Кіріспе

Марокконың астанасы Рабат – Марокконың астанасы және шамамен 580 000 (2014) халқы бар, 1,2 миллионнан астам тұрғыны бар елдің жетінші ірі қаласы. Рабат сонымен қатар Рабат-Сале-Кенитра әкімшілік аймағының астанасы болып табылады. Рабат Атлант мұхитында Бу-Регрег өзенінің сағасында, қаланың маңызды қаласы Сале қарама-қарсы жатыр. Рабат 12 ғасырда әлмохадтар тарапынан негізі қаланды. Қала бастапқыда өркендеді, бірақ әлмохадтардың құлауынан кейін ұзақ төмендеу кезеңін бастан өткерді. 17 ғасырда Рабат Барбариялық қарақшылардың бейітіне айналды. 1912 жылы француздар Марокконы протекторат еткен кезде Рабатты әкімшілік орталық етіп белгіледі. 1955 жылы Марокко тәуелсіздік алғаннан кейін Рабат оның астанасы болды. Рабат, Темара және Сале 1,8 миллионнан астам халқы бар біртұтас қалалық аймақ құрайды. Тіңірмен байланысты мәселелер Рабаттың порты ретіндегі маңызын азайтты; алайда, Рабат және Сале маңызды тоқыма, азық-түлік өңдеу және құрылыс өнеркәсіптерін сақтап отыр. Бұған қоса, туризм және Мароккодағы барлық шетелдік елшіліктерді қабылдауы Рабатты елдегі ең маңызды қалалардың біріне айналдырады. Марокко астанасы CNN телеарнасының «2013 жылғы үздік саяхат бағыттары» тізімінде екінші орынды иеленді. Рабат Марокконың төрт императорлық қаласының бірі және Рабаттың мәдинасы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Рабатқа ONCF жүйесі арқылы пойызбен және жақын орналасқан Рабат-Сале әуежайы арқылы ұшақпен жетуге болады.

Этимология

Рабат атауы араб тіліндегі الرباط (a Ribāṭ) сөзінен шыққан, ол исламдық бекініс немесе нығайтылған базаны білдіреді. Бұл атау رباط الفتح (Ribāṭu al Fatḥ) – «жеңістің бекінісі» немесе «басқыншылықтың бекінісі» деген сөздің қысқартылған түрі. 1170 жылы қала теңіз базасы ретінде құрылғанда, әлмохадтар оған осы атауды берген.

Ежелгі Сала

Б.з.д. бірінші мыңжылдықта финикиялықтар қазіргі Марокконың Атлантика жағалауында бірнеше сауда орындарын құрды, бірақ аймақта Сала немесе Шаллат деп аталған финикиялық қоныс болғандығы археологтар арасында даулы мәселе болып келді. Б.з.б. бірінші ғасырда жергілікті тұрғындар әлі де неопуни тілінде жазып тұрған, бірақ аймақ Римнің ықпалына көшті. Ол ежелгі Бербер Мавритания патшалығының бақылауында болды, содан кейін б.з.б. бірінші ғасырда Римге ресми түрде қосылды. Қазіргі Хелла деп аталатын жерде, бүгінгі қамалмен қоршалған қаланың оңтүстігінде, римдіктер Сала Колония деген қала салды. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, римдік құрылыстар салынғанға дейін бұл жерде мавританиялық құрылыстар болған. Аймақта табылған вестготтар мен Византиялық империяға тән археологиялық заттар Сала мен Рим Еуропасы арасындағы саудалық немесе саяси байланыстардың 7 ғасырда Византиялықтар Солтүстік Африкада бекініп алғанға дейін сақталғанын көрсетеді. Дегенмен, Сала 5 ғасырда тастала бастады және 7 ғасырда мұсылман арабтары келген кезде, аймақта исламдық ықпал орнағанда, көбінесе қираған күйде болды.

