Кіріспе

Британдық теңізші офицері адмирал Эдвард Эдвардс (1728 – 13 сәуір 1815) – «Баунти» көтерілісшілерін іздеу үшін Адмиралтейство Оңтүстік Тынық мұхитына жіберген «HMS Pandora» фрегатының капитаны ретінде ең белгілі британдық теңізші офицері.

Пандора мен Баунти

Ол Америка революциялық соғысы аяқталғаннан кейін келесі алты жылды жартылай жалақымен өткізді; 6 тамыз 1790 жылға дейін, ол «Пандора» фрегатының командасын қабылдауға тағайындалды. 11 тамызда ол жаңа бұйрық алды, ол жаңа командасын «алысқа жерлерге» сапарға дайындады, «Баунти» көтерілісшілерін қуу миссиясы. Бұрынғы «Баунти» мичманы Томас Хейвардтың көмегімен, Эдвардс Оңтүстік Тынық мұхитынан Англияға оралған Блайхқа адал он төрт адамды табуға қол жеткізді (Блайх олардың төртеуі адал болғанын, бірақ басқа адал адамдармен толыққанды іске қосылуға мүмкіндік болмағанын мәлімдеді; сондықтан Эдвардс он көтерілісшіні тапты). Кеме ақыры 8 мамырда Кристиан мен «Баунтиді» Тынық мұхитының оңтүстігіндегі мыңдаған аралдардың арасынан іздеуге шықты. Тубайда «Баунти» якорі табылды. Палмерстон аралынан табылған бірнеше бөліктерден басқа, қашқан кемеден ешқандай із табылмады. Эдвардс тамызға дейін іздеу жұмыстарын жалғастырып, батысқа қарай Голландтың Шығыс Индиясына бет алды. Қызығы, «Пандора» кемесі тоқтаған, бірақ жағаға түспеген аралдардың бірі Питкэрн аралдары болды; егер ол карталарын тексеріп, бұл картаға енгізілмеген аралдың Питкэрн аралының дұрыс ендігінде, бірақ дұрыс емес бойлықта екенін анықтаса, ол соңғы тоғыз «Баунти» көтерілісшісін ұстау жөніндегі тапсырмасын орындай алған болар еді. «Пандора» 1791 жылғы 29 тамызда Оңтүстік Тынық мұхитынан үйге қайтқан жолда Ұлы Барьер рифінде сүңгіп кетті. Он көтерілісшінің төртеуі мен «Пандора» кемесінің 31 экипаж мүшесі кеме қирағанда қаза тапты. Ақырында, «Пандораның» бастапқы 134 экипаж мүшесінің 78-і ғана, алты көтерілісші мен төрт адал адамдармен бірге Англияға жетті. Хейвард үшін бұл екінші рет еді, ол соңғы жылдары ашық қайықпен Голландтың Шығыс Индиясындағы қауіпсіз жағаға бет алды. Эдвардс 17 қыркүйек 1792 жылы «Пандораны» жоғалту ісі бойынша әскери сотқа тартылды. Сотқа дейін ол Адмиралтействоға кеме батып кетуге әкелген оқиғалар туралы есебін ұсынды. Оның барлық офицерлері Эдвардстың фрегаттың ешкімнің бақылауынан тыс жағдайларға байланысты жоғалғанын растады. Әскери сотқа Уильям Диллон қатысты, ол сол кезде мичман, кейіннен Корольдік флоттың вице-адмиралы болды және Эдвардсты естеліктерінде «жақсы, құрметті офицер» деп сипаттады. Оның сыртқы келбеті сот барысында менің назарымды толығымен аударды, мен оның барлық қиындықтар мен қауіп-қатерлерден кейін нәтижеге ішкі қанағаттануды сезіндім». Капитан Эдвардс пен оның офицерлері ақталды. Эдвардс кейіннен бірнеше жыл бойы Аргилл мен Халлда «реттеуші» капитан (жалдама офицері) болып қызмет етті, содан кейін жартылай жалақы тізімінде белсенділіксіз қалуға жол берді. Алайда, ол 1809 жылы вице-адмирал болып тағайындалды және ақырында өзінің мансабын Ақ Әміршісі ретінде аяқтады, ол Корольдік флоттағы үшінші ең жоғары офицер болды. Ол 1815 жылы 73 жасында Линкольнширдегі Стамфорд қаласында қайтыс болды. Эдвардс Хантингдонширдегі Уотер Ньютон ауылында орналасқан Сент Ремигий шіркеуіне жерленді. Оның беделі мен мінезі Хейвуд отбасының мүшелері арқылы тиімді түрде қараланды, олар оны ұлы Петер Хейвудты тым қатал ұстағаны үшін кешіре алмады, ол «Баунти» мичманы ретінде сотталып, көтерілісші ретінде сотталды және кешірілді. Бірақ Эдвардс өзінің қол астында қызмет еткен басқа офицерлердің арасында берік қолдаушыларға ие болды және оны оның немере қызы «жақсы қарт адам» деп еске алды, ол көбінесе туған жері Уотер Ньютон мен Упингхэмді қоршаған ауылдық жолдарда серуендеп жүретін. Линкольн, Стэмфорд және Ратленд Меркьюридегі (21 сәуір 1815 жылғы) некрологта айтылғандай, ол «Пандора» кемесінен кейін Тиморға ашық қайықпен саяхаттаған кезде бастан кешкен қиындықтардың салдарынан өмірінің соңына дейін зардап шекті. Бұл 1792 жылы әскери соттан кейін Адмиралтейство оны теңіз командасына тағайындамауының себебі болуы мүмкін.

