпасының ауылы – Пекос Пуэбло тасталып қалғандықтан, оның он жеті тұрғыны Джемез Пуэблосына көшірілді. Джемез-Спрингс – 2020 жылғы халық санауы бойынша 198 тұрғыны бар шағын қала. Джемез Пуэблосындағы 3400-ге жуық мүшесінің 90% астамы Това тілінде сөйлейді. Бұл қауымдастықта барлық шешімдер тайпалық үкімет тарапынан қабылданады, олар Джемез жерімен байланысқан дәстүрлі байланыстармен тығыз байланысты.
Around the early 14th century, the Towa people built pueblos in the Jemez Mountains. The pueblos include Unshagi, Nanishagi, and Giusewa pueblos. Before the arrival of the Spanish in the 17th century, the area was well populated, and had established farming communities and trade systems. Outside of the pueblos, the ruins of around 300 small structures have been discovered. Potsherds have been found near a majority of the structures, and arrowheads have been found in many of the surrounding areas. When the Spanish began their colonization efforts in the 17th century, they heard the Towa word Hemes, meaning "the people." They then translated it to the Spanish spelling, Jemez. The Spanish forced the Towa living in Giusewa pueblo (the most significant pueblo of the region at the time) to abandon their traditional practice, and to adopt Catholicism. From the very beginning, the Jemez resisted the Spanish oppression, initiating two uprisings against them prior to the occurrence of the Pueblo Revolt in 1680. After the Pueblo Revolt in 1680, the Spanish set about a campaign of reoccupation in 1692. the Towa were able to resist for longer because of the distance of the Jemez mountains from the Rio Grande Valley, which was where the main concentration of Spanish activity was. Giusewa was reoccupied in 1694, and revolted again in 1696. This revolt was ultimately a failure, and many Towa people sought refuge among the Navajo. In 1703, the majority of individuals had come back to the Jemez Valley, reconstructing their pueblo. In 1838, as Pecos Pueblo, a different village speaking Towa in the Galisteo Basin, was deserted, its seventeen inhabitants relocated to Jemez Pueblo.). Jemez Springs is a small town with a population of 198 according to the 2020 census. In the Jemez Pueblo, more than 90% of around 3400 members speak the Towa language. Within this community, all decisions are made by the tribal government, which are heavily influenced by traditional connections to the Jemez land.
Флора
Жемез тау аймағында 720-ден астам өсімдік түрі бар, оның ішінде субальпілік шалғын, шырша-қарағай орманы, аралас қылқан жапырақты, ponderosa қарағайы, пиньон-қылқан жапырақты және қылқан жапырақты шалғын сияқты алты өсімдік қоғамдастығы кездеседі. Ландшафтқа түс қосатын өсімдіктерге альпілік лавр, ұмытылмас гүл, саксифрагея және мата сияқты жапайы гүлдер жатады. Ponderosa қарағайлары Джемез тауларының шығыс беткейінде 2100-2300 метр аралығында, ал аралас қылқан жапырақты ормандар 2100-3200 метр биіктікте таралған. Солтүстік-батыс аймақтағы Сан-Педро парктерінің жабайы табиғаты, Рио-Гранде өзені бойындағы Уайт-Рок каньоны және Джемез тауларының оңтүстік-батыс бөлігіндегі шөлді бұталы жерлер ерекше өсімдік әлемімен ерекше назар аударады.
There are over 720 plant species in the Jemez Mountain region with six community types that include, subalpine grassland, spruce fir, mixed conifer, ponderosa pine, pinyon juniper, and juniper grassland. Adding a touch of color to the landscape are wildflowers like alpine larkspur, forget me nots, saxifrages, and sedges. Ponderosa pine are found between 2100 and 2300 meters on the east side of the Jemez Mountains while mixed conifer forests are found between 2100 and 3200 meters in elevation. The San Pedro Parks Wilderness in the northwest region, White Rock Canyon along the Rio Grande, and the desert shrublands at the extreme southwest part of the Jemez Mountains, particularly capture attention due to their distinctive plant life.
Фауна
Жемез тауларында американдық бұғы (вапити), алтын жамылғылы жер қаскырлары, Гуннисон дала тышқандары, американдық сусарлар, қара аюлар және тау арыстандары қоныстанады. Жемес таулары федералды түрде қорғалатын, Жемес таулары саламандрасына да мекен. Бұл түр көбінесе аралас шыршалы орманды жерлерде кездеседі және 2013 жылы Құрып бара жатқан түрлер туралы заңға сәйкес тізімге алынды.
The Jemez Mountains house the American elk (wapiti), the golden mantled ground squirrel, the Gunnison's prairie dog, American beavers, black bears, and mountain lions. The Jemez Mountains are also home to a federally endangered species, the Jemez Mountains salamander. This species is mostly found in mixed conifer forests and was listed under the Endangered Species Act in 2013.