Кіріспе

Вальверде шайқасы, сондай-ақ Вальверде Форд шайқасы деп те аталады, 1862 жылдың 20-21 ақпаны аралығында Рио-Гранде өзенінің Валь-Верде қаласына жақын жердегі бродында, Одақ бақылауындағы Нью-Мексико территориясында, қазіргі Нью-Мексико штатында болды. Бұл Америка Азамат соғысының Нью-Мексико кампаниясындағы конфедераттардың маңызды жеңісі деп есептеледі, бірақ шабуыл жасаған күштер шайқас алаңынан кетуге және ақырында аумақтан толығымен шегінуге мәжбүр болды. Шайқасқа Техас штатынан келген конфедераттық кавалериясы және Аризона милициясының бірнеше ротасы, сондай-ақ АҚШ армиясының әскерлері мен Нью-Мексиконың солтүстік және Колорадо территорияларынан келген Одақ еріктілері қатысты.

Өмірбаян

Конфедерация бригадасының генерал-майыры Генри Хопкинс Сибли әскерімен Нью-Мексикоға басып кіруді, Одақ әскерлерін жеңуді, астана Санта-Феді басып алуды және содан кейін Калифорнияны Конфедерация үшін батысқа қарай жаулап алуды жоспарлады. Сиблидің алғашқы қадамы – Техастың Эль-Пасо қаласында әскер жинап, оны солтүстікке, Конфедерациялық Аризона арқылы Форт-Торнға жеткізу болды. Одан ол Рио-Гранде бойымен ілгеріледі, Жорнада-дель-Муэрто шөлінен жалтап, Крейг фортын және ондағы жабдықтауларды басып алу, сондай-ақ полковник Эдвард Канби басқаратын Федералдық армияны жеңуді мақсат етті. 1862 жылдың 3 қаңтарында Сибли Эль-Пасодан үш полк пен 2510 офицер мен сарбаздан тұратын, жартылай толыққан техастықтардан құралған отрядпен аттанды. Ел-Пасодан 225 шақырым (140 миль) солтүстікке орналасқан Форт-Крейг оның жолындағы басты кедергі болды. Канби оны 3800 адаммен күтіп отырды, олардың көп бөлігі жаяу әскерлер еді. Канбидің әскерінің 1200-і ғана тәжірибелі сарбаздар болды. Қалғаны 2000 Нью-Мексикалық еріктілер, 100 Колорадолық еріктілер және 500 ополченниктерден тұрды. Кит Карсон Нью-Мексикалық еріктілердің бірінші полкіне қолбасшылық етті.

Конфедерациялық күштер

Жаңа Мексика армиясы – BG. Генри Хопкинс Сибли
2-ші Техас атты әскер батальоны – Майор Чарльз Л. Пирон
4-ші Техас кавалерия полкі – Лтк. Уильям Рид Скури
5-ші Техас кавалерия полкі – Полковник Томас Грин
7-ші Техас кавалерия полкі – Лтк. Джон Саттон
Уақытша артиллерия батальоны (2-ші, 4-ші және 5-ші Техас бөлімшелерінен құрылған) – Капитан Треванион Тил