Орта ғасыр ислам дәуірі

10 ғасырда Кордобаның Омейядтары немесе олардың аймақтағы Зената Бербер одақтастары оңтүстікке қарай Харижит мемлекетін құрған Баргхавата Берберлерінен қорғану үшін осы аймақта рибат немесе бекінілген монастырь/форпост құрды. Бұл рибат қазіргі Удайя қасбасымен бір орналасқан болуы мүмкін, бірақ тарихшылар оның орнын нақты растамаған. Әлморавид әмірлерінің соңғыларының бірі Ташфин ибн Әли (1143–1145 жылдары билеген) әлмохадтардың шабуылын тойтару мақсатында қазіргі қасба орнында жаңа рибат салдырды. Дегенмен, әлмохадтар әлморавидтерді жеңіп, көп ұзамай рибатты қиратты. 1150 немесе 1151 жылы Альмохад халифасы Абд әл-Мүмин бұрынғы рибат орнына жаңа қасба (цитадель) салдырды, оның ішінде сарай мен мешіт орналасты. Бұл жобаға сонымен қатар зор мешіт (оның қалдықтары Хасан мұнарасын қамтиды) және Баб әр-Руа, сондай-ақ қазір Баб Удайя немесе Баб аль-Кбир деп аталатын қасбаның басты қақпасы сияқты жаңа, әсем қақпалар кірді. 1199 жылы әл-Мансур қайтыс болғаннан кейін мешіт пен астана аяқталмай қалды, ал оның ізбасарларында оны аяқтауға қажетті ресурстар мен ынтақ болмады. Бұл тәуелсіз республика қарақшылардың – Батыс Еуропа жағалауларында сауда кемелерін тонаған, сондай-ақ «Сали Роверлары» деп белгілі болған кескіштердің бекінісіне айналды. Осы кезеңде мориско және Андалусиядан келген босқындардың есебінен қасбаның оңтүстік жағындағы аумақ тығыз қоныстанды. Бұрынғы Альмохад қабырғалы қаласының солтүстік бөлігіндегі бұл аумақты шектеу үшін жаңа «Андалусия қабырғасы» салынды. Қазіргі Консулдар көшесі осы уақытта да маңызды көлік артериясы болды. Сиди Мухаммад ибн Абдалла (1757–1790 жылдары билеген) тұсында 18 ғасырдың соңында Альмохад қабырғалы аумақтың оңтүстік-батыс бөлігінде Дар әл-Махзен атты жаңа патша сарайы салынды.

Француз отаршылдық билігі

Мароккоға француз басқыншылығы 1907 жылғы наурыз айында генерал Хьюберт Ляутидің Оуджаны басып алуымен, ал батыста 1907 жылғы тамызда Касабланканы бомбалаумен басталды. Фес шарты 1912 жылғы наурыз айында протекторатты орнатып берді. Марокконың француз әкімшісі ретінде Ляути Фес шартынан кейін болған тәртіпсіздіктерден соң елдің астанасын Фестен Рабатқа көшіруге шешім қабылдады. Ляутидің Рабатқа жеке құрметі болған сияқты. Ол оның жағажайлық орналасуы ыңғайлы және қолжетімді екенін, сондай-ақ Касабланкаға жақындығы, оның маңызды экономикалық орталыққа айналатынына сенгендігі артықшылық беретінін айтты. АҚШ 1959 жылдың желтоқсанында Мароккодан кетуге келісті және 1963 жылға қарай толықтай шығып кетті. SAC марокколық базалардың B-47-ні алмастыратын B-52 Stratofortress ұшақтарының ұзақ қашықтықтағы қабілетімен және 1959 жылы Испаниядағы USAF нысандарының құрылысы аяқталуымен салыстырғанда бұрынғыдай маңызды емес деп санды. 1960 жылдары АҚШ Әуе күштері Рабат-Саледен шыққаннан кейін, бұл нысан Корольдік Марокко Әуе күштерінің №1 әуе базасы ретіндегі негізгі нысанға айналды, және осы мәртебесін қазірге дейін сақтап келеді. Араб лигасының бесінші саммиті 1969 жылы Рабатта Аустралия азаматы Денис Майкл Роханның Аль-Ақса мешітін өртеуіне байланысты өтті. Сол жылы Рабатта өткен саммитте Ислам ынтымақтастығы ұйымы құрылды, ол мұсылман әлемінің мүдделерін қорғауға бағытталған ұйым. 1974 жылы Рабатта Араб лигасының саммиті де өтті. Саммит Палестина Азат ету ұйымын палестиналықтардың жалғыз заңды өкілі деп мойындады. 1985 жылы Рабатта жалпы араб ойындарының алтыншы жарысы өтті. 2015 жылы қала Рабат-Сале-Кенитра әкімшілік аймағының құрамына кірді. 2024 жылдың 28 ақпанында Асма Рхлалу қалалық кеңестегі өкілеттігі мен заңдылығына күмән келтірген дау туғызғаннан кейін бірнеше ай өткен соң отставкаға кеткенін мәлімдеді.

