Кіріспе
Американдық актер (1908–1994)
Лионель Джей Стэндер (11 қаңтар 1908 – 30 қараша 1994) – американдық актер, қоғамдық белсенді және Экран актерлері гильдиясының негізін қалаушы мүшесі. Ол 1928 жылдан 1994 жылға дейін театр, кино, радио және теледидар саласында 70 жылға жуық қызмет етті. Ол өзінің ерекше, дауысының қарлылығымен, қатал мінезімен, сондай-ақ солшыл саяси көзқарастарымен танымал болды. Америкалықтарға қарсы қызметтер комитетіне шақырылған Голливудтағы алғашқы актерлердің бірі болған ол, 1940 жылдардың соңынан 1960 жылдардың ортасына дейін «қара тізімге» енгізілді. Голливудтың «қара тізімімен» байланысты тәжірибесінен кейін Стэндер Еуропаға көшті, онда ол көптеген жанрлық фильмдерде, соның ішінде бірнеше спагетти-вестерн фильмдерінде ойнады. Ол онжылдықтың соңында АҚШ-қа оралды және 1980 жылдардағы «Харт-Тур-Харт» детективтік телесериалында майордо Макс рөлін ойнады, бұл рөлі үшін «Алтын глобус» сыйлығын «Сериалдағы, мини-сериалдағы немесе телефильмдегі ең үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша жеңіп алды.
Ерте өмір
Стандер 1908 жылдың 11 қаңтарында Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданында орыс еврей тегінен шыққан ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Солтүстік Каролина университетінде бір жыл оқығанда ол студенттік өнер көрсетулерде – "Жарияланбаған жазушының музасы" және "Муза мен кино: Гринвич ауылының комедиясы" атты спектакльдерде өнер көрсетті.
Мансап
Стандердің актерлік мансабы 1928 жылы Провинштаун театрында Е. Э. Каммингстің "Оның" пьесасында "Полиция қызметкері" және "Бірінші фея" рөлдерімен басталды. Оның айтуынша, рөлдердің бірі зәр тастау ойыны ойнауды талап еткен, ол оны жақсы орындаған, ал труппадағы досы оны ұсынған. Ол 1930 жылдардың басында көп ұзақ болмаған бірнеше пьесаларда ойнады, соның ішінде Дороти Паркер "нашар пьеса" деп сынаған "Керемет үй" пьесасы да бар еді.
Алғашқы кинодағы рөлдері
Нью-Йорктегі көптеген сахналық актерлер сияқты, Стэндер Нью-Йоркте түсірілген қысқа метражды фильмдерде қосымша жұмыс істеді. Ол Vitaphone компаниясымен келісімшарт жасасты және Роско Арбакл мен Шемп Говардпен бірге екі рулондық комедиялық фильмде ("In the Dough", 1933) экранда аты көрсетілмей ойнады. Ол Vitaphone компаниясы үшін тағы бірнеше комедиялық фильмдерде түсті, көбінесе ол комикалық қатал жігіт, жаман жігіт немесе билік өкілі рөлінде болды; оның соңғы Vitaphone қысқаметражды фильмі – Боб Хоуппен бірге түсірілген "Ескі сұр мэр" (1935). Сол жылы ол Ноэль Ковардпен бірге Бен Хехттің "The Scoundrel" (1935) фильмінде түсті. Ол Голливудқа көшіп, Columbia Pictures компаниясымен келісімшартқа қол қойды. Стэндер келесі үш жылда бірнеше фильмде ойнады, ең бастысы – Фрэнк Капраның "Мистер Дидс қалаға барады" (1936) фильмінде Гари Купермен, "Неро Вольфпен кездесу" (1936) фильмінде Арчи Гудвин рөлінде, "Қорқып жүрген адамдар лигасы" (1937) және Джанет Гейнор мен Фредерик Марчпен бірге "Жұлдыз туды" (1937) фильмдерінде ойнады.
