Кіріспе
Липицзан немесе Липицзанер (,) – Хабсбург империясында 16 ғасырда дамыған еуропалық ат тұқымы. Ол барокко стилінде, күшті, жай жетілетін және ұзақ өмір сүретін аттарға жатады; түсі көбінесе сұр болады. Тұқымның атауы Липица ауылынан шыққан, ол тұқымның қалыптасқан кезінде Габсбург империясының құрамында болған, қазір Словенияда орналасқан, алғашқы тұқымдық шаруашылықтардың бірі; бұл шаруашылық әлі де жұмыс істеп тұр. Липицзан тұқымы Еуропаны шарпыған соғыстардың салдарынан, оның ішінде Бірінші коалиция соғысы, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде бірнеше рет құрып кету қаупіне тап болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық әскерлердің Липицзанды құтқаруы Диснейдің «Ақ тайыншалардың кереметі» фильмі арқылы танымал болды. Липицзанер Вена қаласындағы (Австрия) Испан ат үстінде жүру мектебімен тығыз байланысты, онда аттар классикалық дрессаждың «haute école» немесе «жоғары мектеп» қозғалыстарын орындайды, соның ішінде жоғары бақыланатын, көркем секірулер және «жердегі ауа» деп аталатын басқа да қимылдар бар. Бұл жылқылардың көп бөлігі Австрияның Грац қаласына жақын орналасқан Пибер федералдық тұқымдық шаруашылығында өсіріледі. Сегіз тайынша тұқымның классикалық негізін қалаушы болып саналады, олардың барлығы 18 және 19 ғасырлардың соңында туған. Бүгінгі күнгі барлық Липицзанның тегі осы сегіз тайыншаға дейін жетеді, ал барлық асыл тұқымды тайыншалар өздерінің тегінің ата-бабасының атын өздеріне қосады. Классикалық аналық желілер де белгілі, түрлі тұқымдық тіркемелерде 35-ке дейін мойындалған. Жылқылардың көпшілігі Липицзан халықаралық федерациясының мүше ұйымдары арқылы тіркеледі, ол 19 елдегі және Еуропадағы 9 мемлекеттік тұқымдық шаруашылықта 11 000-ға жуық жылқыны қамтиды. Липицзанның көп бөлігі Еуропада, ал қалғандары Америка, Оңтүстік Африка және Австралияда орналасқан. Липицзан жылқысын өсіру дәстүрі ЮНЕСКО-мен мойындалған және Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне енгізілген.
The Lipizzan or Lipizzaner (, , Lipizzaner, Lipicai, , , ) is a European breed of riding horse developed in the Habsburg Empire in the sixteenth century. It is of Baroque type, and is powerful, slow to mature and long lived; the coat is usually gray. The name of the breed derives from that of the village of Lipica , which was part of the Habsburg empire at the time the breed was developed, now in Slovenia, one of the earliest stud farms established; the stud farm there is still active. The breed has been endangered numerous times by warfare sweeping Europe, including during the War of the First Coalition, World War I, and World War II. The rescue of the Lipizzans during World War II by American troops was made famous by the Disney movie Miracle of the White Stallions. The Lipizzaner is closely associated with the Spanish Riding School of Vienna, Austria, where the horses demonstrate the haute école or "high school" movements of classical dressage, including the highly controlled, stylized jumps and other movements known as the "airs above the ground". These horses are mostly bred at the Piber Federal Stud, near Graz, Austria, and are trained using traditional methods of classical dressage that date back hundreds of years. Eight stallions are recognized as the classic foundation bloodstock of the breed, all foaled in the late eighteenth and early nineteenth centuries. All modern Lipizzans trace their bloodlines to these eight stallions, and all breeding stallions have included in their name the name of the foundation sire of their bloodline. Also classic mare lines are known, with up to 35 recognized by various breed registries. The majority of horses are registered through the member organizations of the Lipizzan International Federation, which covers almost 11,000 horses in 19 countries and at 9 state studs in Europe. Most Lipizzans reside in Europe, with smaller numbers in the Americas, South Africa, and Australia. Lipizzan horse breeding traditions are recognized by UNESCO and inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity.
