Джеймс Фергусон: Шотландиялық астроном және өнертапқыш

Кіріспе

Шотланд астрономы (1710–1776 жж.)
Шотландияда туған американдық астроном

Джеймс Фергюсон (25 сәуір 1710 – 17 қараша 1776 жж.) – шотланд астрономы. Ол астрономиялық және басқа да ғылыми құралдарды ойлап табушы және жетілдіруші, өзін-өзі біліммен қамтамасыз етудің керемет мысалы және саяхаттап жүріп дәріс оқитын лектор ретінде танымал.

Өмірбаян

Фергюсон Банфширдегі Ротимейдің жанында қарапайым отбасында дүниеге келді. Өзінің өмірбаяндық естеліктерінде ол әкесі үлкен ұлына оқығанда естіп, оқуға үйренгенін, ал кейін бір қарт әйелдің көмегімен әкесі оқытуды ойламас бұрын жақсы оқи білгенін айтады. Әкесі оны жазуға үйреткен соң, жеті жасында үш айға Кит қаласындағы грамматикалық мектепке жіберді, және осымен оның ресми білімі аяқталды. Оның механикаға деген қызығушылығы осы шамада оянды, әкесі үйінің шатырының бір бөлігін көтеру үшін бөгет пайдаланғанын көргенде. 1720 жылы оны көрші шаруа қожалығына қой бағуға жіберді, онда ол машиналардың үлгілерін жасап, көңіл көтеріп, түнде жұлдыздарды зерттеді. Кейін диірменшінің, содан кейін дәрігердің қызметінде жұмыс істегенде, ол өмірі бойы денсаулығын нашарлатқан қиындықтарға тап болды. Денсаулығына байланысты үйіне қайта оралғаннан кейін, ол ағаш дөңгелектері мен кит сүйегінен жасалған сағат жасап, өзін көңілді ұстады. Сәл жазылғаннан кейін, ол осы және басқа да өнертабыстарын бір джентльменге көрсетті, ол оны сағаттарын тазалауға және үйінде тұруға жұмысқа алды. Ол сол жерде тігіс бұйымдарының үлгілерін салуды бастады, ал осы өнердегі жетістігі оны суретші болу туралы ойлауға итермеледі. 1734 жылы ол Эдинбургке барып, миниатюра портреттер жасауды бастады, осы арқылы ғылыми зерттеулерімен айналысып, өзін және отбасын көп жылдар бойы асырады. Кейін ол Инвернесске қоныстанды, онда планеталардың қозғалысын, күн мен айдың орнын көрсету үшін астрономиялық ротуласын жасады, ал 1743 жылы Англияның Лондонына барды, ол оның қалған өмірі үшін үйі болды. Ол Лондон Корольдік қоғамына түрлі мақалалар жазды, және 1763 жылдың қараша айында оның мүшесі болды. Ол глобустар сияқты астрономиялық және механикалық модельдер ойлап тапты. Фергюсонның глобустары 18 ғасырдың басындағы Джон Сенекстің глобустарынан шабыттанды. Сенекс оған глобусы үшін мыс пластиналарын сатты, бірақ Сенекстің қалталық глобусы үшін қолданылған мыс пластиналарын емес. Осыдан кейін Фергюсон өзінің қалталық глобусын жасады, оның бірнеше басылымдарын шығарды. Фергюсон Джеймс Майнд атты бір адамға Сенекстің таушаймаларын қайтадан кесіп, адмирал Ансонның 1740-1744 жылдардағы саяхаттарын көрсетуді тапсырды. 1748 жылы Фергюсон тәжірибелік философия бойынша көпшілік лекцияларын оқуды бастады, оларды Англияның көптеген маңызды қалаларында қайталап оқыды. Англияда саяхаттап жүргенде, Лондонның белгілі кітап сатушысы Эндрю Миллар оған Royal Tunbridge Wells және Bath қалаларында лекциялар ұйымдастырды. Фергюсонның пәніне деген терең қызығушылығы, оның түсінікті түсіндірмелері, тапқырлықпен жасалған схемалары және механикалық құралдары оны ғылыми тақырыптар бойынша ең сәтті лекторлардың біріне айналдырды. Астрономиялық және басқа да ғылыми құралдарды ойлап тапқан және жетілдірген, сондай-ақ өзін-өзі білімділікке жеткендігінің керемет мысалы ретінде, ол Шотландияның ең көрнекті ғалымдарының қатарында орын алады. Өмірінің соңғы жылдары ол жеке қордан 50 фунт стерлинг зейнетақы алды. 1776 жылдың 17 қарашасында Лондонда қайтыс болды және Сент-Мэрилебон шіркеуінің маңына жерленді.

