Кіріспе

Тетуан (تطوان) – Марокконың солтүстігіндегі қала. Ол Мартил аңғарының бойында орналасқан және Жерорта теңізіндегі Марокконың екі маңызды портының бірі, Гибралтар бұғазынан оңтүстікке қарай бірнеше шақырымда және Танжердің шығыс-оңтүстік-шығысында жатыр. 2014 жылғы Марокко халық санауы бойынша, қаланың халқы 380 787 адамды құрады. 13 ғасырдың соңында Маринидтер қазіргі ескі қала аумағында касба мен мешіт салудан бастады. 1305 жылы сұлтан Әбу Табит Әмір осы елді мекенді нығайтып, оның аумағын кеңейтті. 15 ғасырдың басында кастилиялықтар қарақшылыққа жауап ретінде осы қонысты жойды. Қаланың қазіргі тарихы 15 ғасырдың соңында басталды. Оны Али әл-Мандри қайта салып, нығайтты, ол Гранада Насрид қаласынан көшіп келген, ал Гранада соғысы 1492 жылы аяқталғаннан кейін, Гранада католик монархтары Фердинанд II Арагон мен Изабелла I Кастилияның қолына түсті. Андалусиядан мыңдаған мұсылмандар мен яхудийлер Марокконың солтүстігіне және Тетуан қаласының қираған жеріне қоныстанды. Қала түрлі салаларда дамып, өркендеді және Андалусия мәдениетін қабылдау орталығына айналды. Ол көбінесе Гранадамен байланысты және «Гранаданың қызы» деп аталды; кейбір отбасылар әлі де Гранададағы ескі үйлерінің кілттерін сақтап келеді. Халықтың басым көпшілігі мұсылмандар, сонымен қатар шағын христиан және яхудий қауымдастықтары да бар, бірақ соңғы онжылдықтарда олардың саны күрт азайды. 1913 жылы Тетуан Марокконың испан протекторатының астанасы болды, оны Халифа (сұлтанның вице-патшасы ретінде қызмет ететін марокколық ханзада) және оған аккредиттелген испанның «Alto Comisario» басқарды. Марокко толық тәуелсіздік алған 1956 жылға дейін ол астана болып қала берді. Тетуан – мәдени әртүрлілігімен танымал қала. Тетуанның мединасы 1997 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. 2017 жылдан бері ол қолөнер және халық өнері саласындағы ЮНЕСКО-ның Шығармашылық қалалар желісінің құрамына да кіреді.

Этимология

Бербер тілінде бұл атау сөзбе-сөз "көздер" және бейнелі мағынада "су бұлақтары" дегенді білдіреді. 13 ғасырдың соңында қала салынғанға дейін бұл жерде Титтавин деген атпен шағын бекіністер болған. Қазіргі атау алғаш рет Ідрис II қайтысынан кейін 9 ғасырдағы араб жылнамаларында кездеседі. Маринидтер қаласының ресми атауы "Афраг" ("батша шатыры") болған. Ал бейресми құжаттарда оны Тетуан деп атаған. Лео Африкан айтуынша, готтар қала билігін бір көзі бар әйелге тапсырғаннан кейін осы ат пайда болды, ал тұрғындары оны өз тілінде "көз" деген мағына беретін Теттегуин деп атаған.