Радио рөлдері
Стандердің ерекше құбылатын дауысы, қатал мінезі және акцент қою таланты оны танымал радио актеріне айналдырды. 1930 және 1940 жылдары ол Эдди Кантор шоуында, Бинг Кросбидің KMH шоуында, Люкс радио театрының "Жұлдыз туды" қойылымында, Фред Аллен шоуында, Лайонел Барримор мен Агнес Мурхедпен бірге "Қала мэрі" сериясында, NBC-дегі "Крафт Музыка залында", CBS-дегі "Сценалық есіктің асханасында", NBC-дегі "Линкольн тас жолы" радио шоуында және Джек Пар шоуында қатысты. 1941 жылы ол CBS телеарнасында "Райлидің өмірі" атты қысқа мерзімді радиошоуда ойнады (кейін Уильям Бендикс танытқан радио, кино және теледидар кейіпкерімен ешқандай қатысы болмады). Стандер Гарольд Ллойдтың "Сүт жолы" (1936) және он жылдан кейін оның қайта түсірілімі "Бруклиннен келген бала" (1946) фильмдерінде Дэнни Кейдің қатысуымен Пауыл Шульц рөлін сомдады. Ол Дэнни Кейдің CBS-дегі (1946–1947) әртүрлі комедиялық радиошоуында тұрақты қатысушы болып, Кейдің, болашақ "Біздің Мисс Брукс" жұлдызы Ева Арденнің және оркестр жетекшісі Гарри Джеймстің әзіл-қалжыңдары арасында өзін "жасылша әліфт операторы" ретінде көрсетті. Сондай-ақ 1940 жылдары ол Уолтер Ланц Продакшнс шығарған "Вуди Дропник" және "Энди Панда" анимациялық қысқаметражды фильмдерінде бірнеше рөлдерді ойнады. "Вуди Вудпекер" үшін ол Базз Базарға дауыс берді, бірақ 1951 жылы Ланц студиясынан қара тізімге енгізіліп, оның орнына Дал Маккеннон келді.
Белсенділік
Стандер түрлі әлеуметтік және саяси мәселелерді қолдады және Экран актерлері гильдиясының негізін қалаушы мүшесі болды. 1937 жылы студиялық техникалық қызметкерлердің ереуілі кезінде өткен SAG отырысында ол 2000 мүшеге былай деді: «Бүкіл әлемнің назары осы отырысқа қаратылғанда, егер гильдия мүшелері пикет желісін бұзуды жалғастырса, бұл гильдияның беделіне нұқсан келтірмес пе?» («The NY Times» газеті хабарлағандай: «Сұраққа ықылас пен наразылық аралас дауыстар естілді».) Стэндер сондай-ақ студиялық кәсіподақтар конференциясын Мафия ықпалындағы Театрлық сахна қызметкерлерінің халықаралық одағына (IATSE) қарсы күресте қолдады. 1937 жылы Сан-Франциско портының кәсіподағының бұрынғы басшысы Иван Ф. Кокс Стэндерді және кәсіподақ төрағасы Гарри Бриджес, актерлер Фредерик Марш, Франшот Тоун, Мэри Астор, Джеймс Кэгни, Жан Мьюр және режиссер Уильям Дитерле сияқты көптеген адамдарды сотқа берді. «Time» журналының мәліметінше, айыптау «Тынық мұхиты жағалауында коммунизмді таратуға сөз байласу, осының салдарынан Кокс мырза жұмысынан айырылды». Испания азамат соғысы кезінде Стэндер республикалықтарды қаржыландырды, ал кейін Скоттсборо жігіттерін босату үшін үгіл-насихат жұмыстарын жүргізді. Ол 1936 жылдан 1939 жылға дейін Халық фронтының, кейін Голливудтың нацистерге қарсы лигасының мүшесі болды. Саяси нанымдары туралы Стэндер кейіннен өзін «солшылдардан да солшыл» деп сипаттады және Молотов-Риббентроп пактісіне дейін АҚШ Коммунистік партиясын қолдады (бірақ ол оған қарсы болды), дегенмен ол партияның тіркелген мүшесі болған жоқ және өзін сондай деп санамады. 1938 жылы «Columbia Pictures» компаниясының басшысы Гарри Кон Стэндерді «қызыл иттің баласы» деп атап, оның келісімшартын жаңартқан кез келген студияға 100 000 АҚШ доллары айыппұл салумен қорқытты. Сыншылардың мақтауына қарамастан, Стэндердің кинодағы жұмысы күрт азайды. 1935 және 1936 жылдары 15 фильмде ойнағаннан кейін, ол 1937 және 1938 жылдары тек алты фильмде ғана түсті. Содан кейін 1939 жылдан 1943 жылға дейін тек алты фильм түсірілді, олардың ешқайсысы ірі студиялармен жасалмады, ең танымал – «Гуадалканал күнделігі» (1943).