Ferguson was born near Rothiemay in Banffshire of humble parents. According to his autobiography, he learned to read by hearing his father teach his elder brother, and with the help of an old woman was able to read quite well before his father thought of teaching him. After his father taught him to write, he was sent at the age of seven for three months to the grammar school at Keith and that was all the formal education he ever received. His taste for mechanics was about this time accidentally awakened on seeing his father making use of a lever to raise a part of the roof of his house — an exhibition of strength which excited his wonder. In 1720 he was sent to a neighboring farm to keep sheep, where he amused himself by making models of machines, and at night he studied the stars. Afterwards, as a servant with a miller, and then with a doctor, he met with hardships which rendered his constitution feeble through life. Being compelled by his health to return home, he then amused himself with making a clock having wooden wheels and a whalebone spring. When slightly recovered he showed this and some other inventions to a gentleman, who employed him to clean his clocks, and to make his house his home. He there began to draw patterns for needlework, and his success in this art led him to think of becoming a painter. In 1734 he went to Edinburgh, where he began to make portraits in miniature, by which means, while engaged in his scientific studies, he supported himself and his family for many years. Subsequently, he settled at Inverness, where he drew up his Astronomical Rotula for showing the motions of the planets, places of the sun and moon, &c., and in 1743 went to London, England, which was his home for the rest of his life. He wrote various papers for the Royal Society of London, of which he became a Fellow in November 1763. He devised astronomical and mechanical models, like globes. Ferguson's globes were inspired by the early 18th Century globes of John Senex. Senex sold him the copper plates for his globe gores, but not the copper plates used for Senex's pocket globe gores. Consequently, Ferguson designed his own pocket globe, producing several editions. Ferguson had some Senex gores re engraved by a certain James Mynde, showing Admiral Anson's voyages of the years 1740–1744. In 1748, Ferguson began to give public lectures on experimental philosophy, which he repeated in most of the principal towns in England. During his time traveling in England, the well known London bookseller Andrew Millar arranged lectures for him in the spa towns of Royal Tunbridge Wells and Bath. Ferguson's deep interest in his subject, his clear explanations, his ingeniously constructed diagrams, and his mechanical apparatus rendered him one of the most successful of popular lecturers on scientific subjects. As the inventor and improver of astronomical and other scientific apparatus, and as a striking instance of self education, he claims a place among the most remarkable Scottish scientists. During the latter years of his life he received a pension of £50 from the privy purse. He died in London on 17 November 1776 and was buried in St Marylebone churchyard.

Мұра

Қазіргі кезде бұрынғыдай танымал болмаса да, Фергюсон өз заманында зор ықпалға ие болды. Томас Пэйн оны "Ақыл заманы" атты туындысында еске алды, ал Уильям Гершель оның кітаптарынан астрономияны оқыды. Оның халықаралық беделі соншалыққа жеткендіктен, 1770 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Неміс эксперименталды физигі Георг Кристоф Лихтенберг Фергюсонды құрметпен еске алды: "Барлығы тәжірибелер арқылы жасалған – тіпті оның бор мен губкасы да болмаған."