Кіріспе

Қараңғы портал – британдық автор Робин Джарвис жазған балаларға арналған қараңғы фантастикалық роман. "Дептфорд тышқандары" трилогиясының бірінші кітабы және Джарвистің тұңғыш романы, ол жоғалған әкесін іздеп жүрген тышқан қыз Одри Браунның оқиғасын баяндайды. Оның іздеуі оны Дептфордтың канализациясына жеткізеді, онда ол достары мен отбасысының көмегімен зұлым тышқандар әскерімен және олардың тірі құдайы, Юпитер деп аталатын таинсты тұлғамен күресуге мәжбүр болады. Кітап алғаш рет 1989 жылы Ұлыбританияда Macdonald & Company баспасында жарық көрді және сол жылы Nestlé Smarties Book Prize сыйлығының иегері болды. 2000 жылы ол Америка Құрама Штаттарында SeaStar Books баспасынан шықты және Booklist Editors' Choice аталымын алды. 2024 жылдың наурыз айында Пушкин балалар кітаптары "Қараңғы порталды" жұмсақ мұқабалы және электрондық кітап түрінде қайта басып шығарды. Мәтін жаңарып, толықтырылды және суреттерін Джарвис жаңартты.

Сюжет

Мысықтардың қауымы Лондонның Депфорд ауданындағы ескі бос үйде ыстық өмір сүреді. Олардың жалғыз проблемасы - төменгі канализациядағы жыртқыш тышқандардан қорқу, олар құпия тірі құдайға табынады, оны Юпитер деп атайды. Ешкім ешқашан Юпитерді көрген емес, тіпті оның азаматтары да, және оның шынымен кім немесе қандай екендігі туралы аңыздар көп. Альберт Браун есімді бір тышқан үйдің жертөледегі грильдегі қараңғы сиқырлар арқылы канализацияға тартылады. Ол Пикадилли есімді жас қала тышқанын кездестіреді, ол да жоғалып кетеді және екеуі тез достыққа айналады. Бірнеше сағат бойы саяхаттап жүріп, олар өздерін Юпитердің құрбандық үстелінің бөлмесінде табады. Ол зұлым зат пен оның мысық лейтенанты Морганның арасындағы сөйлесуді тыңдап жүргенде, Альберт тұтқындалып, Юпитердің қолынан қаза табуға әкетіледі. Өзіне-өзі құтқара алмай, Пикадиллиге өмірін сақтап қалуға айтады. Келесі күні таңертең үлкен көктем мерекесі болады. Бұл - мысықтардың маңызды мерекесі. Биыл Альберттің балалары Артур мен Одри өздерінкіне барады, бірақ Одри өзінің жоғалған әкесі туралы ойлармен тым айналысады, сондықтан мерекеге қуанышты емес. Одри мысық шапқышын алуға барғанда, ол мысықтардың құлшылық ететін игі құдайлары, жасыл мысықты кездестіріп, таңғалады. Ол оған мысыққа қарсы сыйлық деп аталатын салтанатты шапқышты береді. Отбасы Одридің өз тәжірибесін айтып бергеніне күмәнмен қарайды, бірақ ол алған мысық шашынан таңғалады. Мысықтарға қарсы сыйлық өте сирек беріледі, өйткені бұл аймақта мысықтар ешқашан көрінбейді. Сол түні Одри әкесінің қайда екенін айту үшін, мадам Аккикую есімді жұлдызшыны көруге, канализацияға түседі. Алайда, тышқан көп ұзамай Аккикуйудің алдап жүргенін біліп, ашуланып кетеді. Ауди