Рабаттың маңы

Рабат – әкімшілік қала. Онда көптеген сауда аудандары мен тұрғын үйлер бар. Географиялық тұрғыдан шашыраңқы орналасқан аудандар келесідей:

Қаланың орталық бөлігі үш бөліктен тұрады: Медина (ескі қала); Оудайяс және Хасан, екеуі де Бу Регрег өзенімен шектеседі; және Атлант мұхиты. Батысқа қарай, жағалау бойында бірнеше аудандар орналасқан. Біріншіден, қамалдың қабырғалары маңында ескі аудандар – Quartier l'Océan және Quartier les Orangers орналасқан. Одан әрі, көбінесе жұмысшы табының аудандары: Диур Джамаа, Аккари, Якуб Эль Мансур, Массира және Хай эль Фат осы бағыттың негізгі бөліктері болып табылады. Осы тізбекті аяқтаған Хай эль Фат орта тапқа қарай дамып келеді. Шығысқа қарай, Бурегрег өзені бойында Юссуфия аймағы (жұмысшы және орта тап): Мабелла; Тақаддум; Хай Нахда (көбінесе орта тап); Авиация (орта және жоғарғы орта тап); және Романи. Екі бағыттың арасында, солтүстіктен оңтүстікке қарай, үш негізгі аудан (орта таптан жоғары табысқа дейін): Агдал (Уорд ғимараты; тұрғын және коммерциялық ғимараттардың жанды үйлесімі. Тұрғындары негізінен жоғарғы орта таптан құралған); Хай Риад (әсем виллалар; бұл аудан 2000 жылдардан бері қарқынды дамуда); және Суисси (әсем виллалар, елшіліктер, жақсы жағдайлы тұрғын үйлер). Суиссидің шетінде, қаладан тысқары көрінетін, негізінен үлкен жеке үйлерден тұратын, тығыздығы төмен аймақтар бар.

Мәдениет

Театрдың ең үлкен орны қала орталығындағы Мұхаммед V театры, ол 1962 жылы ашылды. 2014 жылы Рабаттың Ұлы театрының жаңа өнер орталығының құрылысы басталды. Заха Хадид жобалаған бұл театр араб әлеміндегі және Африкадағы ең ірі театр болады деп хабарланды. Оның ашылуы 2021 жылға жоспарланған. Көптеген ұйымдар мәдени және әлеуметтік мәселелермен айналысады. Олардың ішіндегі ең ірілері – Orient Occident Foundation және ONA Foundation. Қалада тәуелсіз өнер саласы дамыған. Абделла Каррум құрған көркем өнерге арналған алғашқы тәуелсіз кеңістік L'appartement 22, 2002 жылы ашылып, халықаралық және жергілікті суретшілерді таныстырды. Одан кейін бірнеше жыл өткен соң, жекеменшік кеңістікте ашылған Le Cube сияқты басқа да тәуелсіз кеңістіктер пайда болды.

Мавазин

Мауазин – Марокко королі VI Мұхаммедтің қолдауымен 2001 жылдан бері Рабат қаласында өткізіліп келе жатқан музыка фестивалі. Бұл фестивальге музыкалық топтар, жанкүйерлер мен көрермендер бір апта бойы жергілікті және халықаралық мәдениет пен музыканы тойлау үшін жиналады. Scorpions, The Weeknd, Дженифер Лопес, Канье Уэст, Питбулл, Рианна, Элтон Джон, Стромей сияқты көптеген әншілер фестивальде өнер көрсеткен. 2013 жылы Мауазин фестиваліне 2,5 миллионнан астам адам келді. Би және басқа да өнер түрлерін үйретуге арналған шеберлік сабақтары ұйымдастырылады. Фестивальге кіру тегін. Дегенмен, көптеген аймақтар тегін болғанымен, кейбір шағын сахналарға – Челланың тарихи орны, Мохаммед V Ұлттық театры және Ренессанс мәдени орталығы – кіру үшін төлем қажет.