Мұра

Немере қызының жақсы естеліктеріне қарамастан, Эдвардстың "Пандора" кемесіндегі әрекеттері кейбір топтарда Уильям Блайдың "Баунти" кемесіндегідей қатыгездік деп есептеледі. Эдвардс, бұйрық бойынша, тұтқындарды қатаң күзетпен ұстады, олардың төртеуі Блайдың кінәсіз деп таныған және кейін Портсмут әскери сотында ақталған болатын, олар сотталғандай күйде ұсталды. Эдвардс тұтқындардың жағдайына немқұрайлы қарады, мысалы, оларды құмды тілде күннен қорғау үшін ескі желкенді пайдалануға рұқсат бермеді, сондай-ақ оларды көтерілісшілер мен қарақшылар деп атап, олармен осылай қарым-қатынас жасады. Шындығында, оның офицерлерінің бірі, лейтенант Джон Ларкан (1746–1830), тұтқындарға қатыгездік көрсеткен деген күдік туды, және Эдвардс оған кешірім бергені айтылады. Эдвардстың басты қарсыластарының бірі – сотталған көтерілісші Питер Хейвудтың еңбекші әкесі, коммодор сэр Томас Пасли болды. Оның Хейвудқа жазған хатында "сол жігіт" Эдвардсқа деген наразылығын жасырмағаны анық көрінеді; ол тұтқындардың "Пандора қорабында" ұсталуын ерекше сынады. Пасли өзінің бұл жағдайды қалай шешетінін айтпады. Ол, мүмкін, тұтқындарды кейде күзеттен босатып жіберген болар; мысалы, мичман Стюарт пен Хейвудқа үйге қайтар жолындағы сапарында HMS "Горгон" кемесіне ауысқаннан кейін Питер Хейвудқа рұқсат етілгендей, палубада серуендеуге мүмкіндік берген болар. Хейвудтың достары мен қорғаушылары әскери сотта осы мәселені көп талқылады, Эдвардстың тұтқындарға қатысты мінез-құлқының тым қатал болғанын және Хейвудтың артық қиындықтарға тап болғанын, демек, ол жазаланғанын көрсетуге тырысты. Ең қызыл сөздері бойынша, Эдвардс фрегат жағаға тірелгеннен кейін барлық тұтқындарды түрме жасушасында ұстап, оларға немқұрайлы қарағаны үшін айыпталады. Сонымен қатар, үш тұтқынға бірден жасушадан шығып, экипажға сорғыларды басқаруға көмектесуге бұйрық берілді; бірақ кемені құтқару мүмкін емес екені анықталғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң, Эдвардс қалған он бір тұтқынды босатуға бұйрық бергені белгісіз. Кейбіреулері қару-жарақ шебері Жозеф Ходжес тұтқындардың кісендерін ашқаннан кейін ғана құтқарылды, бірақ ол жұмысты аяқтай алмады, өйткені кеме тез батып кетті. Кеме суға батып бара жатқанда, бір матрос соңғы сәтте жасушаның есігін ашса да, төрт тұтқын суға батып қайтыс болды. Алты тұтқын көтеріліске қатысқандары үшін кінәлі деп танылса да, олардың үшеуі ғана – Миллвард, Буркитт және Эллисон – ақырында өлім жазасына кесілді; Уильям Муспратт заңдық техникалық бұзушылықтарға байланысты ақталды, ал қалған екеуі, Питер Хейвуд пен Джеймс Моррисон кейіннен король кешірім берді. Эдвардстың көтеріліс жетекшілерін іздеуі нәтижесіз аяқталды, бірақ оның саяхаттары 18 ғасырдың ең үлкен құпияларының бірі – Лаперуз экспедициясының тағдырына қатысты маңызды ақпараттарға жол ашуы мүмкін. 1791 жылдың 13 тамызында Тынық мұхитындағы Санта-Крус аралдарынан өтіп бара жатқанда, аралдан түтін көтерілгенін байқады. Алайда, тұтқындарға ғана қызығушылық танытқан Эдвардс, ашудан қорқатын көтерілісшілер өздерінің орналасқан жерін жарияламайды деп ойлады, сондықтан ол түтінге мән бермей, жолына жалғастырды. Свен Вальрус 1989 жылы жарық көрген "Оңтүстік теңіздердегі көтеріліс және романс" атты кітабында түтін сигналдары Лаперуз экспедициясының аман қалғандары жіберген дабыл хабары болған деген болжам жасады, кейінгі деректер көрсеткендей, олар сол кезде Ваникорода тірі болған. Питкэрн аралдарындағы Дуси атолліндегі шағын аралға оның есімі берілген.