канализация арқылы қайтып келе жатқанда Пикадиллимен кездеседі. Ол Альберттің қызы екенін білгенде, Пикадилли өзіне сеніп тапсырылған Альберттің мысық қорабын ұсынады. Ол Әуреге Альберттің өлгенін жұмсақ айтуға тырысады, бірақ ол оған сенуден бас тартып, көмекке мұқтаж кезінде әкесімен тастап кеткенін қорқақ деп атайды. Артур және оның достары - альбиноздық тышқан Освальд және далалық тышқан Твит жоғалған Одриді іздеу үшін канализацияға кіреді, ақырында олар бәрі де тышқандар тобына қарсы күрескеннен кейін оны және Пикадиллиді табады. Топ үйге оралады, ал Одридің анасы Гвенге Альберттің мысық шашы беріледі. Пикадиллидің әңгімесін естігеннен кейін ол күйеуінің өлімін қабылдап, балаларына енді ешқашан канализацияға кірмеуге уәде береді. Бұл мәселе Одри өзінің мысық қосқышы жоғалғанын білгенде және оны кәрізге саяхат кезінде жоғалтты деп ойлағанда туындады. Жасыл тышқан оны әрқашан ұстап тұруға айтқандықтан, оны қайтарып алу керектігін білген ол Освальдтан оны өзінің тағаншасымен іздеуді сұрайды, сонымен қатар Пикадиллиді қорқақ емес екенін дәлелдеу үшін онымен бірге жүруге шақырады. Пикадиллиге қатыгездікпен қарағаны үшін өкініп, грильде күтіп тұрған Одриді Юпитер жіберген тышқандар ұрлап алады. Ол қыздың өзін жеңеді деген пайғамбарлық туралы естіген. Осы арада Пикадилли мен Освальд ұйықтап жатқан тышқандарға тап болады, олардың бірінде Одридің мысық шашы бар. Олар оны тыныш алып тастайды, бірақ дәл сол сәтте тышқандар оянады. Пикадилли көмек әкелуге уәде беріп, қашып кетеді, бірақ Освальд өзін анықталудан қашу үшін тышқан ретінде танытуға мәжбүр болады. Осылайша ол Юпитердің әлемге қара өлімді тағы да жіберуге жоспарлап отырғанын біледі, бұл оны адамдардан құтқарып, оны жеңуге мүмкіндік береді. Одри Юпитердің құрбандық үстелінің бөлмесіне әкелінеді, онда ол зұлым құдаймен күрес жасайды, ол жүздеген жылдар бойы алғаш рет өзінің қараңғы орныннан шығып, өзін қорқынышты алып мысық ретінде көрсетеді. Пикадилли, Артур, Гвен, Твит және сірі теңізші Томас Тритон сияқты тышқандар тобы Юпитермен күресу үшін құрбандық үстелінің камерасына келеді. Освальд жақын маңдағы туннельден пайда болып, Одридің мысыққа қарсы сыйлығын қайтарады, содан кейін ол оны Юпитерге лақтырады. Жаман мысық мысық шаңырағынан жарылған жарқын жасыл отқа көздері толы, тепе-теңдігін жоғалтып, бөлмесін тез суға батып барады. Ол азаптап, жалмап өлтірген көптеген тышқан мен тышқанның рухтары көтеріліп, Юпитерді сулы қабірге сүйреп әкетеді. Одри әкесімен бірге рухтардың легионын көре алады, олар кетіп бара жатқанда, ақыры оның өлімін қабылдамас бұрын, үмітсіз қалады. Ағын сулар ағып, қара өлім жойылады. Олар тірі екендеріне риза болып, үй...

