Кіріспе

Марвари немесе Малани – Үндістанның солтүстік-батысындағы Раджастхан штатының Марвар (немесе Жодхпур) аймағынан шыққан сирек кездесетін жылқы тұқымы. Бұл тұқым Гужараттың Катхиавар түбегіндегі Катхиавари тұқымымен тығыз байланысты, олардың екеуі де ерекше иілген құлақ пішінімен ерекшеленеді. Олардың түсі әртүрлі болуы мүмкін, оның ішінде ала және доңғалақ түстілер де кездеседі. Бұл – жақсы күйін сақтайтын, мінуге арналған жылқы, сонымен қатар табиғи түрде жылдам жүріспен де көзге түседі. Батыс Үндістанның Марвар аймағының дәстүрлі билеушілері – Раторлар Марвари тұқымын алғаш рет өсірген. 12 ғасырдан бастап олар тұқымның тазалығын және төзімділігін арттыруға бағытталған қатаң селекциялық жұмыстарды жүргізді. Марвар аймағының халқы тарих бойы Марвари жылқысын әскерде пайдаланған, олардың адалдығы мен батылдығымен танымал болған. 1930 жылдары нашар басқару салдарынан тұқымдық малдың саны азайды, бірақ қазіргі кезде бұл тұқым қайтадан танымалдылыққа ие болып келеді. Марвари жылқысын жеңіл жұмыс істеуге, ауыл шаруашылығына, сондай-ақ мінуге және жүк тасуға қолданады. Марвари жылқысын экспорттауға ондаған жылдар бойы тыйым салынған, бірақ 2000-2006 жылдар аралығында шектеулі экспортқа рұқсат берілді. 2008 жылдан бері Марвари жылқысын уақытша шығаруға рұқсат беретін визалар қолжетімді. Олар сирек кездесетін болса да, ерекше сыртқы түрінің арқасында Үндістаннан тыс жерлерде де танымал болып келеді.

Тарих

Марварилердің тегі белгісіз. Бұл жылқылар Раджастханның Марвар және Мевар аймақтарындағы раджпут жауынгерлерінің соғыс аттарынан тараған деп саналады. Кейіннен, 16 ғасырда аймаққа Моғол басқыншылары әкелген түркімен жылқыларының да әсері болды. Катиавари жылқыларынан өзгеше, Марвари жылқыларында арабтық әсер аз. 16 ғасырдың соңында Әбу-л Фазл ибн Мұбарак өзінің "Айн-и Акбари" еңбегінде Үндістандағы ең жақсы жылқылар Куч аймағындағы жылқылар екенін айтады және жеті тамаша араб жылқысын тасымалдаған араб кемесі сол аймақтың жағалауында сүңгіп кеткендігі туралы аңызды баяндайды. Куч қазіргі Гуджаратта, ал Марвар Раджастанда орналасқан. Әбу-л Фазл сондай-ақ, император Акбардың сарайында шамамен 12 мың жылқы болғанын және Ислам әлемінің барлық аймақтарынан жаңа жылқылар келіп тұрғанын мәлімдейді. Солтүстіктен моңғолдық әсер де болған болуы мүмкін. Бұл тұқым, әдетте, Ауғанстан шекарасындағы Солтүстік-Батыс Үндістанда, сондай-ақ Өзбекстан, Қазақстан және Түрікменстанда пайда болған. Оның аты Үндістанның Марвар аймағынан (Джодхпур аймағы деп те аталады) шыққан. 16 ғасырдың басында Моғолдар Солтүстік Үндістанды басып алғанда, олар Марвари жылқыларын көбейту үшін түркі жылқыларын әкелді. Осы кезеңде Марвари жылқылары шайқастағы батылдығымен, ерлігімен және иесіне адалдығымен танымал болды. 16 ғасырдың соңында Марвардың раджпуттары, Моғол императоры Акбардың басшылығымен, 50 мыңнан астам саяқ әскерін құрды. 300 жылдан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Сэр Пратап Сингхтің басқаруымен Марвар саяқтары британдықтарға көмектесті. Бірақ Үндістанда тұратын британдықтар таза қанды жылқыларды және поло понилерін артық көріп, Марвари жылқысының беделін төмендетіп, тіпті оның ішке қарай бұрылған құлақтарын "туған жылқының белгісі" деп қысым жасады. 1930 жылдары Марвари жылқыларының жағдайы нашарлап, асыл тұқымды малдың саны азайып, сапасы төмендеді. 1999 жылы Келли және Үндістанның асыл текті Рагхувендра Сингх Дундлод Үндістанның Жергілікті Жылқы Қоғамын (соның ішінде Марвари Жылқы Қоғамын) құрған топты басқарды. Бұл қоғам үкіметпен, селекционерлермен және жұртшылықпен бірлесіп тұқымның дамуы мен сақталуын қамтамасыз ету үшін жұмыс істейді. Келли мен Дундлод сонымен қатар Үндістанның ұлттық ат спорты ойындарында төзімділік жарыстарына қатысып, жеңіске жетті, бұл Үндістанның Ат спорты Федерациясын жергілікті жылқыларға арналған ұлттық көрмені санкциялауға көндірді – елдегі алғашқы көрме. Олар Жергілікті Жылқы Қоғамының басқа да сарапшыларымен бірлесіп тұқымның алғашқы стандарттарын жасады. Келесі жеті жылда 21 жылқы экспортталды, бірақ 2006 жылы жергілікті асыл тұқымды малға қауіп төндіргеніне байланысты лицензиялар берілмей қалды. 2008 жылы Үндістан үкіметі жылқыларды басқа елдерге шығару үшін бір жылға дейінгі "уақытша экспортқа" лицензия беруді бастады. Бұл шешім селекционерлер мен тұқым шаруашылығы қоғамының малдарын көрмеге қоюға мүмкіндік берілмей жатқанына жауап ретінде қабылданды. 2007 жылдың соңында Марвари жылқысының тұқымдық кітабын жасау жоспарлары жарияланды. 2009 жылы Марвари Жылқы Қоғамының мемлекеттік органға айналғандығы туралы хабарланды, ол Марвари жылқыларын тіркеуге уәкілетті жалғыз мемлекеттік қоғам болды. Тіркеу процесі жылқыны тұқымдық стандарттарға сәйкес бағалауды қамтиды, оның барысында бірегей сәйкестендіру белгілері мен физикалық өлшемдері тіркеледі. Бағалаудан кейін жылқыға тіркеу нөмірімен белгі салынып, суретке түсіріледі. 2009 жылдың соңында Үндістан үкіметі Марвари жылқысын және басқа да үнділік жылқы тұқымдарын елдегі маркалар жинағында бейнелеу туралы шешім қабылдады.