Сипаттамалары
Көптеген ересек Липицан жылқысының бойы шамамен бірдей. Олардың басы ұзын, профилі түзу немесе сәл дөңгелек болады. Жағы терең, құлақтары кішкентай, көздері үлкен әрі сәнді, ал мұрын тесіктері кең жазылған. Олардың мойны берік, бірақ иілген, ал құйрықтары төмен, бұлшықетті және кең. Бұл барокко стиліндегі жылқы, кеудесі кең және терең, крупы кең, иығы бұлшықетті. Құйрығы жоғары және жақсы орналасқан. Аяқтары жақсы дамыған, мықты, кең буындары мен анық көрінетін сіңірлері бар. Тұяқтары көбінесе кішкентай, бірақ тығыз болады. Липицан жылқысы жайлы өседі. Дегенмен, олар көптеген басқа тұқымдарға қарағанда ұзақ өмір сүреді және белсенді болады, 20 жасқа дейін испандық ат үстінде жүру мектебінің қиын жаттығуларын орындайды және 30 жасқа дейін өмір сүреді. Он сегізінші ғасырға дейін Липицан жылқысының басқа да түстері болған, оның ішінде құмдық, буян, каштана, қара, ала және дорбалы. Алайда, испандық ат үстінде жүру мектебінде кем дегенде бір буян түсті Липицан биесі болуы дәстүрге айналған және бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталуда.
Тарих
Липицан тұқымының ата-тегі 800 жылға дейін жетеді. Липицанның алғашқы ата-тегі VII ғасырда маврлар Барб аттарын Испанияға әкелгенде және оларды жергілікті испандық жылқылармен будандастырғанда пайда болды. Нәтижесінде Андалузиялық жылқы және басқа да Иберия жылқы тұқымдары дүниеге келді. XVI ғасырда Габсбургтер Испания мен Австрияны билеген кезде, әскери мақсаттар үшін де, Орталық Еуропа ақсүйектері үшін сәнді және қарқынды дамып келе жатқан ат спорты мектептері үшін де күшті, бірақ епті жылқы қажет болды. Сондықтан 1562 жылы Габсбург императоры Максимилиан II испандық Андалузия жылқысын Австрияға әкеліп, Кладрубта патшалық шаруашылығын құрды. 1580 жылы оның інісі, Ішкі Австрияның билеушісі Карл II қазіргі Словенияда орналасқан Липицада (қазіргі Липица) осындай шаруашылықты ашты, осы тұқым осыдан атауын алды. Липицада испан, барб және араб жылқылары будандастырылды, ал келесі буын қазір жойылған Италияның неаполитан тұқымымен және Германия мен Даниядан алынған испан текті басқа да барокко жылқыларымен будандастырылды. Екі шаруашылық арасында тұқымдық мал алмасылғанмен, Кладруб ауыр аттарды өндіруге маманданса, Липица шаруашылығынан мінетін және жеңіл аттар шықты.
Негізгі жылқылар
Бүгінде Липицаның сегіз негізгі желісі әртүрлі тіркелімдерде мойындалады, олар оларды "династиялар" деп атайды. Олар екі топқа бөлінеді. Алтысы XVIII және XIX ғасырларда Липицца тұқымдасы қолданған классикалық негізгі айғырларға жатады, ал тағы екі желі Липиццада қолданылмаған, бірақ Габсбург империясының тарихи шекараларындағы басқа тұқымдастар қолданған. Екі қосымша айғыр желісі Хорватия, Венгрия және басқа да Шығыс Еуропа елдері мен Солтүстік Америкада кездеседі. Incitato: 1802 жылы туған, Трансильванияда граф Бетлен өсірген және венгрлік Mezőhegyes асыл тұқымды фермасына сатылған испандық желінің айғыры. Негізгі айғыр желілеріне қоса, 20 "классикалық" бие желілері болды, олардың 14-і бүгінге дейін сақталған. Дегенмен, әртүрлі Lipizzan ұйымдары 35-ке дейін бие желілерін мойындайды.