Негізгі кейіпкерлер

Одри Браун - мысық қыз, ақылды, тілін өткір, жиі қиындыққа ұшырайды. Ол арманға беріліп, шаштарына ленталар тігіп, сәнді киім киіп жүруге құштар. Әкесі жоғалып кеткенде, ол оның өлгеніне сенбей, оны іздеуге кіріседі. Артур Браун - Аудридің інісі, ол сезімтал, қуанышты тышқан, ол әпкесінің қыңыр мінезіне жиі ашуланады және айқын, фантастикалық оқиғаларды армандауға бейім. Джарвис Артурдың кейіпкерін өзіне негіздегенін айтты. Пикадилли - қаладан келген, кокни тілінде сөйлейтін, еріншек, тәуелсіз жас сұр тышқан. Ол жетім бала, оның ата-анасы метроның астында қаза тапты. Тамақ іздеу экспедициясында ол канализацияда жоғалып, Альберт Браунды кездестіреді. Екеуі Юпитердің құрбандық үстелінің камерасына тап болған кезде, Альберт тұтқындалады, ал Пикадилли өмірінен шатасып құтылады. Ақырында ол Одримен кездеседі, ол оны әкесімен тастап кеткені үшін айыптайды. Уильям "Твитт" Скаттл - Осуалд Читтердің туысы, мейірімді ауыл тышқаны. Үй тышқаны мен дала тышқанының тыйым салынған үйлесуінің нәтижесі, оны көпшілігі "жоғары қабатта ірімшік жоқ" қарапайым адам ретінде қарайды. Освальд Читтер - анасы оны қатты ұнататын әлсіз альбиноз тышқан. Оның биіктігі мен әуесқойлығынан кейде оны тышқан деп қате қабылдайды. Ол көзге түсу таяғымен жоғалған заттарды таба алады. Томас Тритон - "Катти Сарк" кемесінде тұратын зейнеткерлік қайықтағы мысық. Ол Твитпен достық қарым-қатынас жасайды, ол күтпеген жерден Орфео мен Элдрич жарғақтармен кемеге түседі. Юпитер - Дептфордтың канализациясындағы тышқандар құдай ретінде табынатын құпия зұлым. Ол көлеңкелі порталда тұрады, ешкім оның қызыл көзінен басқа ешнәрсе көрмеген. Морган - Жүпіттің адал лейтенанты болып қызмет ететін қатыгез, корнлингтік жабайы тышқан. Мадам Аккикую - Мароккодан келген қара тышқан, ол болашақты болжаушы ретінде жүріп жүр. Ол сиқырлы күштері болмаса да, оларға ие болуды армандайды. Орфео мен Элдрич - болашақты көре алатын жарғақ бауырлар. Мәселе, олар өздерінің көріністерін мүмкіндігінше бүкпесін етіп жасайды, сондықтан оқиғалар шынымен болғанға дейін ешкім оларды түсінбейді. Альберт Браун - Одри мен Артурдың әкесі. Бір ғажайып күш оны ағынға түсуге мәжбүрлейді, ол жерде ол Юпитердің тырнақтарынан қорқынышты аяқтайды. Оның жоғалуы оқиғаның қозғалуына себепші болады. Жасыл тышқан - бұл тышқандардың құлшылық ететін игі құдай. Мифтік Жасыл Адамның кеміргіш нұсқасы, ол табиғаттың және өсіп келе жатқан барлық заттардың мәні. Оның күші көктемде ең күшті, ал қыста мүлдем жойылады.

Өмірбаян

Джарвис теледидар бағдарламалары мен жарнамалар үшін модель жасаушы ретінде жұмыс істеген кезде "Дептфорд тышқандары" трилогиясының идеясын ойлап тапты. Ол үлкен, түкті ғарышкерді жобалап жүрді, бірақ демалып, кішкентай нәрсе суреттеуді шешті. Сол нәрсе – кейін Освальд Читтер кейіпкеріне айналған тышқан болды. Джарвис тышқандарды сызуын жалғастырды, ал оның досы эскиздерді көрген соң, оларды баспаға жіберуді ұсынды. Баспагер жақсы жауап берді және суреттерге қоса әңгіме бар ма деп сұрады. Ол кезде әңгіме болмады, бірақ Джарвис "Дептфорд тышқандары" туралы әңгімені жазды. Ол бастапқыда суреттермен бірге жазылған кітап деп ойлаған, бірақ ол 70 000 сөзден тұратын қолжазбаға айналды. Джарвистің редакторы оған қолжазбаның ұзындығына байланысты трилогия жасауға болатынын айтқанда, ол оны қысқартып, содан кейін екінші және үшінші кітаптарға арналған жаңа идеялар ойлап тапты.

