Кіріспе
Құс түрлері
Солтүстік аққұба (Colinus virginianus), сонымен қатар Вирджиния тоқылдағы немесе (оның табиғи ареалында) аққұба, Канада, АҚШ, Мексика және Кубада табиғи түрде қоныстанған, Кариб теңізі, Еуропа және Азияның басқа аймақтарына әкелінген құс. Ол Жаңа әлем тоқылдақтары (Odontophoridae) тобына жатады. Алғашқыда олар фазан тұқымдасы (Phasianidae) құрамындағы Ескі әлем тоқылдақтарымен бірге жіктеліп келді, бірақ олар тым жақын туыс емес. "Аққұба" атауы оның ерекше сыбызғыдай дыбысынан шыққан. Жасырын мінезіне қарамастан, солтүстік аққұба Солтүстік Американың шығысындағы ең танымал тоқылдақтардың бірі, себебі ол көбінесе өзінің ареалындағы жалғыз тоқылдақ болып табылады. Ортаның нашарлауы Солтүстік Американың шығысындағы солтүстік аққұба популяциясының 1966 жылдан 2014 жылға дейін шамамен 85%-ға төмендеуіне әкелді. Бұл популяцияның азаюы бүкіл ареал бойынша байқалады және жалғасуда. Солтүстік аққұбаның 20 түршесі бар, олардың көптегені аңшылық құстары ретінде кеңінен ауланады. Бір түршесі, маскалы аққұба (Colinus virginianus ridgwayi), Мексиканың солтүстігіндегі Сонора штатындағы жабайы популяцияларымен және Аризонаның оңтүстігіндегі Буэнос-Айрес ұлттық жабайы табиғат қорығында қайта қалпына келтірілген популяциясымен жойылу қаупі төніп тұрған түрлер тізіміне енгізілген.
Сипаттама
C. virginianus – орташа мөлшердегі бөдене, және Солтүстік Американың шығысында табиғи түрде өсетін жалғыз кішкентай торайтәрізді құс. Бобвайттың ұзындығы бастап, қанат еңісінен болады. Дене салмасына сәйкес, Бергманның ережесіне ұғысқандай, солтүстікке қарай таралған құстардың салмағы артады. Мексикада солтүстік бөденелерінің салмағы шамамен, ал солтүстікте орташа салмағы және ірі еркектерге дейін жетеді. Стандартты өлшемдер бойынша, қанаттың ені , құйрығы , мойын сүйегі және табан сүйегі . Ол бөденеге тән, дөңгелек пішінге ие. Мұнығы қысқа, иісті және қоңыр-қара түсті. Бұл түр жыныстық ерекшеліктерімен көзге түседі. Еркектердің мойны мен қабау жолақтары ақ, ал шеттері қара. Жалпы қызыл қоңыр реңді қауырсынында қанаттарында сұр дақтар, бүйірлерінде ақ түсті тік сызықтар, ал ақшыл ішкі жағында қара түсті тік сызықтар бар. Құйрығы сұр. Аналықтары да ұқсас, бірақ жалпы түсі аздап сұрғылт және қара жиегі жоқ, сары түсті мойны мен қабауы бар. Екеуінің де аяқтары мен табандары ақшыл.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Солтүстік аққұба жыл бойы егіс алқаптарында, далаларда, ашық орманды жерлерде, жол жиектерінде және орман шеттерінде кездеседі. Оның ареалы АҚШ-тың оңтүстік-шығыс бөлігін қамтиды – Ұлы көлдерден және оңтүстік Миннесотадан шығысқа қарай Нью-Йорк штатына және оңтүстік Массачусетске дейін, ал батысқа қарай оңтүстік Небраска, Канзас, Оклахома, Колорадо тауларының етегі (7000 футқа дейін) және Техастың батыс бөлігінен басқа барлық аймақтарға дейін созылады. Ол Флориданың оңтүстік ұшында (бір кезде жойылған Ки-Уэст аққұбасының қойнаулары болған жерде) және Аппалачи тауларының ең биік бөліктерінде табылмайды, бірақ Мексиканың шығысында және Кубада кездеседі. Сондай-ақ, Эспаньолаға (Доминикан Республикасы мен Гаити), Багама аралдарына, Түрк және Кайкос аралдарына, АҚШ Виргин аралдарына (бұрын), Пуэрто-Рикоға, Францияға, Қытайға, Португалияға және Италияға әкелінген. Орегон және Вашингтон штаттарында да оқшауланған топтары кездеседі. Солтүстік аққұба Жаңа Зеландияға да енгізілген. Пенсильванияда өзін-өзі қамтамасыз ететін популяциясы жоқ, ол жерде бұл құс жойылған деп есептеледі; сондай-ақ, Нью-Гэмпшир және Коннектикут штаттарында да жойылған. Нью-Йоркте оның таралуы Лонг-Айлендтегі Саффолк және Нассау округтерімен, сондай-ақ штаттың солтүстігіндегі ықтимал топтарымен шектелген. Бұл құс АҚШ-тың көптеген солтүстік-шығыс аймақтарында азайып бара жатыр немесе жойылған деп саналады. Ұқсас жағдай Онтариода (және жалпы Канадада) байқалады, тек Уолпол аралында ғана өзін-өзі қамтамасыз ететін популяция тіркелген.
