Кіріспе
Шығыс Тимордағы адам тұрмайтын Жако аралы (Ilha de Jaco, , Fataluku: Тотина немесе Тонтина) – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Кіші Зонда аралдарындағы Тимор аралының шығыс бөлігін алып жатқан Шығыс Тимордағы адам тұрмайтын арал. Ол Тимор аралының шығыс ұшында, Кейп Кутчамен (Альдейя Питилети, Суко Тутуала, әкімшілік пост Тутуала, Лаутем муниципалитеті) орналасқан.
Jaco Island (Ilha de Jaco, , Fataluku: Totina or Tontina) is an uninhabited island in East Timor, a country occupying the eastern end of the island of Timor in the Lesser Sunda Islands in Southeast Asia. It lies off the eastern tip with Cape Cutcha of the island of Timor (Aldeia Pitileti, Suco Tutuala, administrative post Tutuala, municipality Lautém).
Шолу
Жако – маржаннан пайда болған әктас. Аралды биік әктас жартастар мен коралл рифтері қоршап тұр, және ол Nino Konis Santana ұлттық паркінің бір бөлігі. Жако аралы Тимор аралының шығыс жағында, Лаутем ауданының Тутуала кіші ауданында орналасқан. Валу жағалауының алдындағы құрлықтан шағын кемелермен жүзуге болатын арна немесе бұғаз (Жако бұғазы деп аталады) арқылы бөлінген. Жако жергілікті халық үшін қасиетті саналады, себебі жағажай мен бұғаз кейде Тимор теңізінің (Таси Мане, ерлер теңізі) Банда теңізімен (Таси Фето, әйелдер теңізі) шектесетін нүктесі деп есептеледі, соның ішінде солтүстіктегі Ветар бұғазы және оңтүстіктегі Тимор теңізі. Алайда, Халықаралық гидрографиялық ұйымның (ХГО) 1953 жылы жарық көрген «Океандар мен теңіздердің шектері» атты стандартты еңбегінің 3-ші басылымына сәйкес, Тимордың осы екі теңізге кездесетін жалғыз нүктесі – Танджонг Севирава (қазіргі Кейп Кутча), Тимор құрлығының шығыс шеті. Кейп Кутча аралдан солтүстік-батысқа қарай және жағалаудан солтүстікке қарай орналасқан. Аралдағы кем дегенде үш жерде жергілікті халықтың қоныстарын қорғау үшін салған ежелгі бекіністердің қалдықтары сақталған: Лай Вай, Питилете және Хонолати. Португал тілінде мұндай бекіністер tranqueira (ағылшын тілінде: жапқыш, қорған) деп аталады. Аралдағы жалғыз заманауи құрылыс – Индонезия оккупациясы кезінде салынған, шамамен 35 метр биіктіктегі ақ мұнара. Ол 2010 жылы жабылып, кейіннен бөлшектелді. Аралдың ауданы шамамен алғанда және ең жоғары нүктесі шамамен … метрді құрайды. Аралдың көп бөлігі тропикалық құрғақ орманмен жабылған, жағалауы жапырақты өсімдіктермен және ақ құмды жағажайлармен шектеледі. Оңтүстік жағалауында төмен жартастар бар. Шығыс Тимордың NRTL Jaco әскери кемесі осы аралдың құрметіне аталған.
Климат
Орташа жылдық температура шамамен, аралға орта есеппен жаңбыр жауады, ал кішкентай аралдың солтүстік және шығыс жағалауы біршама құрғақ.
Жабайы табиғат
Жако BirdLife International ұйымымен маңызды құс аймағы ретінде тіркелген. Аралда жолақты мойынды көккөкірек, қара көккөкірек, қызғылт басты императорлық көгершін, жолақты кеуделі балқұмырсүрегіш, сары кеуделі сырғақ, көк жақшы құлжа және Тимор торғайы сияқты құстар қоныстанады. Аралдың ауданы шамамен 8 км² және биіктігі 100 метрге дейін жетеді. Онда үлкен көгершін (Macropygia magna) және Орфейдің бақсысы (Pachycephala orpheus) сияқты сирек кездесетін құстар да мекендейді. Аралда тұщы судың жетіспеуіне байланысты тұзды су ішуге үйренген Яван русасы (Rusa timorensis) да кездеседі. Оңтүстік-шығыс жағажайларын теңіз тасбақалары жұмыртқа салу үшін пайдаланады. Аралда жылтыр түнгі кесіртке және орман кесірткесі сияқты бауырымен жорғалаушылар да тіршілік етеді. Айналасындағы суларда киттер мен дельфиндерді, сондай-ақ көптеген балық түрлерін байқауға болады.