Көк қала Шафшауен тарихы

Кіріспе

Шефшауен (شفشاون, ), сонымен қатар Шауен деп те аталады, Марокконың солтүстік-батысындағы қала. Бұл қала сол атпен аталған провинцияның орталық қаласы болып табылады және көк түстің әртүрлі нұсқаларындағы ғимараттарымен әйгілі, сондықтан оған "Көк қала" деген лақап ат қойылған. Қала Марокконың солтүстігіндегі таулы аймақта, Тетуан мен Уазан қалаларының арасында орналасқан. Солтүстік аймақтың тұрғындары бұл қаланы "Шауэн" деп те атайды.

Тарих

Қала 1471 жылы (876 жылы) Әбд әл-Салам ибн Машиш әл-Алами мен Идрис I-нің ұрпағы Али ибн Рашид әл-Алами тарапынан шағын қашба ретінде негірленді. Әл-Алами қашбаны Марокконың солтүстігіне жасалған португалдық шапқыншылықтардан қорғану үшін салған. Аймақтағы Гомаралармен бірге, көптеген андалуздық мұсылмандар, морисктер және испандық және португалдық еврейлер Реконкиста кезінде және одан кейін осы жерге қоныстанды. Реконкистаның қысымы және 1492 жылы Гранаданың құлауы оның көптеген халқын бірнеше ғасыр бойы Мароккоға көшіп кетуге мәжбүр етті. 1609 жылы Филип III соңғы морисктерді (мұсылмандардың ұрпақтарын) Испаниядан қуды. Олардың кейбіреулері Фес, Маракеш, Тлемсен, Тунис және Кайруан қалаларында қоныстанды, ал басқалары португал әскерлеріне қарсы қатал соғыс жүргізілген Шефшауеннің джихадтық бекінісіне қоныстанды. Олар таудың құнарсыз беткейлерінде өздерінің кварталдарын құрды және Гранаданың дәстүрлі кварталдарына өте ұқсас андалусиялық сәулет стилінде өздерінің тұрғын үйлерін салды. Бірнеше онжылдықтар ішінде Шефшауэн бекінісі гүлденген жаңа қалаға айналды, онда андалузиялық Гранада мәдениеті Гомара мәдениетімен бірікті. Қалалық кеңеюге онға жуық қақпалары бар қабырғалар және Ұлы мешіт сияқты бірнеше мешіттерді қоса алғанда, әскери бекіністер кірді. Қалаға қоныс аударған андалусиялық қауымдастыққа бірнеше белгілі ақындар мен философтар да кірді. 1925 жылдың қыркүйегінде, Риф соғысының ортасында, испандықтардың қаладан шегінуінен кейін, америкалық ерікті ұшқыштардан құралған Лафайет эскадрильясы қаладағы бейбіт тұрғындарды бомбалады. Полковник Чарльз Суини бұл идеяны Франция премьер-министрі Пол Пэнлевеге ұсынды, ол "полковниктің өтінішін ыстық қарсы алды". Француздардың көмегімен әл-Крим жеңілгеннен кейін, ол Реюньонға жер аударылды. 1926 жылы испан әскері қаланы қайта басып алды. Қаланың құрамына тарихи қабырғалы қала – медине және бұрынғы қала қабырғаларынан тысқары өскен жаңа қала кіреді.

The city was founded in 1471 (876 AH) as a small kasbah by Ali ibn Rashid al Alami, a descendant of Abd al Salam ibn Mashish al Alami and Idris I. Al Alami built the kasbah to defend against Portuguese invasions of northern Morocco. Along with the Ghomaras of the region, many Andalusi Muslims, Moriscos and Spanish and Portuguese Jews settled here during and after the Reconquista, when Spanish Christians conquered what remained of al Andalus, the Muslim controlled parts of the Iberian Peninsula. Pressures of the Reconquista and the fall of Granada in 1492 led many of its people to immigrate to Morocco over several centuries. The last Moriscos (descendants of Muslims) were expelled from Spain by Philip III in 1609. Some of these refugees chose to settle in the large cities of Fes, Marrakesh, Tlemcen, Tunis, and Kairouan, while others settled in the jihadist fortress of Chefchaouen, which was in a fierce war against Portuguese armies. They established their quarters on the rugged slopes of the mountains and built their own residential quarters in the Andalusi architectural style, very similar to the traditional quarters of Granada. In a few decades, the fortress of Chefchaouen turned into a prosperous new city, in which the Andalusi Granadan culture merged with the culture of the Ghomaras. The urban expansion included military fortifications such as walls with about ten gates and the construction of several mosques including the Great Mosque. The Andalusi community that settled in the city also included several well known poets and philosophers. Following the Spanish lt=retreat from the city, In September 1925, in the middle of the Rif War, a rogue squadron of American volunteer pilots, the Lafayette Escadrille, bombarded civilians in the city. Colonel Charles Sweeny had proposed the idea to French Prime Minister Paul Painlevé, who "warmly welcomed the Colonel's request." After el Krim was defeated with the help of the French, he was deported to Réunion. The Spanish Army retook the city in 1926. The city consists of a medina, the historical walled town, and a new town that has grown outside the former city walls.