Әндіктер
"Боб Уайт" немесе "Боб-боб Уайт" деп айтылатын анық сыбызғының үні өте жақсы танылады. Буындар баяу да, кеңінен араласқан, бастапқыдан соңына дейін толық октаваға дейін көтеріледі. Басқа да дыбыстарға ысқырықтар, қысқа үнділер және одан да жылдам естілетін ескерту дауыстары жатады.
Егемендік және экология
Көптеген аң құстары сияқты, солтүстік аққұба да ұялшақ және жасырын. Қауіп сезгенде, ол тығылып, қозғалмай қалады, өзін жасыруға тырысып, көзге түспеуге ұмтылады, бірақ тым жақын келсе, төмен қанатын көтеріп ұшып кетеді. Жыл басында ол көбінесе жалғыз немесе жұптап кездеседі, бірақ жаздың аяғында отбасылық топтар жиі табылады, ал қысқы ұяларда бір топта жиырмадан астам құс болуы мүмкін.
Өсіру
Бұрын бұл түр моногамды деп есептелген, бірақ радиотелеметрияның енгізілуімен аққұбалардың жыныстық мінез-құлқы екі жынысты көп әйелділік ретінде сипатталды. Екі ата-ананың кез келгені 23 күн бойы балапанды күтіп, жаңа туған балапандар ұядан шыққаннан кейін көп ұзамай оны тастап кетеді. Ұяның жойылмауының басты себебі – жыртқыштар, ұяның табыстылығы орташа есеппен 28% құрайды. Дегенмен, тұрақты популяциялардағы ұя табыстылығы әдетте осы орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары, ал аталған бағалауға төмендеп бара жатқан популяциялардың көрсеткіштері де кіреді. Балапан күтімі әртүрлі болуы мүмкін, себебі бірігу (ұрлау, асырау, топтап күту, бірлесіп күту) жағдайлары кездеседі. Күтіп жатқан ата-ана балапандарымен бірге қалуы да мүмкін. Тауық сәтті ұя салғанша, төрт ретке дейін қайта ұялай алады. Алайда, аққұбалардың бір көктемде екіден астам сәтті ұя салуы өте сирек кездеседі.
Тамақ және азықтандыру
Солтүстік бобвайттың рационы өсімдіктер мен ұсақ жәндіктерден, мысалы, құрлы қабықтар, кенелер, жебелер, қоңыздар, өрмекшілер, шырылдақтар және жапырақ бітеулерінен тұрады. Өсімдіктердің ішінде тұқымдар, жабайы жидектер, бөдене және егілген астықтар бар. Ол ашық алаңдарда, арасында биік өсімдіктердің шағын тобырлары бар жерде тамақтанады. Бобвайттың оптималды қоректік қажеттіліктері құстың жасына және жыл мезгіліне қарай өзгереді. Мысалы, жұмыртқа салатын аналықтардың (23% белок) белокқа қажеттілігі еркектерге қарағанда (16%) әлдеқайда жоғары.
Еуропалық Одақ
Солтүстік бобвайт 1927 жылы Италияға әкелінді және елдің солтүстік-батысындағы жазықтар мен төбелерде кездеседі. Еуроодақтың басқа елдерінен де Франция, Испания және Балқан аймақтарында олардың тіркелгендігі туралы хабарлар келіп түскен. Бобвайттар жоғары өнімді және әуесқойлар арасында танымал болғандықтан, Еуроодақтың басқа аймақтарында да, әсіресе Ұлыбритания мен Ирландияда олардың тағы да әкелінгендігі күдікті, себебі осы елдерде аң құстарын өсіру, босату және жабайы табиғатқа бейімдеу кең таралған.