Испандық ат үстінде жүзу мектебі
Әлемге әйгілі испандық ат үстінде жүзу мектебі классикалық дрессаж қозғалыстарын және жаттығуларын көрсететін қоғамдық өнеркөрсетулерде жоғары даярланған липицан тұқымды биелерді пайдаланады. 1572 жылы Австрия империясы тұсында алғашқы испандық ат сарайы салынды, және ол әлемдегі ең көнесі болып табылады. Испандық ат үстінде жүзу мектебі Вена қаласында (Австрия) орналасқан болғанымен, атын өз биелерінің испандық тегінен алған. 1729 жылы Карл VI Венадағы Қысқы ат сарайының құрылысын тапсырды, ал 1735 жылы қазіргі испандық ат үстінде жүзу мектебінің үйі болып табылатын ғимарат аяқталды.
Соғыс уақытында сақтау
Липицалықтар тарихында бірнеше рет соғыс кезінде көшірілді, олардың әрқайсысы тұқымның жойылуынан сақтап қалды. Алғашқысы 1797 жылдың наурыз айында Бірінші коалиция соғысы кезінде Липицадан жылқылар эвакуацияланғанда болды. Сапар барысында 16 бие тоқты ұрпақтарды дүниеге әкелді. 1797 жылдың қарашасында жылқылар Липицаға оралды, бірақ шараптар қираған күйде болды. Олар қайта жаңартылды, бірақ 1805 жылы Наполеон Австрияға басып кірген кезде жылқылар қайтадан эвакуацияланды. Олар Джаково тұқымдық шаруашылығында күтімде болды. 1807 жылдың 1 сәуірінде олар екі жыл бойы тұқымдық шаруашылықтан алыс болды, бірақ содан кейін, 1809 жылғы Шёнбрунн шартынан кейін, тұрақсыз кезеңде жылқылар тағы үш рет эвакуацияланды, нәтижесінде көптеген жылқылар жоғалды және 1700 жылға дейінгі жылқылардың тегін көрсететін жазбаша тұқымдық кітаптар жойылды. Жылқылар 1815 жылы Липицаға қайта оралды, онда олар тоғызыншы ғасырдың соңына дейін қалды. ХХ ғасырдың алғашқы эвакуациясы 1915 жылы болды, ол жылқылар Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты Липицадан эвакуацияланып, Лаксенбург пен Кладрубқа орналастырылды. Соғыстан кейін Австро-Венгрия империясы тарап, Липица Италияның бір бөлігіне айналды. Осылайша, малдар соғыстан кейінгі Австрия, Италия, Венгрия, Чехословакия, Румыния және Югославияның жаңа мемлекеттеріндегі бірнеше тұқымдық шаруашылықтарға бөлінді. Австрияда Испандық ат үстінде жүзу мектебінің айғырлары мен кейбір тұқымдық мал сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның жоғары командасы Еуропадағы Липицан тұқымының көп бөлігін Чехословакияның Хостау қаласына көшірді. Диснейдің "Ақ айғырлардың кереметі" фильмінде танымал болған АҚШ армиясының Липицандарды құтқаруы екі кезеңде жүзеге асты: Джордж С. Паттонның басқаруымен үшінші АҚШ армиясы 1945 жылдың көктемінде Сент-Мартинс маңында болды және Липицан айғырлары сол аймақта екенін білді. Паттонның өзі ат спортымен айналысқан, Подхайский сияқты Олимпиада ойындарына қатысқан. Осы уақытта үшінші армияның АҚШ-тың екінші кавалериясы, полковник Чарльз Ридтің басқаруымен танк бөлімшесі, 400 одақтас әскери тұтқындары ұсталып тұрған Хостауда жылқыларды тапты және 1945 жылдың 28 сәуірінде оны басып алды. "Ковбой операциясы" деп аталған құтқару операциясы нәтижесінде 1200 жылқы, оның ішінде 375 Липицан құтқарылды. 12 мамырда американдық сарбаздар жылқыларды көлікпен, жүк көліктерімен және жаяу әкеліп, шекарадан 35 миль қашықтықта Германияның Котцинц қаласына жеткізе бастады. 2005 жылы Испандық ат үстінде жүзу мектебі Паттонның құтқаруының 60 жылдығын атап өту үшін АҚШ-қа гастрольдік сапар жасады. Хорватияның тәуелсіздік соғысы кезінде, 1991 жылдан 1995 жылға дейін Хорватиядағы Липик шаруашылығындағы жылқылар сербтермен Сербияның Нови-Сад қаласына алып кетілді. Жылқылар 2007 жылға дейін сол жерде қалды, содан кейін оларды өз елдеріне қайтару туралы шақырулар көбейді. 2007 жылдың қазан айында 60 жылқы Хорватияға қайтарылды.