Кіріспе

13 ақпан күні кешке Сибли өзінің бригадасын Форт-Крейгтен оңтүстікке қарай он бес шақырымға жеткізді. Фортты шабуылмен алуға тым мықты деп есептеген Сибли келесі үш күн бойы бригадасын федералдыларды ашыққа шығару үшін орналастырды, бірақ Канби өз ерікті әскерлеріне сенбегендіктен шабуылға бара алмады. Бірнеше күндік азықпен қамтамасыз етілген конфедераттар ұзақ күте алмады, сондықтан 18-і күні өткен соғыс кеңесінде Сибли әскерге Рио-Грандеден өтіп, өзеннің шығыс жағымен Вальвердедегі фордқа, Форт-Крейгтен солтүстікке алты шақырымға қарай жылжуға бұйрық берді, мақсаты – Форт пен Санта-Федегі штаб арасындағы одақтың байланысын үзу. 20-сы күні конфедерат әскері, өзен мен төбелердің қорғанысында, Форт-Крейгке қарсы орналасты. Конфедерат полковнигі Томас Грин өзен мен фортқа қарап тұрған биіктіктерге артиллерияны орналастыруға тырысты, бірақ Канби бұл әрекетті болжап, техастықтарды 20-шы күні түнде "құрғақ лагерьде" болуға мәжбүр етті. Түн ортасында одақтың капитаны Джеймс Грейдон конфедераттардың бірнеше бекетін жарқызуға тырысты, олардың қатарына жарылғыш ұңғылы баррелдерімен жүктелген қашырларды жіберді, бірақ адал ескі әскер қашырлары жарылмай тұрып, одақ лагеріне қайта оралуға тырысты. Тек екі қашыр ғана қаза тапса да, жарылыстар конфедераттардың малдары мен жылқыларын одақтың қатарына шашыратып жіберді, осылайша Гриннің әскерлерін қажетті азық-түлік пен жылқыдан айырды.