Брайанттар қашып кетеді

1791 жылғы 5 маусымда Мэри мен Уильям Брайант, олардың екі баласы Шарлотта (3 жаста) және Эммануэль (19 айлық) және жеті басқа қашқан сотталғандар Сиднейден 69 күндік қиын сапардан кейін Коэпанг-Тиморға келді. Олар Голландия губернаторы Минеер Ванжонға Торрес бұғазында құлаған «Нептун» кит аулау кемесінің құтылғандары екендерін айтты. Біраз уақыт оларға сенді, бірақ кейін голландтар олардың қашқан сотталғандар екенін түсінді және оларды түрмеге қамап, бірақ адал қарады. 16 қыркүйекте Эдвардс төрт шағын қайықта өз экипажының аман қалған мүшелерімен және ұсталған көтерілісшілермен Коэпангқа келді. Ол Порт-Джексоннан қашқандарын мойындаған қашқындарды сұраққа алды, бірақ Рембангпен Батавияға аттанғанға дейін 5 қазанға дейін оларды өз қамқорлығына алмады. Кемеге отырғанда тұтқындарды тізбектеп, аштықтан сақтау үшін ғана жететін тамақ берді. Капитан Мэри мен балаларға каюта ұсынды, бірақ Эдвардс одан бас тартты. Рембанг қараша айында Батавияға келгенде, Уильям Брайант пен Эммануэль сияқты бірнеше сотталғандар қызбадан зардап шегіп, Голланд Ост-Индія компаниясының ауруханасына жатқызылды, онда Эммануэль 1 желтоқсанда, ал Уильям үш аптадан кейін қайтыс болды. Батавияда экипаж лейтенанттар Ларкан, Корнер және Хейвард басшылығымен төрт топқа бөлінді, олардың әрқайсысы Голландия арқылы Англияға Horssen, Zwaan және Hoornweg үш VOC кемесімен қайтты. Капитан Эдвардс, бірнеше кезекші офицерлер, қашқан сотталғандар және 10 «Баунти» тұтқындары төртінші топпен бірге «Вреденбургке» Кап Таунға аттанды. Бұл сапарда бір қашқан сотталған Сунда бұғазында теңізге құлап, екеуі теңізде қайтыс болды. Капта Мэри, оның қызы Шарлотта және төрт аман қалған сотталған HMS «Горгон» командирі Джон Паркерге тапсырылды. Мэридің қызы Шарлотта 1792 жылғы 5 мамырда Кап Таундан Англияға сапар кезінде теңізде қайтыс болды.