Кіріспе
Касба (қасба, қасба, мағынасы – қамал) – Алжирдегі Алжир қамалы және оның төңірегіндегі дәстүрлі аудан. 1992 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) Алжирдің Касбасын Әлемдік мәдени мұра ретінде жариялады, себебі "Мұнда қамалдың қиратындары, ескі мешіттер, Османдық үлгідегі сарайлар және терең тамырданған қоғамдық сезіммен байланысты дәстүрлі қала құрылымының іздері сақталған".
generic use of the term "casbah"
The Casbah ([[wikt:قصبة, qaṣba, meaning citadel) is the citadel of Algiers in Algeria and the traditional quarter clustered around it. In 1992, the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) proclaimed Kasbah of Algiers a World Cultural Heritage Site, as "There are the remains of the citadel, old mosques and Ottoman style palaces as well as the remains of a traditional urban structure associated with a deep rooted sense of community."
Этимология
Жалпы алғанда, қашба – Солтүстік Африканың көптеген қалалары мен кенттеріндегі қабырғамен қоршалған цитадель. Бұл атау 19 ғасырдың соңында француз тілінен ағылшын тіліне өтті (Оксфорд ағылшын сөздігі 1895 жылды көрсетеді) және «қашба» немесе «касба» деп жазылуы мүмкін.
Тарих
Алжирдің Касбасы 10 ғасырда ескі Икозиум қаласының қираған жерінде салынған. Бұл қала төбеде орналасқан және теңізге қарай созылып жатыр, ол "Жоғарғы қала" және "Төменгі қала" деп екіге бөлінген. Мұнда 17 ғасырдан бері салынған тас және мешіттер кездеседі: Кетчауа мешіті (1794 жылы Дей Баба Хасан салған), екі минаретпен шеңберленген; Джамаа әл Джедид (1660, Осман империясы тұсында), үлкен, аяқталған жұмыртқа пішіндес күмбезбен және төрт күмбезбен; Джамаэль Кебир (мешіттердің ең ежелгісі), Альморавид әмірі Юсуф ибн Ташфин салған; және Али Бичин мешіті (Раис, 1623). Касбада сондай-ақ Дар Азиза, Дар Мустафа Паша, Дей сарайы және 1791 жылы Паша тұруы үшін салынған Дар Хасан Паша сияқты бірнеше сарайлар орналасқан, ол он жылдай онда тұрған. 1839 жылы, французтар басып алғаннан кейін, француз губернаторы Дар Хасан Пашаға көшіп келді. 1860 жылы Наполеон III және Евгения де Монтихо сапармен келді. Касба Алжирдің Тәуелсіздік соғысы (1954–1962 жж.) кезінде орталық рөл атқарды. Соғыстың басында Касба Ұлттық Азаттық Майданының (FLN) көтеріліс жоспарлау орталығы болды, ол осыдан Алжирдегі француз азаматтарына және құқық қорғау органдарына қарсы шабуылдарды жоспарлап, іске асырды. Олардың әрекеттеріне қарсы тұру үшін француз билігі Алжир шайқасы кезінде Касбада әскери операциялар жүргізді.
Қазіргі жағдай
Алжир үкіметінің табиғатты қорғау агенттігі – АНСС, Касбадағы 373 ғимараттың құлап кеткенін хабарлады. Қалған 1816 ғимараттың 40% қираған немесе өте нашар күйде, ал 10% тақтаймен жабылып қойылған. 2008 жылдың тамызында Рейтер агенттігі Касбаның ескерусіз қалғанын және кейбір аймақтардың құлау қаупі төнгенін хабарлады. Алжир билігі жасқа, күтімсіздікке және халық санының артуына байланысты жағдайдың нашарлауына себеп болатын басты факторлар деп атады. Халықтың тым көп болуы тұрғындарды көшіруге көп күш жұмсау қажеттігіне байланысты мәселені шешуді әсіресе қиын жасайды. Бағалаулар бойынша 40 000-ден 70 000-ға дейін адам тұрады, бірақ бос ғимараттардағы жайсыз жағдайда тұратындардың санына байланысты нақты санды анықтау қиын. Үкімет Касбаның жағдайын жақсартуға тырысуының бір себебі – оның қылмыскерлер мен террористерге тығылуға ыңғайлы орын болуы мүмкіндігі. 1950 жылдардың соңында және француз отаршылдығына қарсы азаматтық көтеріліс пен күрес кезінде ол Ұлттық Азаттық Армиясының (Алжир) тығылу орны болған. Қорғаушы Белкасем Бабачи жағдайды қиын, бірақ еңсеруге болатындығын айтты: «Мен оны құтқаруға әлі де болады деп сенемін, бірақ оны босату керек және стильді, материалдарды құрметтейтін білікті мамандарды табу керек. Бұл үлкен сынақ». Қайта жаңарту жобалары кешігулермен және кең таралған жемқорлықпен қиналды және оның сәтті болу ықтималдығы төмендеді. Басқа, ықтимал сценарийлер жылыну деңгейінің төмендеуіне және осыған байланысты теңіз деңгейінің көтерілуінің баяулауына әкеледі: бірақ теңіз деңгейінің көтерілуі олардың барлығында шамамен 10 000 жыл бойы жалғасады. Егер жылыну 1,5°C-қа дейін шектелсе де, жаһандық теңіз деңгейінің көтерілуі 2000 жылдан кейін (және жоғары жылыну деңгейлерінде одан да көп) күтілуде, нәтижесінде RCP 8.5 (~ диапазонымен) бойынша 2100 жылғы теңіз деңгейінің көтерілуі 4000 жылға дейін басып өтеді. Осылайша, Алжирдің Касбасына су деңгейінің қауіп төндіруі уақыт мәселесі, егер оны теңіздік қабырғалар сияқты бейімделу шараларымен қорғауға болмаса.
Танымал мәдениетте
Алжирдің Касбасы 1937 жылғы француз фильмі «Пепе ле Моко» және 1938 жылғы американдық «Алжир» фильмінде орталық рөл атқарады. Француз нұсқасында Жан Габин, ал американдық нұсқасында Чарльз Бойер сомдаған танымал әшекей ұрысы Пепе ле Моко Франциядағы қарақшылықтан кейін осы жерде жасырынып, жергілікті көшбасшыға айналады, бірақ уақыт өте келе ол осы ауданда қамалғандай сезіне бастайды. Американдық фильмде Бойер Хеди Ламаррға «Come with me to ze Casbah» деп айтпаса да, бұл фраза Голливуд трейлерінде болды және көптеген импрессионистер мен «Луни Түнс» пародистлерінің арқасында оның есінде қалды. Бойердің Пепе ле Моко рөлі әлемге танымал болған кезде аниматор Чак Джонс 1945 жылғы Warner Bros. мультфильміндегі «Иісті мысық» атты романтикалық скунк кейіпкері Пепе ле Пьюді Бойердің бейнесіне, оның дауысына (Мель Бланк еліктеген) және оның ең танымал рөлінен алынған «Come with me to ze Casbah» сөзіне негіздеп жасады.