Шайқас

Келесі күні таңертең, 21 ақпанда, Сибли 2-ші Техас атқыштар полкінің төрт ротасынан тұратын алдын ала жасағын, майор Чарльз Пирон басқаруымен, Вальвердедегі бұғазға барлау үшін жіберді. 4-ші Техас атқыштар полкі, подполковник Уильям Рид Скарри басқаруымен, олардың артынан тығыз ерді. Бригаданың қалған бөлігі лагерде қалды, кейін соңынан келуді ниеттенді. Одақтың барлаушылары Канбиге Конфедерация күштерінің солтүстікке қарай жылжуы туралы хабарлады. Канби содан кейін 5-ші Нью-Мексико жаяу әскер полкінің полковнигі Бенджамин С. Робертс басқаруымен, жаяу әскер, ат әскері және артиллериядан тұратын аралас күшті бұғазға жіберді. Жаяу әскер мен артиллерия колоннаны баяулатқандықтан, Робертс майор Томас Дунканды ат әскерімен бірге бұғазды бақылауға жіберді. Робертс кеткеннен кейін Канби форт гарнизонынан қосымша күштер жіберді және Нью-Мексико еріктілерінің бірнеше ротасын "душманның қозғалысын бақылауға, оның қанаттары мен артына қауіп төндіруге және оның қозғалысына мүмкіндігінше кедергі келтіруге" тағайындады. Конфедерация әскерлері Пирон басшылығымен Вальверде бұғазының шығыс жағына келгенде, Одақ күштері олардың жолын тосып тұрғанын көрді. Пирон 4-ші Техас полкінен күш сұрады, ал оның әскері ескі өзен арнасында жасырынып, ол тиімді қорғаныс позициясы болды. Басында, сандық артықшылығына қарамастан, Одақ ат әскері конфедераттарды олардың позициясынан ығыстыруға тырысудың орнына, майдандық шепке орналасты. Бұл Одақ артиллериясын Рио-Гранде өзенінің батыс жағалауында қалуға мәжбүр етті. Скарри келген кезде, ол өзінің полкін Пиронның оң жағына орналастырды, ал полк артиллериясын Конфедерацияның сол жағына орналастырды. Конфедерация сандық артықшылыққа ие болғанымен, олардың көпшілігі қысқа қашықтықтағы мылтықтармен және тапаншалармен қаруланған, олар Одақ позицияларына үш жүз метр қашықтықта жете алмады; Конфедерация гаубицалары да өзеннің қарсы жағындағы Одақ артиллериясына жете алмады. Сонымен қатар, Канби Крейг фортындағы қалған гарнизонның көп бөлігін Вальвердеге қарай шеруге бұйырды, ал фортты күзету үшін бірнеше отаршылды қалдырды. Ол келген кезде Канби өз командасының көп бөлігін, соның ішінде артиллерияны шығыс жағалауға көшірді, Карсонның бірінші Нью-Мексико еріктілері мен полковник Мигель Пиньоның екінші Нью-Мексико еріктілерін резерв ретінде батыс жағалауда қалдырды. Түстен кейін Конфедерация күшінің қалған бөлігі, полковник Томас Грин басқаруымен 5-ші Техас атқыштар полкі және подполковник Джон Саттон басқаруымен 7-ші Техас атқыштар полкінің батальоны, суға мұқтаж және қорғаныстағы Одақ күштерінің өзенге кіруіне рұқсат бермеген майданға келді. Таңертең лагерде қалған Сибли бригаданың басқаруын қалдырды, ал Грин 5-ші Техас дивизиясының басқаруын майор Самуэль Локриджге тапсырды. Сағат 14:00 шамасында Грин лансерлік ротаға, Одақтың оң жағындағы тәжірибесіз Нью-Мексико ротасына шабуыл жасауға рұқсат берді; алайда, Одақ сарбаздары Колорадо ротасы болып шықты, ол шабуылды сындырмай жеңе алды. Шабуыл кезінде 20 лансер қаза тапты немесе жараланды, ал жылқылардың көп бөлігі мүгедек болды немесе өлтірілді. Конфедерация саптарына оралғанда, лансерлік рота өзін мылтықтармен және тапаншалармен қайта қаруландырып, шайқаста күресуді жалғастырды. Бұл Америка Азамат соғысының алғашқы және соңғы лансерлік шабуылы болды. Сағат 16:00-ға қарай Одақ күштері шайқаста басымдыққа ие болғандай көрінді. Канби жаппай майдандық шабуыл сәтсіз аяқталады деп шешті және сол жақтан шабуыл жасауға шешім қабылдады; мұны істеу үшін ол оң жағындағы батареяларының біріне Конфедерация шебіне жақындауға бұйрық берді және бірнеше роталарды оң жағына жылжытты, соның ішінде Карсонның бірінші Нью-Мексико полкі өзеннен өтіп, өз орнын алды. Алайда, әскерлердің осы қайта орналасуы Одақ шебінің ортасын және Канбидің сол жағындағы батареяны әлсіретті. Одақтың шабуылдарын тоқтатуға үміттене отырып, Грин майор Генри Рагуетке өз батальонымен Одақтың оң жағына шабуыл жасауға бұйрық берді; бұл шабуыл фронталдық отпен және 1-ші Нью-Мексикодан жасалған қанаттық шабуылмен сүрінді, ал Одақтың оң жағы шегінген Конфедерациядан кейін алға жылды. Осы уақытта Грин Скарри басқаруындағы Конфедерацияның оң жақ қанатына Одақтың орталығына және сол жағындағы батареяға шабуыл жасауға бұйрық берді; 750 адамнан тұратын шабуыл күштері үш кезекті толқынға бөлінді. Конфедерация әскерлерін көбінесе Рио-Грандеға қол жеткізуге мүмкіндік беретін суға деген шексіз қажеттілік жетеледі. Конфедерация шабуылының күші батареяны қолдаған күштің жартысынан астамын шашыратты. Локридж шабуыл кезінде қаза тапты. Одақ күштері ат әскері шабуылымен жауап берді, бірақ Конфедерацияның басты күштері Канбидің сол қанатына шабуылдауын жалғастырды, алты артиллерия бөлімін басып алды және Одақтың майдандық шебін бұзды, ол жақын арада әскерлер мен Нью-Мексико еріктілерінің үрейлі шегінуіне айналды. Сибли тағы бір шабуылға бұйрық беруге асығып жатқанда, Канби қаза тапқандар мен жараланғандардың денелерін алып қою үшін келісімге қол жеткізу үшін ақ ту жіберді, Сибли оған келісті. Канби өзінің әскерлерін қайта ұйымдастыра алды, Нью-Мексико еріктілерінен шамамен 200 дезертирлерді алып тастады және Крейг фортына шегінуге бұйрық берді, Санта-Феге қарайғы жолды Конфедерация күштеріне ашты.