Стандер және ХУАК
1940 жылы коммунистік қызметтері үшін Америкалық әрекеттер жөніндегі Палата комитетіне (HUAC) алғашқы шақырылған Голливуд актерлерінің бірі болды. 1940 жылдың тамызында Лос-Анджелесте өткен үлкен жюри отырысында – оның стенограммасы жақын арада баспасөзге таратылды – Джон Р. Лич, өзін Лос-Анджелестегі Коммунистік партияның бұрынғы «басқарушысы» деп атаған, Стэндерді КП мүшесі деп атады, сондай-ақ Франшо Тоун, Хамфри Богарт, Джеймс Кэгни, Клиффорд Одетс және Бадд Шульберг сияқты 15-тен астам голливудтық белгілі тұлғаларды атады. Стэндер кейіннен өзі жюри отырысына қатысып, округ прокуроры оны айыптаудан босатты. Стэндер 1944 және 1945 жылдары бірнеше фильмде ойнады. Содан кейін, ХУАК-тың назары Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты басқа нәрсеге ауысқанда, ол 1940 жылдардың соңында тәуелсіз студиялардан шыққан, көбінесе екінші деңгейдегі фильмдерде ойнады. Олардың ішінде Бен Хехттің «Розаның көлеңкесі» (1946); Престон Стерджестің «Гарольд Ллойдпен» «Гарольд Диддлбоктың күнәсі» (1947) комедиясы; «Баури ұлдарымен» «Қиындық тудырушылар» (1948). Осы кезеңде оның мансабынан бір классика пайда болды – Престон Стерджестің Рекс Харрисонмен бірге түсірілген «Сенімсіз сүйгені» (1948) комедиясы. 1947 жылы ХУАК қайтадан Голливудқа назар аударды. Сол қазан айында 1930 жылдары CPUSA мүшесі болған және Daily Worker газетіне кино туралы рецензиялар жазған Говард Рашмор, жазушы Джон Говард Лоусонды коммунист деп атап, «Лайонель Стэндерді Голливудта коммунист қалай әрекет етуі керек еместігінің керемет мысалы ретінде атады» деп куәлік берді. Стэндер қайтадан фильмдерге қабылдамау тізіміне енгізілді, бірақ ол теледидарда, радиода және театр сахнасында ойнады. 1951 жылдың наурыз айында актер Ларри Паркс ХУАК тергеушілерінен оны «палшықтан өтуге» мәжбүр етпеуін өтініп, «жабық есік отырысында» бірнеше адамды коммунистер деп атады, бұл екі күннен кейін газеттерде жарияланды. Ол Стэндерді білетінін, бірақ онымен бірге КП жиналыстарына қатысқанын есіне түсірмейтінін айтты. 1951 жылдың сәуірінде HUAC тыңдауында актер Марк Лоуренс сценарист Лестер Коул және сценарист Гордон Канмен бірге Стэндерді өзінің голливудтық коммунистік «ұясының» мүшесі деп атады. Лоуренс Стэндердің «мені партиялық бағытқа енгізген адам» екенін және Стэндер КП-ға қосылу арқылы «әйелдермен жақсы танысатынын» айтты. Бұл туралы естігеннен кейін Стэндер ХУАК төрағасы Джон С. Вудқа жеделхат жіберіп, Лоуренстің коммунист екендігі туралы куәлігін «абсурдты» деп атады және Комитет алдында куәлік беруге рұқсат сұрады. Жеделхатта: «Мен сізден мүмкіндігінше ертерек маған рұқсат беруіңізді сұраймын. Мен сізбен ынтымақтасатыныма сенімді болыңыз» делінген. Екі күннен кейін Стэндер Лоуренсті жамандағаны үшін 500 000 долларға сотқа берді. Лоуренс елден Еуропаға қашып кетті («құтылып кетті», Стэндердің айтуынша). Содан кейін Стэндер теледидар мен радионың қара тізіміне енді. Ол театр сахнасындағы рөлдерді жалғастырды және 1952-53 жылдары Бродвейде және гастрольдік сапарларда «Пал Джой» спектаклінде Ладлоу Лоуэлл рөлін ойнады.