Финикия мен Римнің болуы

Қала шекарасынан бірнеше шақырым қашықтықта ежелгі Тамуда қаласы жатыр. Мавритан берберлерінің нақты қаланың шетіндегі алғашқы қоныстары б.з.б. 3 ғасырға дейін жетеді. Тамуда орнынан финикиялық және рим дәуіріне жататын артефакттар табылған. 15 ғасырдың соңында, Испанияны қайта басып алудан (Реконкиста, 1492 жылы Гранаданың құлауымен аяқталды) қашқандар оны қайта салды. Олар бірінші қабырғаларын көтеріп, содан кейін осы аумақты үйлермен толтырды. Бұл андалустар Джебала аймағына қоныстанған берберлердің Бени Хозмар тайпасымен қақтығысқа түсті, сосын Ваттасид сұлтанынан қорғау сұрады. Оған жауап ретінде ол 80 сарбаз (бір жылнама бойынша, 40 фестілік және 40 рифтік) жіберді. Өз кезегінде андалусиялықтар миткалдың көп сомасын төлеп, автономияларын сақтап қалды. Содан кейін, айналасындағы тайпалардың көмегімен, марокколық испандық иеліктеріне шабуыл жасады. Бұл шабуылдар 1565 жылы испандықтардың қаланың портын қиратуына әкеп соқты. Осы кезеңде қаламен андалусиялық Әбу Хасан әл Мандри басқарды және қала Саади сұлтандарынан тәуелсіз болды, Саадилер үнемі билігін орнатуға тырысты.

Пираттық және Мазморра

1530 және 1540 жылдары Испания мен Осман империясы Жерорта теңізінің батыс бөлігін бақылау үшін күрескен кезде, пираттық кеңіне таралып, Тетуан аймақтағы маңызды пираттық орталықтардың біріне айналды. Корсарлар оны испандық Реконкистаға қарсы әрекет ретінде қарастырды, осы Реконкиста салдарынан олар әл-Андалустағы үйлерін жоғалтқан еді. Бұл, әсіресе 1501 және 1526 жылдар аралығында Испаниядағы мәжбүрлі дін өзгертулермен бірге келіп, Тетуанға алғашқы морисколардың келуімен сәйкес келді. Олардың серіктерінде көбінесе протестанттар болған ағылшын және голланд авантюристтері де болды, бірақ кейбіреулері ислам дінін қабылдады. Порт пираттық шабуылдарды ұйымдастыру үшін қолданылса, тұтқындар түрмелерге қамалған. Mazmorras деп аталатын, бір-бірімен байланысқан қазылған үңгірлерден тұратын жер асты түрме кешендері болды. Егер құн төленбесе, тұтқындар құл сату нарығына сатылатын. Бұл жер асты құрылыстар 20 ғасырдың басында қайта жаңғыртылды. 90 шаршы метрлік капелла және бірнеше алтарьлар да табылды. "Қайғылы Мария Анамыз" деп аталатын қасиетті орын тұтқындар мен оларды құтқаруға тырысқандар – туыстары, испан францискан монахтары және португал иезуиттері тарапынан жиі қолданылды. Олар христиан тұтқындарының бостандығы үшін келіссөздер жүргізу үшін келіп тұратын. 1575 және 1580 жылдар аралығында Алжирде тұтқын болған Мигель де Сервантес "El juez de los divorcios" ("Ажырасу судьясы") атты шығармасында Mazmorras туралы айтады, онда басты кейіпкер өзінің некесін "Тетуан үңгірлеріндегі тұтқындықпен" салыстырады. Ол "Дон Кихот" романында да, сондай-ақ "El trato de Argel", "La gran sultana" және "La ilustre fregona" шығармаларында Тетуан туралы айтады. Оған кейбір тұтқындар Тетуан түрмелерінің қаталдығы туралы айтқан деп есептеледі. Дипломат және саяхатшы Лео Африканус қалаға сапар шеккен кезде, өзінің "Африка сипаттамасы" атты кітабында 3000 тұтқын болғанын жазған, бірақ кейбір тарихшылар бұл санды даулайды. Жер асты түрмесін 1922 жылы археолог Мануэль Гомес Морено Мартинестің есебіне сүйене отырып, Сесар Луис де Монтальбан зерттеді. Испан протекторатының әкімшілігі осы орынды зерттеу үшін архитектор Карлос Овилоны тағайындады, бірақ жер үстіндегі құрылыстарды зақымдау қаупі болғандықтан қазба жұмыстарын жүргізу мүмкін емес екенін анықтады. Содан бері қазба жұмыстары жүргізілмеген, бірақ соңғы кездегі зерттеушілер мен азаматтық ұйымдар биліктен оны жұртшылыққа ашу алдында зерттеу және қалпына келтіру жұмыстарын кеңейтуді талап етуде.