Қабылдау

"Қараңғы портал" "қорқыныш пен батырлық, жақсылық пен жамандық, юмормен үйлестірілген" деп мақталған. Publishers Weekly журналының жұлдызды рецензиясында кітап "Редволл жанкүйерлері үшін өте қолайлы, қорқынышты әрі қызықты жануарлар әлемі" деп сипатталған және Джарвис "Адреяның Жасыл тышқанмен және ауылдық тышқан Твиттің Лондон қаласының үстінен жасаған түнгі саяқаты сияқты әдемі көріністермен, жүрек соқтыратын оқиғаға керемет қарсылық қояды. Автор Гринвич пен Блэкхит сияқты Лондонның оңтүстік аймақтарын, әдебиетке құштар кез келген баланың британ астанасы бойынша саяхатында міндетті түрде тоқтауға лайық жерлерге айналдыратын орынның күшін көрсетеді". Kliatt журналынан Дирдре Б. Рут "Қараңғы порталды" "көңілді және шынайы түрде қорқынышты" деп тапты. The Horn Book Magazine журналының Патти Кэмпбелл айтуынша, "баспагерлер 'H[арри] P[оттер]дан кейін не оқысам?' деген сұраққа жауап іздеуде бәсекелестікке түсіп жатқанда, Робин Джарвистің Депфорд тышқандары туралы сағасы – "Қараңғы портал" ғана нағыз қарсыластың бірі болып көрінді". Кітапқа "Сакраменто Би" газеті де жағымды баға берді, онда "Бұл жылдам дамыған, күшті оқиға, Лондон көшелері астындағы жақсылық пен жамандық арасындағы, өмірге қауіп төндіретін қақтығыстарды қамтиды және жүректі тербетпейтін" делінген. Ллойд Александр "Қараңғы порталды" "жоғары драматизмге, күмәнділікке және шынайы қорқынышқа толы, ұлы эпикалық туынды" деп атады, ал Мадлен Л’Энгл "Робин Джарвис Кеннет Грэм, Ричард Адамс және Уолтер Вангерин қатарына қосылды, керемет антропоморфты жануарларды жасады. Одри мен Артур Браун біз туралы көп нәрсе айтады" деді. Нью-Йорктегі балалар кітап дүкені Books of Wonder иесі Питер Глассман Лондонға сапар барысында "Қараңғы порталдың" бір данасын алды. Ол кітаптан қатты ләззат алды және кейде осы кітапты ұнатып оқыған басқаларды да кездестірді. "Шеттен келгендер" романының авторы С. Э. Хинтон Глассманға бір күні, Ұлыбританияда табылғаннан кейін "Депфорд тышқандары" романдары оның ұлының сүйікті кітабына айналғанын айтты, бірақ олардың неге Америка Құрама Штаттарында қолжетімді емес екенін түсіне алмады. Соңында Глассман өзінің SeaStar Books компаниясына трилогияны басып шығару және оны американдық оқырмандарға оңай қолжетімді ету құқығын алды.

Жойылған фильм

1990 жылдардың ортасында Джим Хенсон Пикчерс "The Deptford Mice" кітабының бейімделуін жасауды жоспарлаған, ол "The Dark Portal" әңгімесіне негізделіп, аниматроникалық қуыршақтарды қолдануға тиіс болған. Алайда, жоба себептері белгісіз күйі тоқтатылды.

Театр

2010 жылы лондондық Tiny Dog Productions театр компаниясы Робин Джарвис лицензиясы бойынша The Dark Portal туындысының алғашқы ресми сахналық қойылымын жасады. Лондонның The Space Theatre театрындағы сәтті алдын ала көрсетілімдерден кейін; қойылым 2011 жылдың сәуір айында Жаңа Уимблдон театрында қайта қойылды.