Сипаттамалары

Марвари аттарының еркектерінің құлжасы орташа есеппен, ал аналықтарының құлжасы шамамен болады. Түсі кез келген болуы мүмкін, көбінесе қоңыр немесе ақ қоңыр түсті, кейде Ахалтекеде кездесетіндей металдық жылтырмен; сұр, қоңыр, сирек жағдайда паломино, ала немесе дорбалы болуы да мүмкін. Ақ түсті аттарды тіркеуге болмайды. Сұр аттар ырысқа шақырады деп есептелінеді және ең құнды болып саналады, ал ала және дорбалы аттар екінші орында тұрады. Қара түсті аттар бақытсыздық әкеледі деп саналады, себебі бұл түс өлім мен қараңғылықтың символы. Беті ақ дақпен және төрт ақ шұлық киген аттар сәттілікке ие болады. Құлақтары орташа мөлшерде, ұштары біріне-бірі тиетіндей иіліп тұрады, сондай-ақ Марвари аттары құлақтарын 180 градусқа бұра алады. Мойны иілген және жоғары көтерілген, жақсы дамыған құлжаға жалғасады, көкірегі терең, бұлшықетті, кең және бұрышты иықтары бар. Марвари аттарының арқасы әдетте ұзын, ал крупы көлбеу болады. Аяқтары жұқа, қабықтары кішкентай, бірақ жақсы қалыптасқан. Бұл тұқымның өкілдері шыдамды және күтімге оңай, бірақ олардың мінезі кейде қатал және болжамсыз болуы мүмкін. Марвари аттары көбінесе реваль, афкал деп аталатын, жүгіруге жақын табиғи жүріс-тұрыс көрсетеді. Марвари аттарының генетикасын және басқа үнді және үнді емес ат тұқымдарымен байланысын зерттеу мақсатында зерттеулер жүргізілді. Үндістанда алты түрлі тұқым бар: Марвари, Катхиавари, Спити понисі, Бхутия понисі, Манипури понисі және Занскари. Бұл алты тұқымның әрқайсысы өзінің ерекше қасиеттерімен және олардың шыққан жерлеріндегі әртүрлі агроклиматтық жағдайлармен ерекшеленеді. 2005 жылы Марвари аттарындағы генетикалық тартылысты анықтау үшін зерттеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде сынаған аттардың ДНК-сында тұқымның тарихында генетикалық тартылысқа дәлел табылмады. Дегенмен, соңғы онжылдықтарда халық саны тез азайғандықтан, зерттеуде анықталмаған тартылыстар туындауы мүмкін.

Қолданылуы

Марвари аты – мінезді ат; оны көрмелерде, ат сафарилерінде, спортта, салтанатты және діни мақсаттарда, ал бұрынғы кезде соғыста да пайдалануға болады. Марвари аттарын көбінесе таза қанды аттармен будандастырып, іріктеуге және қолдануға қолайлырақ жылқы алу үшін шашыратады. Бұл тұқым елдік болғанымен, Үндістан әскерінің атты әскерлері оларды көп пайдаланбайды, бірақ олар Үндістанның Раджастан штатындағы Жодхпур және Джайпур аймақтарында танымал. Олар әсіресе дрессажға өте ыңғайлы, себебі олардың табиғи бейімділігі өнер көрсетуге дайын болуында. Марвари аттары поло ойнау үшін де қолданылады, кейде таза қанды аттармен жарысады. Марвари аттарының ішінде "Наччи" деп аталатын ерекше бір түрі болған, жергілікті халық оны "билеу үшін туылған" деп есептеген. Күміс, әшекей тастар және қоңыраулармен безендірілген бұл аттар көптеген салтанаттарда, соның ішінде үйлену тойларында күрделі қимылдар мен секірістер орындауға үйретілген.