Соңғы әскери тарих

XVII ғасырда қалаға әл-Наксис әулеті билік жүргізді. Ғасырдың соңында қаланы алауит сұлтаны Мулай Исмаил басып алды, бірақ ол күшті қарсылыққа тап болды. Тетуан осал күйде қалды, содан кейін оны Танжердің алауиттік әкімі Ахмад әл-Риффи және ағылшыздар эвакуациялағаннан кейін Танжерді басып алған бербер армиясының басшысы Джейш әл-Рифи басып алды. Әл-Риффи Тетуанда тұрақтылық дәуірін бастады, қаланың Мешвар сарайы және Тетуандағы ең көне мешіт – Паша мешіті сияқты көптеген маңызды ескерткіштерін салды. Оның қайтысынан кейін қала тағы көтеріліс көтеріп, орталық үкіметтің бақылауы тек формалды болды. Қаланың бастапқы бекіністерінде – үш бекініс, жеті қақпа және ескі мединыны қоршап тұрған үлкен сыртқы қабырғаларда әскери құрылыстардың іздерін табуға болады. Олар қаланың тарихи кеңею кезеңдерінде болған өзгерістерге қарамастан сақталған. 1830 жылы француздар Алжирді басып алғаннан кейін Тетуан көптеген алжирлік көшпенділерді қабылдады. Бухлиланың сөзіне сүйенсек, олар баклава, кофе және қазір пастильяға қолданылатын варка нанымен таныстырды. Ал Гил Маркс пікірінше, османдық варканы сефардтық яһудилер әкелді, ал марокколықтар оны испандық тәттісінің орнына қолданды.

Испания-Марокко соғысы және испан протектораты

1844 жылы Марокко француздарға қарсы соғыста жеңіліп, 1856 жылы британдықтармен англо-марокколық достық келісімдеріне қол қойды. Испаниялықтар 1844 жылы Марокконың жеңілісін және 1865 жылы жасалған келісімдерді олардың әлсіздігінің белгісі деп қарады. Африканы жаулап алуға деген ұлттық құштарлығымен жетелеулі, Испания 1859 жылы Сеута шекарасы үшін туған жанжалдан кейін Мароккоға соғыс жариялады. Бірнеше айдан соң, 1860 жылдың 4 ақпанында генерал Леопольдо О’Доннель басшылығымен Тетован алынды. Ол ежелгі ирланд патшалық әулетінің, Тирконнелл О’Доннеллдерінің ұрпағы еді. Ол Тетуанның мұрагерлік герцогы атанды, кейін Испанияның премьер-министрі қызметін атқарды. Бірақ екі жыл өткен соң, 1962 жылдың мамырында испандықтар эвакуацияланды. 1913 жылы Тетован Марокконың испандық протекторатының астанасы болды, оны Халифа (марокколық ханзада, Сұлтанның өкілі) басқарды, ал испандық "Alto Comisario" оған аккредиттелді. 1956 жылға дейін ол астанасы болып қала берді.