Жаңа Зеландия
1898 жылдан 1902 жылға дейін Америкадан 1300-ге жуық құс әкелініп, Солтүстік және Оңтүстік аралдардың көптеген аймақтарына, Солтүстіктен Оңтүстікке дейін таралды. Бұл құс қысқа мерзімге Нельсон аң аулау лицензиясына енгізілген, бірақ: "Комитет осы қазды лицензияға тым асығыс қойған болар, немесе сол кездегі аңшылар өздерінің алу лимитінде ашкөздік танытқан, себебі Вирджиния қазы, Тау қазы сияқты, көп ұзамай жоғалып кетті". Таранаки (бейімделу) қоғамы 1900 жылы бірнеше құсты босатып, бір-екі жылдың ішінде жақсы аң аулау мүмкіндігін ұсынатынына сенді; екі жылдан кейін балапандар табылып, түрдің тұрақты өсіп келе жатқаны хабарланды; бірақ тағы екі жыл өткен соң, олар жоғалып кеткендей болды және осымен аяқталды. Отаго (бейімделу) қоғамы 1948 жылы тағы да көптеген құстарды импорттады, бірақ бұл босатулар нәтиже бермеді. 1923 жылдан кейін, 1952 жылға дейін, Уайроаның солтүстік-батысындағы Руапапа жолы ауданында шағын популяция табылғанға дейін, ешқандай жабайы құс көрінбеді. Содан бері Уайкаремоана маңындағы бірнеше жерлерде, егістік жерлерде, сирек орманды жерлерде және жол жиектерінде бобвайттар табылған.
Тұрғын үй
Бобвайттар көбінесе көптеген попугайлармен, жұмсақ денелі құстармен және көгершіндермен жақсы араласады. Дегенмен, бұл түрдің үйірмеде жерде тіршілік ететін жалғыз түр болуы керек. Көптеген жекелеген құстар финчтерге көп зиян келтірмейді, бірақ түнде қонғанда ұяларды езбеуге көңіл болу керек. Құстар бірге бала кезінен өсірілмесе, бір жұп ретінде ұстау дұрыс. Көбейтілу кезінде әтештер арасында төбелес болуы мүмкін. Бір әтеш бірнеше аналықпен көбейе алады, бірақ ең жоғары өнімділік таңдалған аналықтан алынған жұмыртқаларда байқалады. Үйірме стилі – құстың төзімділігі мен оның қажеттіліктері арасындағы тепе-теңдік. Ашық попугай стиліндегі үйірмелерді пайдалануға болады, бірақ кейбір құстар осы жағдайда ұшқыр және ұялшақ болып қалуы мүмкін. Жасылдандырылған үйірмеде бұл түр әдетте жайғасып, өте үйренішті және сенімді болады. Балапандары бар ата-аналар жерге қондырып, дөңгелек құрап, бастарын сыртқа қаратып ұйықтайды. Таңертең және кешкі уақытта әтеш дауысын шығарады, ол қатты болмаса да, жақсы естіледі және шуға сезімтал көршілерді ренжітуі мүмкін. Көптеген көбейту орталықтары құстарды жерден жоғары, сым тормен қоршалған топтарда ұстайды. Бұл құстарды таза ұстап, аурулар мен паразиттердің таралуын болдырмайды, олар бүкіл үйірмені құрта алады. Жұптар мен үштіктер үшін торлы едені бар қосқыштар да қолданылады, бірақ көбінесе құстарды қыста көбейту үшін фотокезеңді реттеумен бірге.
Тамақтандыру
Табиғи ортада аққұбалар түрлі арамшөптер мен шөп тұқымдарымен, сондай-ақ жәндіктермен қоректенеді. Бұл азықтар көбінесе жерден немесе төменгі жапырақтардан жиналады. Авиарийдегі құстарға коммерциялық ұсақ тұқым қоспасымен (кәптар, буджигар немесе шағын попугай қоспасы) және жасыл жеммен толықтыру арқылы оңай күтім жасауға болады. Көбейту үшін тірі азық-түлік қажет емес, бірақ олар оны қуана жейді. Құс өсіруде қолданылатын құрт сияқты жоғары протеинді азықтар беруге ыңғайлы, сондай-ақ көбейетін құстарды ынталандыруға да пайдалы. Жұмыртқа салатын аналықтарға, әсіресе, қосымша кальций қажет; оны қабық ұнтағы немесе кесілген сепия сүйегі арқылы беруге болады.