Ғибадат орындары

Ғибадат орындары негізінен мұсылман мешіттері. Қаладағы ең көне мешіт – Удайялар қасбасындағы «Ескі мешіт» (Джама әл-Атика). Ол бастапқыда 1150 жылы Абдул Мүминнің қасба салу кезінде негірленген, алайда оның қазіргі келбеті көбінесе 18 ғасырдағы қайта жаңартуға байланысты. Басқа маңызды мешіттердің қатарында ескі мединыдағы Үлкен мешіт, сондай-ақ әл-Харразин мешіті және Рабаттың орталық бөлігіндегі Ас-Сунна мешіті бар, ол 1785 жылы Сұлтан Мұхаммед ибн Абдалла қолмен аяқталған. Сонымен қатар, христиан шіркеулері мен ғибадатханалары да бар, олардың ішінде евангелистік шіркеу және Рабаттың Рим католик архиепископиясы орналасқан Санкт-Петер соборы (Cathédrale de Saint Pierre) да бар.

Мұражайлар мен саябақтар

Удайялар мұражайы (бұрынғы атауы Ұлттық зергерлік мұражай) Удайялар қасбасының ішінде Сұлтан Мүлей Исмаиль (1672–1727 жылдары билеген) салған сарайда орналасқан. Ол 1915 жылы ашылды, бұл Мароккодағы ең көне қоғамдық мұражайлардың бірі. Жеке сыйлықтармен толықтырылған оның коллекцияларында Марокконың түкпір-түкпірінен, көбінесе 18-20 ғасырлардан бастап әртүрлі заттар бар. 2006 жылы ол Морокко зергерлік бұйымдарының тарихына арналған көрмелермен бірге Ұлттық зергерлік мұражайына айналды. Тарих және өркениеттер мұражайы (бұрынғы Ұлттық археологиялық мұражай) Марокко тарихын пуникалық, мавритандық, римдік және ислам кезеңдерінен қалған археологиялық артефакттар арқылы көрсетеді. Бұған Ликс, Волубилис және Челла сияқты жерлерден табылған ежелгі римдік қола және мәрмәр мүсіндері, сондай-ақ ислам кезеңінен қалған монеталар, керамика және сәулеттік фрагменттер кіреді. Рабат зообағы (ресми атауы Рабат зоологиялық бақшасы) 1973 жылы ашылды, ішінара бұрын Корольдік сарайда ұсталған арыстандарды орналастыру үшін. Арыстандар қазір жойылып кеткен барбер арыстандарының ұрпақтары. Содан бері зообақтың аумағы кеңейіп, 1800-ге жуық жануарға шаңырақ тігізілді және оларды сақтау жөніндегі жұмыстар жүргізілуде. Bank al Maghrib мұражайы 2002 жылы ашылды және қала орталығында орналасқан Bank al Maghrib ғимаратында орналасқан. Оның негізгі көрмелеріне ежелгі заманнан бері монеталар мен валюталардың коллекциясы, сондай-ақ шығыс өнерінің галереясы кіреді. Мохаммед VI заманауи және қазіргі заманғы өнер мұражайы 2014 жылы ашылды.

