Кіріспе

Пётр Ильич Чайковскийдің операсы "Мазепа" – Пётр Ильич Чайковскийдің үш актідегі (алты сахналы) операсы. Либреттосын Виктор Буренин жазды, ол Пушкиннің "Полтава" поэмасына негізделген, бұл поэма Мазепаның мәдени мұрасының бір бөлігі болып табылады. "Мазепа" – қанды, ашулы махаббат, ұрлау, саяси қуғын-сүргін, жазалау және кек алумен аяқталатын кісі өлтіру туралы трагедия. Оқиға 18 ғасырдың басында Украинада орын алады. Басты кейіпкерлері – тарихи тұлғалар: Иван Степанович Мазепа (1639–1709), украин казактарының гетманы, және Василь Леонтьевич Кочубей (шамамен 1640–1708), өте белгілі украин дворяны және мемлекет қайраткері.

Құрастыру тарихы

Опера 1881 жылдың маусымы мен 1883 жылдың сәуірі аралығында жазылған. Мазеппаның либреттосы Александр Пушкиннің «Полтава» поэмасына негізделген. Пушкин өзінің туындысын Полтава шайқасының тарихи оқиғаларына арқау етті, онда патша Петр I швед королі Карл XII-ні жеңген болатын. Пушкин, күшті тұлғалар мен терең құмарлықтарды жасау үшін шығармашылық еркіндікке ие болды. Мысалы, Кочубей (қызы Мазеппамен қашып кеткен бай қазақ) Марияны одан сәтті сақтап қалды. Ол Мазеппаның қолынан патшаға тапсырған, оның Марияға ұсыныс жасағаннан кейін төрт жыл өткен соң. Чайковский алғаш рет 1881 жылдың жазында «Полтава» поэмасы негізінде опера жазу туралы идеясын баспасына жеткізді. Көп ұзамай ол «Полтаваның» трагикалық махаббат және саяси адалдық туралы әңгімесіне әуестеніп, дереу төрт номер жазды және «Ромео мен Джульетта» симфониялық поэмасының материалдарына негізделген дуэттің эскизін жасады (кейін бұл музыка Мазеппа мен Марияның екінші актідегі дуэтіне айналды). Либретто авторы Буренин Пушкиннің поэмасын ұстанып, «Полтавадан» үлкен үзінділерді либреттосына енгізді, бірақ Чайковский Бурениннің жұмысына толық қанағаттанбады: ол «персонаждарға ерекше ықылас танытпады» және өзі бірнеше түзетулер енгізіп, Пушкиннің тағы да көп жолдарын қосты. Василий Кандауров екінші актінің екінші көрінісіндегі Мазеппаның ариясының мәтінін жазды. Либретто операның премьерасынан кейін де бірнеше рет қайта жаңартылды. Операның негізгі тақырыбы – махаббат оқиғасына баса назар аудару үшін композитор Андрей атты жас жігітті қосты, ол Марияның сұлулығына ғашық болып, оның трагикалық тағдырына ерекше қайғылы лебіз береді. «Мазеппа» мен Чайковскийдің «Евгений Онегин» операларының арасында көптеген ортақ белгілер бар: екеуі де күшті махаббаты оны құлдырауға ұшырататын жас әйелдің тағдырына арналған.

Өнер тарихы

Премьерасы 1884 жылы 15 ақпанда [ескі стиль бойынша 3 ақпан] Мәскеудегі Большой театрында Ипполит Алтани дирижерлігімен, Антон Барцальдің сахналық режиссерлігімен, Матвей Шишков пен Михаил Бочаровтың декорацияларымен және Лев Ивановтың балетмейстер ретінде қатысуымен өтті. Төрт күннен кейін, 19 ақпанда [ескі стиль бойынша 7 ақпан], Санкт-Петербург премьерасы Мариинский театрында Эдуард Направниктің жетекшілігімен болды. Екі қойылымда да туынды керемет сахналанды, бірақ актерлердің вокалдық және актерлік шеберлігі әртүрлі болды. Дегенмен, көрермендер жылы қабылдады және Мәскеудегі сын пікірлері жағымды болды. Чайковскийдің інісі Модест операның Санкт-Петербургтегі сынау туралы шындықты жасырды; ол шындықты білгенде Чайковский оған алғыс айтып: "Жақсы істедің, шындық мені өлтіруі мүмкін еді" деп жазды. Америкалық премьерасы 2006 жылдың 6 наурызында өтті.

Рөлдер

РольДауыс түріПремьералық актерлік құрам15 ақпан [Ескі стиль бойынша 3 ақпан], 1884 ж. (Дирижер: Ипполит Алтани)Иван Мазепа, гетманбаритонБогомир КорсовВасилий КочубейбасПавел БорисовЛюбовь, оның әйелімеццо-сопраноАлександра КрутиковаМария, олардың қызысопраноЭмилия ПавловскаяАндрейтенорДмитрий УсатовОрлик, жалдамалы кісібасОтто ФюрерИскра, Кочубейдің досытенорП. ГригорьевМас косақтенорАлександр ДодоновХор, эпизодтық рөлдер: косақтар, әйелдер, қонақтар, Кочубейдің қызметшілері, монахтар, жалдамалы кісілер