Ұлттық қозғалысы

Тетуан – Марокконың отаршылдыққа қарсы ең белсенді қалаларының бірі болды. Тетуандағы ұлтшыл қозғалысты харизматикалық көшбасшы Абдельхалек Торрес, сондай-ақ Абдессалам Беннуна және тарихшы Мұхаммед Дауд сияқты басқа да тұлғалар жетекшілік етті. Бұл қозғалыс жалғанараб ұлтшылдық қозғалыстарының бір бөлігі еді. Олар Мысырдың бұрынғы президенті Гамал Абдель Насер және друз ханзадасы, зиялы Шәкіб Арслан сияқты араб ұлтшылдарымен тығыз байланыс орнатты. 1930 жылдың тамызында Арслан Мароккоға баруды қалағанда, француз протектораты оған рұқсат бермеді. Сондықтан ол шетелдік отаршылдық биліктерінің бақылауындағы халықаралық мәртебесіне ие Танжерге, одан кейін Тетуанға барды, онда ол осы топпен кездесті. Көптеген мүшелері кейін "Истиқлол" ұлттық партиясына қосылды. Ал қалғандары басқа ұлтшыл партияларға қосылды, олардың қатарында көптеген әйелдер де болды.

Яһудилер

Тетуан қаласы Реконкиста мен испан инквизициясынан кейін Испаниядан көшіп келген маңызды сефард яһуди қауымының отаны болды. Бұл сефард яһуди қауымы Хакетия деп аталатын яһуди испан тілінің бір түрін қолданды. Дүниежүзілік еврей конгресінің мәліметінше, 2015 жылы Тетуанда бар болғаны 100 марокколық яһуди қалды. 1790 жылы Сұлтан Язид бастаған қырқын болды. Яһудилер тұрған мелла тоналып, көптеген әйелдер зорланды. Осы оқиғадан кейін Тетуан яһудилері Гибралтарға көшіп кетті, ондағы көптеген яһуди халқы Тетуандағы қауыммен байланысын сақтап келді. 1807 жылы Сұлтан Слиман мелланы мединаның оңтүстігіне көшіріп, оның бұрынғы орнына, мединаның ішінде үлкен мешіт салдырды. 1860 жылғы испан-марокко соғысында Тетуан мелласы тоналып, сол кезде 16-18 синагога болған еді. Осыдан кейін еуропалық еврей баспасөзі Тетуан сияқты яһуди қауымдарын қолдауға шақырып, «Мароккоға көмек қоры» деп аталатын халықаралық күш-жігерге жол ашты. Парижде орналасқан халықаралық еврей ұйымы Альянс Исраэлит Универсель, Тетуан раввині Исаак Бен Валидпен бірлесіп, 1862 жылы Тетуанда алғашқы мектебін ашты. 1948 жылдан кейін Мароккодан яһудилердің көшіп кетуінен кейін Тетуанда өте аз яһудилер қалды. 1967 жылы олардың саны 12-ге дейін азайды (Лопез Альварес, 2003). Осы кезеңде көптеген яһудилер Оңтүстік Америкаға, кейін Израиль, Испания, Франция және Канадаға көшіп кетті. Бүгінде Рабби Исаак Бенгуалид синагогасы ғана сақталған, ол қазір мұражай болып қызмет етеді.

Қазіргі тарих

Тетуан 1913 және 1956 жылдар аралығында Мароккодағы испан протекторатының астанасы болған кезде одан әрі кеңейді. Испан әкімшілігі қабырғалы мединадан тыс бірнеше жаңа аудандар салды. Қала қарқынды қалалық өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде оның "Ensanche" (кеңейтім деген мағынада) деп аталатын жаңа аудандары мен ғимараттары сол кездегі басқа испан қалаларына ұқсас келбетке ие болды. Оның құрылымы үлкен дөңгелек алаңның айналасында ұйымдастырылған, қазір ол 'Plaza Mulay el Mehdi' (бұрынғы Plaza Primo de Rivera) деп аталады. 1956 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де протектораттың ықпалы маңызды болып қала берді. 1984 жылдың қаңтарында, патша Хасан II (1999 жылы қайтыс болды) билік құрған "Қорғасын жылдары" кезеңінде, Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банктың құрылымдық реформа бағдарламасын енгізуден кейін негізгі тауарлардың бағасының өсуіне байланысты бірнеше қалаға қарсылық тарады. Көтеріліс әскери араласу арқылы басылды. Тетуанда жиырма адам қаза тапты, көптеген адамдар тұтқындалып, қатаң жаза алды. Қаладағы көптеген адамдар әлі де испан тілінде сөйлейді. Жол көрсеткіштеріндегі атаулар көбінесе испан және араб тілдерінде жазылады, бірақ көптеген көрсеткіштер араб және француз тілдерінде, қазіргі Марокконың екінші тілінде берілген.