Қазіргі заманғы тұқым
Липицзан тұқымы 1983 жылы вирустық эпидемия Пайбер асыл тұқымдық шаруашылығына соққы беріп, оның популяциясын кемітті. 40 жылқы және күтілген төлдің 8%-ы жоғалды. Одан бері шаруашылықтағы тұқымның саны артты. 1994 жылы асыл тұқымдық шаруашылықта 100 бие болды және 1993 жылы 56 төл туды. 1994 жылы жүктіліктің сәтті аяқталуы және төлдеу көрсеткіші 27%-дан 82%-ға дейін өсті, бұл жаңа ветеринариялық орталықтың нәтижесі болды. 1996 жылы Еуропалық Одақтың Индо Коперник жобасымен қаржыланған зерттеуде Еуропадағы сегіз асыл тұқымдық шаруашылықтан 586 Липицзан жылқысы бағаланды, мақсаты – «Липицзан жылқысының ғылыми негіздемеде жасалған сипаттамасын» әзірлеу еді. Lipizzan International Federation (LIF) – бұл тұқымды ұсынатын көптеген ұлттық және жеке ұйымдардан құралған халықаралық басқарушы ұйым. Ұйымдар LIF туы астында тұқымды дамыту және стандарттарды сақтау үшін бірлесіп жұмыс істейді. 2012 жылғы мәлімет бойынша, LIF-те шамамен 11 000 Липицзан тіркелген, олар 19 елдегі жеке тәрбиешілерде және Еуропадағы тоғыз мемлекеттік асыл тұқымдық шаруашылықтарында орналасқан. Ең көп саны Еуропада – шамамен 9 000 тіркелген жылқы, одан кейін Америкада – 1 700-ден астам, Африка мен Австралияда – әрқайсысында 100-ге жуық жылқы бар. LIF құрамына кіретін тоғыз мемлекеттік асыл тұқымдық шаруашылық Еуропадағы жылқылардың төрттен бірін құрайды. Румыниядағы Сâmbăta de Jos шаруашылығында 400 жылқы, Австриядағы Пиберде (360), Словениядағы Липикада (358), Венгриядағы Szilvásvárad-та (262), Италиядағы Monterotondo-да (230), Хорватиядағы Đakovo Lipik-те (220) және Словакиядағы Topoľčianky-да (200) жылқы бар. Қалған екі шаруашылық кішкентай, Босниядағы Прнявор маңындағы Vučijak шаруашылығында 130 жылқы, ал Сербиядағы Karađorđevo-да 30 жылқы бар. Тұқымды дамыту және дәстүрлі селекциялық мақсаттарды сақтау үшін білім беру бағдарламалары әзірленді. Италиядағы карабинерлер полициясының атты полкі де Липицзанды аттарының бірі ретінде пайдаланады. 2008 жылдың қазан айында Словенияға сапары барысында Липикадағы 085 Favory Canissa XXII атты Липицзан Ұлыбритания королевасы Елизавета II-ге сыйға тартылды. Ол мал бағу шаруашылығында қалдыруды шешті.
Танымал мәдениетте
Липицалар көптеген фильмдерде, телешоуларда, кітаптарда және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында басты немесе екінші рөлдерде ойнады. 1940 жылғы «Флориан» фильмінде екі липицалық бие ойнайды. Ол Феликс Салтеннің 1934 жылғы романы негізінде түсірілген. Фильм түсірілген кезде АҚШ-тағы жалғыз липица биелері фильмнің продюсерінің әйеліне тиесілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде липица биелерін құтқару туралы 1963 жылғы Уолт Диснейдің «Ақ биелердің кереметі» фильмінде көрсетілген. Бұл Дисней компаниясының Екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбында түсірген жалғыз толыққанды көркем фильмі болды. Липицаларды көрсететін телебағдарламалардың қатарында 1965 жылы Югославияның RTV Ljubljana (қазіргі RTV Slovenija) және Германияның BR TV бірлесіп түсірген, Ұлыбританияда қайта көрсетілген «The White Horses» балалар телесериалы бар. Сериал липица биелері өсірілетін шаруашылыққа сапар шеккен жасөспірім қыздың басынан өткен оқиғаларды баяндайды.