Демография

Марокко халқының соңғы санағы (2014 жылғы) мәліметтері бойынша, Шефшауен муниципалитетінде 42 786 адам тұрады.

Мәдениет

Шефшауен дәстүрлі түрде Гомара берберлері қоныстанған аймақта орналасқан, кейіннен оған әл-Андалус пен Испаниядан келген мұсылман және еврей босқындары қосылды. Қала Ахмас, Гомара, Газауа және Санхаджа тайпалары сияқты Жбала аймағының тұрғындарымен, әсіресе сауда саласында тығыз байланыс орнатты. Бұл тайпалардың біріккендері кейде күшті болды, ал кейде су көздері, жайылымдық жерлер және құнарлы алқаптар сияқты мүліктерді иелену үшін үздіксіз күрестерге байланысты әлсіздікке алып келді. Шефшауендегі дәстүрлі үйлер тас, кірпіш, плитка, ағаш, топырақ және әкпен салынған. Әр үйдің ортасында дәліздер мен жатын бөлмелерімен қоршалған ашық аула болды. Аулалар көбінесе апельсин, лимон, жидектер және жүзім сияқты жеміс ағаштарымен, сондай-ақ түнде гүлдейтін жасмин (Cestrum nocturnum) және жасмин (Jasminum officinale) сияқты хош иісті бұталармен безендірілген. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, қалаға Андалусия сәулетінің ықпалы байқалады, мысалы, үйлерді нығайтатын және тар көк көшелерді әсемдейтін қисық кірпіш аркалар, дәстүрлі су жүйесі, үйлер мен мешіттердегі өсімдіктерге күтім жасау және көгалдандыру. Мәдени тұрғыдан қарағанда, көптеген Шефшауен отбасылары Андалусия музыкасын сақтап келеді, ол Шефшауеннің діни мерекелері мен әлеуметтік шараларының маңызды бөлігіне айналды.

Дәстүрлер

Шефшауен тұрғындары діни және әлеуметтік ғұрыптарды сақтайды. Имандылары мешітте немесе зауияда (суфилердің қасиетті орны немесе діни кешені) бірге намаз оқиды. Олар діни және әлеуметтік мерекелерде туған-туыстары мен достарына баруды жақсы көреді. Ең маңызды діни және әлеуметтік оқиғалардың кейбіреулері:

Chefchaouen's residents commit to religious and social rituals. The devout perform prayer together in the mosque or the zawiya (a Sufi shrine or religious complex). They also like to visit their families and friends on religious and social occasions. Some of the major religious and social occasions include:
Sha’banah takes place on the 15th of Shaa’ban (i. e. the 8th month of Hijri calendar). It is commonly known as the Day of Nusskhah, in which the tomb of Moulay Abd Salam Ben Mshish is visited, of particular observance by the students of msids (Quranic schools). The night of Al Qad is observed on the 26th of Ramadan, when the people encourage 7–10 year old girls to fast. Families usually celebrate at home, but often parade following the afternoon prayer with the girls wearing wedding clothes. Ashura is celebrated on the 10th of Muharram (observed by Jewish residents as Yom Kippur). Preparations begin after Eid Al Adha when part of the Eid meat is dried as qaddid, and on Ashura is eaten with couscous by families, along with dried fruit (almonds, walnuts, raisins, and pistachios), dates and various traditional sweets. Children receive great attention and are often gifted traditional and modern items, including toys. Mawlid Nabawi (Muhammad's birthday) is celebrated on the 12th of Rabii’ Al Awwal. It is designated as Eid and involves the reading of the Quran and Muhammad's biography in mosques or at people’s homes. This night is also celebrated in the mausoleum of Ali Ben Rashid and the 13 zawiyas throughout the city. Couscous is served to the poor and prisoners. During this celebration, mass circumcision of children is carried out following the afternoon prayer, and gifts are distributed to their families. Hakouzah Day is celebrated on 1 January of the agricultural solar calendar. It is observed by preparing and eating various traditional foods, in appreciation of the past harvest's bounty and the hope that the New Year will be better. Despite the diversity of these ceremonies, observances of similar characters are present in almost all of Morocco.