Мәдениет

Тетуан өзінің шебер қолөнері мен музыкалық нәзіктігімен танымал және 2017 жылдан бері ЮНЕСКО-ның қолөнер және халықтық өнер саласындағы Шығармашылық қалалар желісіне мүше. Бірақ бербер, еврей және испандық отаршылдық ықпалдары да бар.

Сәулет

Көшелер салыстырмалы түрде кең және түзу, ал көптеген үйлер аристократиялық отбасыларға тиесілі, испандық Реконкистадан Аль-Андалустан қуылғандардың ұрпақтары, мәрмәр фонтандары бар және апельсин ағаштарымен отырғызылған баулары бар. Үйлер мен риадтардың ішкі жағы көбінесе Гранададағы Альгамбрада кездесетін испан-мавр өрнектерімен әсем ойылып жасалған және боялған, ал Тетуан қаласымен танымал плиткалық жұмыстарды едендерде, тіреулерде және қабырғаның төменгі бөлігінде көруге болады. Қаланың жеті қақпасы болған, олар 20 ғасырдың басына дейін түнде жабылатын. Ескі қаланың қабырғаларының ішінде көптеген суфи завиялары шашырап орналасқан.

Тағам

Тетуанның ас дайындау дәстүрі Марокко асүйінде бірегей. Бербер (амазиг) және араб асүйінің ықпалы марокколық тағамдардың негізгі бөліктерінде, мысалы кускус және рафисса немесе тридте байқалады. Бұл ықпал Тетуанның тәттілерінде, оның ішінде қатайф пен баклавада ерекше көзге түседі. Тетуанда археологиялық, дәстүрлі және заманауи өнер мұражайларымен қатар мұрағат кітапханасы да бар. Сонымен қатар, Тетуанда жергілікті немесе аймақтық түбірлері бар түрлі музыка жанрларын кездестіруге болады. Дәстүрлі Андалузиялық классикалық музыка ең танымал, ал Абдесадек Чекара сияқты халық әншілері Мароккода жақсы белгілі. Тактака Джабалия сияқты басқа да танымал жергілікті жанрлар бар, олар көбінесе тойларда орындалады. Тетуан Халықаралық Жерорта теңізі кинофестивалі және Халықаралық Уд пен Әйелдер дауысы (أصوات نسائية) фестивалі сияқты көптеген халықаралық фестивальдарға төңкерілді. 2013 жылдың 20 қарашасында қаланың Centro de Arte Moderno (Қазіргі заманғы өнер орталығы) ашылды және қазіргі таңда 180-ден 200-ге дейін өздігінен оқыған суретшілер мен қаланың Ұлттық Көркемөнер институтының түлектерінің туындыларын сақтайды.

Диалекті

Қаланың өзіне тән диалектісі бар, ол Хиллалия араб тілінен өзгеше, қалалық араб тілінің ерекше түрі. Алайда, 20 ғасырдағы ауылдан қалаға көшу кезеңінде көршілес ауылдық аймақтардан келген адамдардың қалаға қоныстануына байланысты, Дарияның диалектісі – Джеблия кеңінен таралған. Испан және француз тілдерін қолдану, әсіресе бизнесмендер мен зиялы топ арасында, бұрынғы отаршылдық байланыстар мен Еуропаға географиялық жақындығының салдарынан әлі де жиі кездеседі.