Өсіру
Егер ұя салуға арналған орын және жеке кеңістік қамтамасыз етілмесе, тауықтар ашық вольерде кез келген жерге жұмыртқа салады. Мұндай тауықтар бір маусымда 80-нен астам жұмыртқа тууы мүмкін, оларды жасанды инкубацияға алуға болады және шыққан балапандар қолмен өсіріледі. Егер тауықтар ұя салуға жағдай жасалса (жерде), олар бір ретте 8–25 жұмыртқа жинайды, жұмыртқалар күн сайын салынады.
Мутациялар мен будандар
Кейбір тұтқындықтағы аққұбалардың будандары көк құрт (қапшақты құрт), Гамбел құрт, Калифорния құрт және тау құрттары арасында тіркелген. Жапондық бақалардың будандары коммерциялық мақсатта өсіріліп жатқаны туралы ұзақ уақыттан бері айтылып келеді, бірақ мұны растайтын фотосуреттердің жетіспеушілігі байқалады. Түр ішіндегі будандар жиі кездеседі. Калифорниялық Джамбо, Висконсин Джамбо, Солтүстік алып, Альбино, Қар жапырағы, Шашы, Фаун, Жолақты, Күмүш және Қызыл сияқты бірнеше мутациялар бұрыннан белгілі.
Мәртебе
Солтүстік аққұба Халықаралық табиғатты қорғау одағы тарапынан «Қауіпке ұшырағанға жақын» түр ретінде бағаланған. Солтүстік аққұбаның таралған ареалында орта тұру орындарының жойылуы және нашарлауы салдарынан қауіп төндіреді. Жер пайдалану ережелерінің және өрттік режимдердің өзгеруі бұрынғы өте қолайлы ортаны аққұба үшін жарамсыз етіп жіберді.
Маскалы ақ боз
Маскалы бөдене құсының C. v. ridgwayi түршесі АҚШ-та жойылу қаупінде деп тізілген. Бұл құстар өткен ғасырда Аризонада екі рет жойылып кеткен деп жарияланды. Бастапқыда ол АҚШ-тың оңтүстік Аризона және Мексиканың солтүстік Сонора аймақтарында таралған. NatureServe оны өте қауіпті түрше деп санайды. Маскалы бөдене 1884 жылы табылғаннан бері азайып келеді. 1900 жылы АҚШ-та бұл түрше жойылып кеткен. Мексикада олардың популяциясы сақталған, бірақ Мексикадағы саяси жағдайлар, оның ішінде Мексика революциясы және Яки соғыстарының соңғысы олардың зерттелуін қиындатты. 1931 және 1932 жылдары Мексикада маскалы бөдененің популяциясы табылып, зерттелді. 2017 жылғы зерттеуде Сонорада оның жабайыда кездесетіні тіркелмеді. Түрдің азаюына жылдам қалпына келмейтін экожүйеде малдың тым көп жайылуы себеп деп есептеледі. 1970 жылдары Аризонада тұтқындықта ұсталатын топ құрылды. Джордж Микш Саттон құс зерттеу орталығы (Саттон орталығы) 2017 жылы Оклахома штатындағы Саттон орталығында көбейту популяциясын құруға қатысып, Буэнос-Айрес ұлттық жануарлар қорығына (BANWR) қайта қоныстандыру жұмыстарын жүргізді. 2019 жылы Саттон орталығының биологтары автокөлікпен 1000 балапанды Буэнос-Айрес ұлттық жануарлар қорығына жеткізді. 2020 жылы БАНВР-ге 1200 құсқа жуық ұшақпен тасымалдау жоспарлануда. Бұл шаралар бұрынғы сақтау жұмыстарына қосымша болып табылады және түршенің болашақта сақталуына көмектеседі.
Танымал мәдениетте
2023 жылы бетперделі аққұбалар түрi Джоэл Сарторе тiркелген фотосуреттерi негiзiнде Америка Құрама Штаттарының пошта қызметiнiң «Мәңгiлiк» маркасында, жойылып бара жатқан түрлер жиынтығының бөлiгi ретiнде пайда болады. Марканы салтанатты түрде Оңтүстік Дакота штатының Уолл қаласындағы Ұлттық шабындықтар келушiлер орталығында ашады.