Кіріспе

Канаданың оңтүстік-орталық Онтариосы арқылы шығыстан батысқа қарай созылатын геологиялық жер бедері – Ок Риджес моренасы. Ол Солтүстік Америкадағы Висконсин мұздық кезеңінде, шамамен 12 000 жыл бұрын пайда болды. Отырма материалдан тұратын күрделі жота, моренаның ішінара су астында қалыптасқаны белгілі. Ниагара жарлығы моренаның пайда болуында маңызды рөл атқарды, себебі ол екі мұз тілі арасында қалған мұздық еріген суларына тосқауыл болды. Моренаның қалыптасу процесін түсіну үшін, оның қазіргі физикалық географиясын (яғни физиографиясын) және оның құрамындағы шөгінді қабаттарын (моренаның стратиграфиясын) түсіну қажет.

Ниагара жарлығы

Моренаның батыс шеті Ниагара жарлығымен белгіленеді, бұл моренаның қалыптасуына маңызды рөл атқарған көрнекті куэста. Жарлықтағы арналар мұздың шетіндегі еріген судың ағызылуына арналған жол қамтамасыз етті; арналар жүйесі куэстаның ішіне және оның ашық шығыс бетіне қазылды. Еріген су Оук Риджс Морайнасының қалыптасу кезінде осы дәліздер арқылы оңтүстік-батыс және солтүстік-шығысқа қарай ағып шықты. Ниагара жарлығы, мүмкін, моренаның қалыптасуының барлық кезеңінде аймақтық су деңгейін бақылап отырды.

Питербороудың барабандық алаңы

Питербороу драмлин даласы – Оук Риджс Морайнасының солтүстігінде орналасқан ірі физиографиялық нысан. Ол солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған және кең, жазық түбі бар терең шатқалдар желісімен тілінеді. Шатқалдардың беткейлері тік және тармақтанған. Сондай-ақ, шатқал түбінде эскерлер де кездеседі. Бұл нысан моренаның оңтүстігіне қарай да созылады.

Тәрбиеге дейінгі кезең

Висконсиннің соңғы кезеңінде Онтарионың орталық бөлігі қалың мұзбен жабылған болатын. Шығыс-батысқа қарай созылған жарық Оук Риджс Морайнасының батыс жиегіндегі мұз қабатын екіге бөліп, солтүстікке Симко мұз тілі мен оңтүстікке Онтарио мұз тілін құрады. Сонымен қатар, мұз қабатының үнемі шегінуі тау жыныстарында жарықтар мен сынықтарды тудырды. Бұл сынықтар мұз асты өзендерінің (мұздық-сулық сипаттағы) және көлдердің (мұздық-көлдік сипаттағы) пайда болуына жағдай жасады. Күннің үздіксіз әсерінен мұз қабатының беті еріп, еріген су солтүстіктегі және оңтүстік-шығыстағы биік жерлерден, сондай-ақ Ниагара жартасынан батысқа қарай жарық арқылы пайда болған қуысқа ағып түсті. Жылдам ағыспен келген еріген су қуыстың бетін жылдам тоздырып, мұздың астында арналар жасады.

Мұз асты шөгіндісі

Еріді су әрі қарай субмұздық арналар желісін қалыптастырды; аймақтағы мұздың ішінде көптеген субмұздық қуыстар да пайда болды. Шөгінділерге толы еріді су осы арналармен ағып, ағысы баяулаған сайын қуыстарға және арналарға материалды жинады. Оук Риджс Морайнының өзегі бойындағы арналардың толуы негізінен іріден ұсаққа дейін, бірақ арналардың түбінде ірі шөгінділердің қалың қабаттары байқалады. Сонымен қатар, морайның солтүстігіндегі терең аңғарлардағы ескерлерді талдау олардың кеңейіп, шағыл қабаттарын құрайтынын көрсетті. Осыған сәйкес, "седименталогиялық деректер нашар дамыған аңғарлардың жоғары жылдамдықты еріді сумен (мүмкін, субмұздық) эрозияланған және толтырылған туннельдік арналар екенін көрсетеді" (Barnett және басқалар, 1998, 1161-бет).

Фан-дельталық шөгінді

Бұл кезеңге тән шөгінділер алдыңғы кезеңнің шөгінділеріне жанама орналасқан және оларды жауып тұр. Сонымен қатар, "[Желпуіш] шөгіндісі бұл кезеңде негізгі шөгінді көздерінен алыс орналасқан және мұзбен бақыланатын үлкен көлде қалыптасады." (Barnett және басқалар, 1998, 1162 бет) Бұл кезеңдегі ең маңызды процесс – желпуіштен желпуіш дельтасына, содан кейін дельталық шөгінді үлгілеріне өту, нәтижесінде ұсақ құм мен сазды ритмиттердің кең көлемде жиналуы. Жылдам ағып жатқан еріген судың эрозиялық әсерінен Ниагара жартасында өткел ашылып, Кэмпбелвилл шығару арнасына дейін канал пайда болды. Шығару арнасының ашылуы аймақтан судың көп мөлшерде шығуына мүмкіндік берді, бұл мұздық-көлдік желпуіш шөгіндісінен (бастапқы қуысты толтырған мұздық көлінен) дельталық шөгіндіге өтуге себеп болды. Қосымша, бақылаулар көрсеткендей, Кэмпбелвилл шығару арнасымен бақыланатын көлдегі мұзбен шектелген шөгінді үлгісі арқылы пайда болған.

Мұздың шеткі шөгіндісі

Хамбер өзені алабында "қабатталған мұздық-көкті шөгінділер және массивті немесе қабатталған диамиктон" жоғарғы шөгінді қабаттарында кездеседі (Barnett et al., 1998, 1162-бет). Олардың кейбіреулері мұз шетіне жақын шөгінділер болып қалыптасқан. Шығыс бөлігінде шөгінділер негізінен мұздық шеті бойында жиналған, мысалы Палгрейв моренасында.