География

Қала Танжер қаласынан шамамен 60 км шығысқа және Гибралтар бұғазынан 40 км оңтүстікке қарай орналасқан. Қаланың оңтүстігі мен батысында таулар жатыр. Тетуан апельсин, бадам, гранат және кипарис ағаштары өсетін бау-бақшалар белдеуінің ортасында жатыр. Риф таулары жақын жерде, себебі қала Мартил аңғарында орналасқан. Қала Мартил өзені құятын құнарлы аңғардың солтүстік беткейінде көрнекті түрде орналасқан, ал қаланың порты – Мартил, өзен сағасында жатыр. Артында Анжера аймағының оңтүстік қабырғасын құрайтын тік таулар көтеріліп тұр, бұл аймақ бұрын еуропалықтар үшін жабық болған. Аңғардың ар жағында Рифтің одан да қиын өтпелі солтүстік шекарасын құрайтын төбелер орналасқан.

Климат

Тетуанда Жерорта теңізі климаты, Кёппен климаттық классификациясы Csa. Жерорта теңізі жағасында орналасқан Тетуанда қыс суық, жаңбырлы, ал жаз айларында ыстық және құрғақ болады.

Экономика және инфрақұрылым

Қаланың экономикасы негізінен туризм мен саудаға негізделген. Басқа да табыс көздерінің ішінде балық аулау және ауыл шаруашылығы бар. Тетуанның азаматтық әуежайы – Сания Рамель әуежайы, Батыс Еуропаға рейстерді жүзеге асыратын халықаралық әуежайға айналды. Оны Марокко әуежайлары басқармасы басқарады және ол қаланың шығысына қарай 6 км (4 миль) қашықтықта орналасқан. Сеута – Тетуан темір жолы (Ceuta Tetuán railway line) – Сеута мен Тетуан қалаларын біріктірген алғашқы испандық халықаралық темір жол желісі. Ол 1918 жылдың 17 наурызында Карлос де Борбон мен Халифа ес ашылған. Қазір бұл желі пайдаланылмайды. Тетуан Танжер, Лараш, Шефшауен, Баб Себта (Сеутамен шекара) және Аль-Хосеймамен заманауи ұлттық автомагистральдар арқылы байланысты. 28 км Тетуан – Фнидек тас жолы 2005 жылы құрылысы аяқталды. Жазғы маусымда жағалау аймағы маңызды туристік орынға айналады. Ол Сеутаға жақын орналасқан Фнидек қаласынан басталып, Аль-Хосеймаға қарай сапарлағандағы Эль-Джебха ауылының жағажайларына дейін созылады. Жағалау бойындағы түрлі ауылдарда бірнеше мариналар мен демалыс орындары орналасқан. М’дик порты – қалаға қызмет ететін негізгі балық аулау порты. М’дикте демалысқа арналған тағы бір порт бар. Екеуі де жақында туристік қызметтерді жақсарту және порттың сыйымдылығын арттыру мақсатында кеңейтілді. 50 метрге дейін ұзындығы бар және шамамен бес метр тереңдігі бар кемелерді тоқтатуға болады. Соңғы жылдары мәдени туризм де дамыды. Ескі қаланың (медина) ішінде де, сыртында да көптеген тарихи орындар мен ескерткіштер кездеседі. 20-шы ғасырда Тетуанда қағаз өндірісі сияқты бірнеше өркендеген салалар болды, оларға Papelera de Tetuán компаниясы жетекшілік етті. Кейіннен компания өзінің бәсекелесі Cellulose du Maroc компаниясымен біріктірілді, нәтижесінде Тетуандағы операциялары тоқтатылып, кеңсесі Касабланкаға көшірілді.