Салдары

Соғыс алаңында қалған Конфедерация әскерлері жеңіске жетті, бірақ ауыр шығынға ұшырады, 36 адам қаза тапты, 150 адам жарақат алды, ал 2590 адамның арасынан біреуі жоғалып кетті. Форттың қабырғаларының мықтылығына байланысты Сибли фортты басып алуға тырысудан бас тартты, осылайша майданды Одақтың бақылауына қайтарды және солтүстікке қарай Альбукерки мен Санта-Феге бет алды, онда қажетті жабдықтарды қолға түсіруді үміттенеді. Бірақ, шайқаста жылқы мен есектің жоғалуы оны қатты қиындыққа салды, бұл оны 4-ші Техас полкін жаяу әскер ретінде қолдануға және бір бөлігін, сондай-ақ шараптарды жоюға мәжбүр етті. Канби өз күштерінен 3 офицер мен 65 сарбаздың қаза тапқанын, 3 офицер мен 157 сарбаздың жараланғанын, 1 офицер мен 35 сарбаздың жоғалып кеткенін хабарлады, барлығы 264 адам. Одан әрі жоғалғандар мен дезертирлер де болды, көбінесе дезертирлер, нәтижесінде 2800 сарбаздың 432-сі, дезертирлерді қоса алғанда, 16 пайыздық шығынға ұшырады. Өзін қарсыластардан кем деп санаған Канби Сиблиді қумай, оның орнына Нью-Мексико еріктілерінің шағын отрядаларын Конфедерация әскерлерінің артқы жағына мазалау үшін, ал Альбукерки мен Санта-Феге барлық жабдықтау қоймаларын және жаудың өзін қамтамасыз етуіне мүмкіндік беретін барлық нәрсені жоюға бұйрық берді. Ол Форт Крейгтегі негізгі күштермен қалып, Конфедерацияның жабдықтау желісін кесіп, Сиблиге күштердің келуін тоқтатуды жоспарлады, соңында Конфедерацияның негізгі күштерін өзі мен Форт Юнионнан келген Одақ күштері арасына қысып алуды көздеді. Сибли де, Канби де шайқастағы басшылықтары үшін жоғары баға алмады. Сибли алкоголь мен ауруға байланысты шаршап, күнінің көп бөлігін жедел жәрдем көлігінде өткізді. Полковник Грин де-факто қолбасшы болды және оның Канбидің орталық және сол жаққа жасаған шабуылы шайқасты жеңіске жеткізді. Канби жеңілісі үшін Нью-Мексико еріктілерін, көбінесе испандарды кінәлады, бірақ оның оң жағын күшейтіп, орталық және сол жағын әлсіретуі Одақтың жеңілісіне нақты себеп болды. Канбидің оң жағында Кит Карсонның Нью-Мексико еріктілерінің полкі шектеулі қатысты, бірақ өзін жақсы ұстады. Еріктілер алға жылжып, жеңіске жетіп жатырмыз деп ойлады. Канби кері шегінуге бұйрық бергенде олар сенімсіздікпен қарады. Бұл шайқас Канбидің әскери мансабындағы ең төменгі нүкте болды, ал Сибли үшін – биік белесі. Шайқастан кейін екі адамның беделі қарама-қарсы бағытта өсті. Шайқастан кейін Канби мен Сиблидің, бұрын одақтас болған және бірге оқыған, шын мәнінде ағайынды екендігі туралы әңгіме тарады. Алайда, зерттеулер олардың неке арқылы туыс екенін көрсете алмады.