Кіріспе

Құс түрі. Жарқыраған торғай (Molothrus bonariensis) – Жаңа әлемдегі Icteridae тұқымдасына жататын қос қанатты құс. Ол тығыз орманды және тау сияқты биік жерлерді қоспағанда, Оңтүстік Американың көп бөлігінде көбейеді. 1900 жылдан бері жарқыраған торғайдың ареалы солтүстікке қарай кеңейді, және ол Кариб аралдарында, сондай-ақ АҚШ-та, Оңтүстік Флоридада көбейетіні тіркелді. Бұл құс ашық ортамен байланысты, соның ішінде егістік және орманды жою салдарынан бұзылған жерлермен байланысты. Олар тұқымдармен және дәндермен қоректенеді, тіпті мал суару алаңдарында дақылдарды іздегендері байқалған. Әртүрлі қабылдаушы түрлер өз ұяларына паразиттік тиюге әртүрлі жауап береді, олардың мінез-құлқы торғай жұмыртқаларын қабылдаудан және күтім жасаудан бастап, ұядан жұмыртқаларды шығарып тастауға дейін жетеді.

Таксономия

Шырайлы ковбирдті 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің "Жаратылыс жүйесі" еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген нұсқасында ресми түрде сипаттады. Ол оны танагерлер тұқымдасына жатқызып, Tanagra bonariensis деген екі атаулы номенклатура берді. Бұл атаудың ерекше бөлігі – Буэнос-Айрес қаласының латынша атауы, ол осы түрдің табылған жері. Гмелин өзінің сипаттамасын 1778 жылы француз ғалымы граф де Буффон сипаттаған Буэнос-Айрес маңындағы "le tangavio" деген құстан алған. Франсуа Николя Мартинет салған қолмен боялған гравюра Буффонның мәтінімен бірге жеке жарияланды. Бүгінде жарық ковбирд 1832 жылы Уильям Суэйнсон ашқан Molothrus тұқымдасына жататын алты ковбирдтің бірі болып саналады. Жеті түршесі бар: M. b. cabanisii аталықтарының қауырсындары M. b. bonariensis-ке ұқсас, ал аналықтарының түсі ашық. Осы құстың жаңа аймақтарға таралуы оған бұрын кездеспеген мезгілсіз ұя салғыш түрлерді пайдалануға мүмкіндік береді.

Жыныстық қатынас және қыз-келіншектер

Жарық ковбирдтер моногамды жұптар құрамайды. Оларда көп әйелдік жұптасу жүйесі бар, онда жекелеген особь көптеген түрлі серіктестермен жұптасады. Ұсыну кезінде еркек жарық ковбирдтері әйелдің айналасында айналып, ән шырқайды, ал ән аяқталған соң болашақ серігіне иіліп құрмет көрсетеді. Бұл иілу – жұптасу рәсімдерінде де, басқа еркектерге қарсы агрессияны көрсету үшін де қолданылады. Олар – бейімделгіштер, және шамамен 250 түрлі мезгілдік иелері бар. Әйел жарық ковбирдтері өздері ұя салмайды, олар өз балаларын бағып-қағу үшін мезгілдік иелеріне тәуелді, бірақ олар жабық ұялар салайтын, мысалы, қуыстардағы ұялар салайтын иелерді артық таңдайды. Кремді қарны бар құрт сияқты иелерде, егер жарық ковбирдтерінің паразиттігі олардың өз балапандарының тіршілік етуіне үлкен теріс әсер етпесе, иелер жұмыртқаны шығарып тастау әрекетін көрсетпейді. Паразиттік жұмыртқаларды қабылдау себебі жұмыртқалардың сыртқы түрінің ұқсас болуымен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ ие өз жұмыртқаларына зиян келтіру қаупін де көреді.

Қонақжай түрлерге әсері

Жарқыраған торғайдың ұядағы паразиттігі олардың иелерінің көбею табысына әр түрлі факторлар арқылы теріс әсер етеді. Ересек ұрғашылар иесінің жұмыртқаларын тіске басып, өлтіріп, ұядан алып тастау арқылы иесіне теріс әсер етеді. Жарқыраған торғайдың жұмыртқалары шамамен 10–11 күнге созылатын қысқа инкубация кезеңіне ие. Олар өз жұмыртқаларын иесінен бұрын салуы және инкубация кезеңінің қысқа болуы паразиттік балапанның иесінің жұмыртқаларынан бұрын шығуына мүмкіндік береді. Егер торғайлар ұядағы құстардан бұрын шықса, құстар көбінесе көп салмақ жинамайды және шамамен үш күн ішінде өледі. Бір зерттеуде, паразиттелмеген ұямен салыстырғанда, жарқыраған торғаймен паразиттелген ұядағы балапан өлімі шамамен екі есеге артты. Жарқыраған торғайлар құрып кету қаупі төніп тұрған түрлерге, мысалы, ақбас қылқаламға үлкен теріс әсер ете алады. Адамның олардың шектеулі географиялық ареалын өзгерткені финктердің мекендеу ортасын жоғалтуға әкелді, сонымен қатар ашық кеңістікке көбірек торғайларды әкелді. Жарқыраған торғайдың паразиттігі ақбас қылқаламның популяциясының төмендеуіне себеп болатын маңызды фактор деп саналады.