Тарихи ескерткіштер

Удайялардың қасбасы (сонымен қатар "Удайялардың қасбасы" деп те жазылады) – қазіргі қаланың ең көне бөлігі, оны 12 ғасырда әлмохадтар салған. Кейіннен оны 17-18 ғасырларда корсарлар мен 'Алауи әулеті нығайтып, кеңейтті. Қасба қазір тұрғын үй ауданы, сырты ақ және көк түспен боялған дәстүрлі үйлермен толы. Оның оңтүстік бөлігінде 20 ғасырда жасалған "Андалусия бақшасы" орналасқан. Қаланың тарихи қабырғаларын алғаш рет әлмохад халифасы Якуб әл-Мансур салып, 1197 жылы аяқтады, ал кейіннен 17 және 19 ғасырларда оған қосымшалар енгізілді. Өзен жағалауынан көрінетін Хәсән мұнарасы – Якуб әл-Мансурдың 12 ғасырдың соңында салған монументалды, аяқталмаған минарет. Ол әл-Мансур құрылып жатқан үлкен қаланың бір бөлігі ретінде жоспарланған зор мешіт үшін салынған. Бүгінде мұнараның қарсы жағында, мешіт қираған жерлерінің оңтүстік шетінде Мұхаммед V мақбары (1961 ж. қайтыс болды) орналасқан, онда король Мұхаммед V және король Хасан II жатыр. 1971 жылы аяқталған мақбарының дизайнын вьетнамдық архитектор Конг Во Тоан нео-мавриттік немесе марокколық қайта жаңғыру стилінде жасаған. Тарихи қала қабырғаларынан оңтүстіске қарай Челла археологиялық ескертікі орналасқан, ол 13-14 ғасырлардағы Маринидтердің жерлеу және діни кешенін, сондай-ақ римдік Сала Колония қаласының қираған қалдықтарын қамтиды.

Білім

Мұхаммед V университеті 1957 жылы құрылды. 1961 жылы Ұлттық статистика және қолданбалы экономика институты құрылды.

Ауа

Рабаттың негізгі әуежайы Рабат-Сале әуежайы.

Пойыздар

Рабатты ұлттық теміржол қызметі ONCF басқаратын екі маңызды теміржол станциясы бар. Рабат Виль және Рабат Агдал – екі негізгі қалааралық станция, олардан пойыздар оңтүстікке Касабланка, Маракеш және Эль-Жадида қалаларына, солтүстікке Танжерге, ал шығысқа Мекнес, Фез, Таза және Оуджа қалаларына қатынайды. ONCF Рабат-Сале агломерациясы үшін Le Bouregreg қалалық теміржолын пайдаланады. Маракешке бару 4 сағат, Фезге экспресс пойызбен 2 жарым сағат, басқа пойыздармен 3 жарым сағат, ал Касабланкаға 1 сағаттық жол.

Трамвай

Рабат-Сале трамвайы Мароккодағы алғашқы трамвай желісі болып табылады және Рабатты Сале қаласымен өзен арқылы байланыстырады. Ол 2011 жылдың 11 мамырында 3,6 миллиард дирхам құрылыс шығынынан кейін ашылды. Желі Alstom Citadis компаниясымен салынды және Transdev компаниясы басқарады. 2022 жылдың ақпан айына қарай желіде жалпы ұзындығы белгілі емес, 43 стансасы бар екі бағыт жұмыс істеді. 2023 жылы желіні кеңейту жоспарланып жатыр және оның 2028 жылға дейін аяқталуы күтілуде.

Спорт

Prince Moulay Abdellah Stadium (араб.: استاد الأمير مولاي عبد الله) – Марокконың Рабат қаласында орналасқан көпмақсатты стадион. Ол принц Муалай Абделланың есімімен аталады. 1983 жылы салынған және ASFAR (футбол клубы) үшін үй стадионы болып табылады. Көбінесе футбол матчтары үшін пайдаланылады, сонымен қатар жеңіл атлетика жарыстарын да қабылдай алады. Стадионның сыйымдылығы 52 000 адамға дейін жетеді. 2008 жылдан бері Рабат қаласында Халықаралық Мохаммед VI жеңіл атлетика турнирі өтіп келеді. 2019 жылғы Африка ойындарын Рабат қабылдады, себебі экономикалық қиындықтарға байланысты бұл құрлықтық жарыс Экваториальдық Гвинеяның Малабо қаласынан алынып тасталды. Бұл Марокко Африка ойындарын қабылдаған алғашқы рет болды. Стадион 2030 жылғы ФИФА Әлем Кубогын қабылдауға үміткер қалалардың бірі.