Скундо су тарату жүйесі

Тарихи орталықта көшелер арқылы су тарату үшін жер асты құбыр жүйесі жасалған. Шындығында, 1970 жылдардың басына дейін ескі мединыдағы ауыз сумен қамтамасыз ету көбінесе "Скоундо" (El Abdellaoui, 1986) деп аталатын осы дәстүрлі желі арқылы жүзеге асырылды. Ол шамамен 16 ғасырда, алғашқы үйлер салынып жаңартылған кезде, андалусиялық босқындармен бірге дамыды. Бұл жүйе қаланың солтүстігінен оңтүстігіне дейін өтеді. Ол Дерса тауының ең биік нүктесінен басталып, саз балшықтан жасалған арналар мен құбырлар арқылы жер астымен созылады. Мароккода басқа да ежелгі су жүйелері болғанымен, олар Фес және Шефшауенде орналасқан, "Скоундо" әлі де жұмыс істеп тұрған жалғыз жүйе болып табылады. Дегенмен, саз құбырлардың нашар күйі, ұмытылу және басқа техникалық мәселелер суды ішуге жарамсыз етеді, бірақ қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. "Скоундо" қаланың әртүрлі әлеуметтік-экономикалық жағдайларына айқын әсер етті. Бұл жүйе тек үйлерді ғана емес, мешіттерді, қоғамдық дәретханаларды, хаммамдарды, тері өңдеу орындарын және ескі мединының әр ауданындағы қабырғалық фонтандарды да қамтамасыз етті.

Контрабандалық даулар

Соңғы бірнеше онжылдықтар бойы, қаланың Испанияның Сеута анклавына жақын орналасқандығына байланысты, көптеген адамдар контрабандамен айналысып табыс тауып отыр. Тетуан тұрғындарына Сеутаға кіру үшін виза қажет емес. 1990 жылдарға дейін төлқұжат қажет болмады, тек марокколық жеке куәлігі болса жеткілікті еді. Соңғы жылдары шекарада көптеген жағдайлар орын алды, мысалы, адамдардың қалыңдығынан туындаған жаппай жүгіріс. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар әйелдердің ауыр жүк көтеріп жүруіне жиі сын айтты, бұл оларға "есек әйелдер" деген лақап ат беруге себеп болды, содан кейін ғана тергеу ісі қозғалды.

Спорт

1917 жылы Тетуан қаласында алғашқы футбол клубтары құрылды: "Спортинг Тетуан" және "Эль Испано Марокки" ("Испан Мароккосы"). Бір жыл өткен соң, бұл екі клуб пен үшінші "Эль Радио" клубы бірігіп, "Атлетик клуб Тетуан" құрылды. Жаңа клуб 1922 жылы Тетуанда тұратын Баск Атлетико Мадрид жанкүйерлерімен құрылды. Бастапқыда клуб қала атының испанша жазылуына сәйкес "Атлетик клуб Тетуан" деп аталды. Испания Азамат соғысынан кейін және генерал Франконың талабы бойынша (испан емес аттарға тыйым салу) клуб "Атлетико Тетуан" деп аталды. Сондықтан команда әрқашан қызыл-ақ жолақты және көк шортымен ойнайды, дәл мадристік командалары сияқты болуы тиіс еді. Солтүстік Марокконың испан протектораты кезінде Тетуан 33 жыл бойы Испан лигасының құрамында болды, ал 1956 жылы тәуелсіздікке қол жеткізді. Сол дәуірдегі ең маңызды оқиғалардың бірі – 1950–51 маусымда Испанияның Сегунда дивизионының (оңтүстік тобы) күтпеген жеңісі және 1951–52 маусымда Примера дивизионына жолдама алу болды. Клуб осы күнге дейін Еуропаның жоғары дивизионында ойнаған жалғыз африкалық команда болып табылады. Бүгінде қалада "Могореб Атлетик Тетуан" деген бір кәсіби футбол клубы бар, ол Марокко футбол чемпионатының жоғары лигасы – Ботолада өнер көрсетеді. Команда өз ойындарын Африкадағы ең көне футбол стадионы – Саниат Рмельде өткізеді. 2018–19 маусымынан бастап команда жаңа Тетуан стадионында ойнайды, оның сыйымдылығы 41 000-нан астам орынды құрайды. "Могореб Атлетик Тетуан" 2011–12 Ботола лигасы маусымында алғашқы лига титулын жеңіп, лига титулын жеңген алғашқы Шамали клубы атанды. Бүгінде MAT Мароккодағы бес ірі футбол клубының бірі саналады: "Ража Касабланка", "Видад Касабланка", "ФАР Рабат" және "Магреб Фес". Тетуан қаласындағы жаңа футбол стадионы қазіргі уақытта тұрғын үйлерден солтүстікке қарай 36 гектар жерде, жаңа А6 тас жолының бойында салынуда. Ол бұрынғы егістік жерлерді алып, агломерацияның орталық спорт аренасына айналады, ескірген "Стад Саниат Рмель" стадионының орнын басады. Стадионға 60 000 көрерменге арналған орындықтар орнатылатын жоспарланған, бастапқы жоспарлар 40 000 орындық көзделген, бірақ ФИФА-ның соңғы талаптарына сәйкес 60 000-ға дейін арттырылды. Марокко сәулетшісі Науфал Бахат жобалаған "Гранд Стад Де Тетуан" құрылысы 2015 жылы басталды және бастапқыда 2018 жылы аяқталуы тиіс еді. Жоба бірнеше рет тоқтап, жобалау жоспарларының авторлығына қатысты даулар туды, сонымен қатар аяқталу мерзімі де кейінге жылдырылды. 2020 жылдың қаңтарына қарай ол әлі де аяқталған жоқ. Марокко Корольдігі 2026 жылғы Әлем чемпионатын қабылдау үшін ФИФА-ға өтініш берді, ол үш елде бірлесіп өткізіледі.