Ша’бана Ша’бан айының 15-і күні (яғни, Хижри күнтізбесінің 8-ші айы) өтеді. Бұл күн көбінесе Нүсха күні деп белгіленеді, онда Мулай Абд Салам Бен Мшиштің бейіті зиярат етіледі, мсид (Құран мектептері) студенттері үшін ерекше маңызға ие. Әл-Қад түні Рамазан айының 26-сы күні аталады, сол күні халық 7-10 жастағы қыздарды ораза ұстауға ынталандырады. Әдетте, отбасылар үйде тойлайды, бірақ кешкі намаздан кейін қыздар той киімдерін киіп шеруге шығады. Ашура – Мухаррам айының 10-шы күні (яһуди тұрғындары Йом Кипур деп санайды). Дайындықтар Құрбан айтынан кейін басталады, онда айт еті қаддид етіп кептіріледі, ал Ашура күні отбасылар құскуспен, кептірілген жемістермен (бадам, жаңғақ, кішміш және фисташка), құрма және түрлі дәстүрлі тәттілермен бірге жейді. Балаларға ерекше назар беріледі және оларға дәстүрлі және заманауи заттар, соның ішінде ойыншықтар сыйға тартылады. Мәүлид ан-Набауи (Мұхаммед пайғамбардың туған күні) Рабиғал-Аууал айының 12-сі күні тойланады. Бұл күн айт ретінде белгіленеді және мешіттерде немесе үйлерде Құран мен Мұхаммед пайғамбардың өмірбаянын оқуды қамтиды. Бұл түнді Әли ибн Рашид мазарында және қаланың 13 зауиясында да тойлайды. Кедейлер мен түрмедегілерге құскус беріледі. Мереке кезінде түстен кейінгі намаздан кейін балалардың жаппай сүндеті жасалады және олардың отбасыларына сыйлықтар таратылады. Хакуза күні ауыл шаруашылығы күнтізбесінің 1 қаңтарында тойланады. Бұл мерекеде түрлі дәстүрлі тағамдар дайындалып, өткен жылғы мол өнімге ризашылық білдіріліп, Жаңа жыл жақсы болады деген үмітте болады. Осы ғұрыптардың алуан түрлілігіне қарамастан, Марокконың көптеген аймақтарында ұқсас рәсімдер кездеседі.

Экономика

2020 жылы Шефшауен ЮНЕСКО-ның Білімді қалалардың жаһандық желісіне (GNLC) оқушы қала ретінде қосылды. Бұл желі мүшелері арасында саясатты талқылауға және өзара оқынуға, серіктестіктер құруға, дағдыларды дамытуға, сондай-ақ прогресті қолдауға және бағалауға арналған құралдарды әзірлеуге көмектеседі.

Ауыл шаруашылығы секторы

Шаруашылық Шефшауен аймағының маңызды экономикалық секторы болып табылады, ол ірі агропасторальдық құрамымен белгілі. Бұл аймақта төбелер мен аңғарларда дәстүрлі өзін-өзі қамтамасыз етуге бағытталған шаруашылық жүргізіледі, негізгі егіс – зәйтүн. Жүзім, бадам және інжір сияқты басқа да дәстүрлі дақылдар да өсіріледі, бірақ соңғы онжылдықтарда туристер ағынының артуына байланысты марихуана монокультурасы олардан тиімдірек болды.

Өнеркәсіп және сауда

Шефшауен провинциясының өнеркәсіптік секторы, провинцияның адам және табиғи ресурстарының молдығына қарамастан, өте әлсіз күйде қалуда. Шефшауеннің негізгі экономикалық тірегі – сауда секторы, ол туризм және шетелде жұмыс істейтін азаматтардан түсетін ақшалай аударымдардың арқасында дамып келеді. Ол көбінесе қалалық орталықтар мен ірі ауылдық коммуналарда шоғырланған, дәстүрлі тағамдық өнімдерді, құрылыс материалдарын, киім-кешек пен тұрмыстық заттарды сатуға негізделген. Сауда-саттық жаз айларында, туристердің көптеп келуімен және шетелдегі жұмысшылардың провинцияға оралуымен бірге жандана түседі. Шефшауен маңындағы Риф аймағы Мароккодағы марихуана өндірісінің маңызды орталығы болып табылады. 2018 жылы қалаға келген туристердің саны шамамен 120 000 адамды құрады деп есептелді.

Қолөнер саласы

Қолөнер саласы немесе дәстүрлі өнеркәсіп (мысалы, тігін, құмыра жасау, теміршілік, ағаш өңдеу, инемен тігу және былғары өңдеу) Шефшауен халқының ең көп таралған экономикалық қызметі болып табылады, демек бұл провинцияда маңызды әлеуметтік-экономикалық рөл атқарады. Ол туризм саласымен тығыз байланысты және көптеген қолөнершілерді қамтиды (2016 жылы 38 кооператив және 688 қолөнерші мүшесі) – олардың көпшілігі былғары, тоқыма, темір және дәстүрлі ағаш өңдеумен айналысады. Шефшауен провинциясында ағаш өнімдері ең көп сатылатын қолөнер бұйымдары болып табылады, сатылатын өнімдердің 57,6 пайызы оларға тиесілі. Дегенмен, кейбір жергілікті тұрғындардың сөзіне қарағанда, 1970 жылдары қабырғаларды көк түспен бояуға бұйрық берілген, бұл туристерді тарту мақсатында жасалған.