Тетуан және оның айналасындағы көрікті жерлер

Тетуанның мединасы (ескі қала) ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Қаланың ішкі бөлігі өте ерекше және дәстүрлі. Мұнда көптеген ақ үйлер бар, әсіресе төменгі қабатты үйлер көп. Қаланың түкпір-түкпірінде өз кәсіптерін орындап жүрген адамдарды кездестіруге болады, мысалы тоқымашылар, зергерлер, былғары өңдеушілер. Көше сатушылары көбінесе туристерге кілемдерді сатуға тырысады. Тетуан ЮНЕСКО-ның Шығармашылық қалалар желісіне кіреді және 2017 жылы «Қолөнер және халықтық өнер қаласы» деп танылды. Қазіргі заманғы өнер мұражайы Риад әл-Ошак бағының алдында орналасқан. Патша сарайының мешуары ескі медиананың кіреберісіне жақын жерде, оның алдында халыққа арналған алаң бар. Риад әл-Ошак (сөзбе-сөз «Махаббат бағы»), ресми түрде Молай Рашид бағы деп аталады, – мори стилінде жасалған қоғамдық бақ. Ол Мартил аңғарына түсетін жолдағы төбелердің етегінде орналасқан. Дерса тауының үстіндегі қасба, бұрынғы Регулярлар казармасының қираған қалдықтарымен бірге, жергілікті шейіттердің зиратына іргелес жатыр. Тетуан Сеутамен шекарадан Аль-Хосеймаға дейінгі кең жағалауға ие. Жаз айларында қала өте қызығбалы болады және M'diq пен Fnideq арасындағы Тамуда шығанағында орналасқан Club Med, Sofitel және Ritz Carlton сияқты көптеген халықаралық клубтар, қонақүйлер, гольф курорттары мен мариналарды қабылдайды. Ең жақын жағажай – танымал Мартил қаласы. Басқа ауылдардың қатарында Кабо-Негро, Уэд-Лао және Эль-Джебха бар. Тетуан Дерса және Горгиз тауларымен қоршалған. Көптеген табиғи орындар бар және жаяу серуендеу әрекеттері танымал.

Ескертпелер мен сілтемелер

www.tetouanet.com Тетуан қаласы туралы нұсқаулық