Кіріспе

Александр Бородиннің операсы "Князь Игорь" – Александр Бородиннің төрт актідегі, прологы бар операсы. Композитор либреттоны ертедегі орыс дастаны "Игорьдің сапы"нан бейімдеді, ол 12 ғасырдағы князь Игорь Святославичтің 1185 жылы шапқыншылық жасаған қипшақ ("Половецтер") тайпаларына қарсы жорығын баяндайды. Ол сонымен қатар ортағасырлық Киевтің екі жылнамасынан алынған материалдарды да қосты. Опера композитордың 1887 жылы қайтыс болуына байланысты аяқталмай қалды және Николай Римский-Корсаков пен Александр Глазунов редакциялап, аяқтады. Опера алғаш рет 1890 жылы Санкт-Петербургте (Ресей) сахналанды.

Өлгеннен кейін аяқталуы және оркестрлеуі: 18871888

Бородин 1887 жылы күрт қайтыс болып, «Князь Игорь» операсын толық аяқтамады. Римский-Корсаков пен Стасов Бородиннің үйіне барып, оның ноталарын жинап, Римский-Корсаковтың үйіне әкелді. Глазуновпен бірге барлық қолжазбаларды сұрыптадық. Операның бірінші хоры, половцы биі, Ярославнаның арысы, Владимир Галицкийдің речитативі мен әні, Кончак ариясы, Кончаковна мен князь Владимир Игоревичтің ариялары, сондай-ақ финалдық хор сияқты кейбір бөлімдер композитордың өзі оркестрленген күйде аяқталған еді. Көптеген бөлімдер фортепианоға арналған дайын эскиздер түрінде сақталды, ал қалғандары тек сыбайлас жобалар түрінде болды, ал кейбіреулері тіпті болған жоқ. II және III актілерде (половцылар лагерінде) лайықты либретто болмады, тіпті сценарий де жоқ еді, тек шашыраңқы өлең жолдары мен музыкалық эскиздер немесе олардың арасында байланыс жоқ аяқталған бөлімдер ғана болды. Бұл актілердің мазмұнын Бородинмен болған әңгімелер мен талқылаулардан жақсы білдім, бірақ ол жобаларын жиі өзгертіп, кейбір бөлімдерді алып тастап, қайта қосатын. III актідегі музыкалық материалдың көлемі ең аз болды. Глазуновпен біз мәселені былай шештік: ол III актідегі барлық кемшіліктерді толтырып, композитор жиі орындаған увертюраны жадынан жазып алуға міндеттенді, ал мен қалған аяқталмаған және оркестрленбеген бөлімдерді оркестрлеп, аяқтап, жүйелеуім керек еді. Глазуновтың өзі былай деді: «Мен увертюраны Бородиннің жоспарына сәйкес жаздым. Операның тиісті бөлімдерінен тақырыптарды алдым және композитордың эскиздерінен екінші тақырыптың канондық аяқталуын таптым. Увертюрадағы фанфарларды сәл өзгерттім. Ортаңғы бас партиясын қағаздың бір парағынан таптым, ал екі тақырыптың (Игорьдің ариясы мен триодан алынған сөз тіркесі) үйлесімін де композитордың қағаздарынан таптым. Соңғы бірнеше тактін өзім жаздым». Александр Глазунов, естеліктер, 1891 жыл, «Русская музыкальная газета» газетінде жарияланған, 1896 жыл.

Музыкалық талдау

Операның негізгі мәні – орыстардың поляктардан мелодиялық ерекшеліктері арқылы ажыратылуында. Бородин өзінің елдестерін бейнелеу үшін орыс халық музыкасының элементтерін пайдаланса, олардың "кәпір" қарсыластарын көрсету үшін хроматизм, мелизмдер және аппогиатуралар – сондай-ақ, басқа да тәсілдерді қолданады. Мұндай әдістер Глинка және тағы басқалар бұрыннан-ақ орыс музыкасында шығыс мәдениетін бейнелеу үшін қолданған.

Өнер тарихы

1888–1889 жылдар маусымында Император театрларының дирекциясы бізге «Князь Игорь» қойылымымен әдемі ойын көрсетті, ол аяқталып, басылып, тиісті органдарға жіберілді. Келесі маусымда да бізді түрлі себептермен өндірісті үнемі кейінге жылдырып, алдады. «1890 жылдың 23 қазанында «Князь Игорь» қойылымы болды, оны К. А. Кучера жақсы репетициялады, себебі Направник Бородин операсын дирижерлік етуден бас тартты. Глазунов пен мен оркестрлеуімізге және қосымшаларымызға риза болдық. Кейін дирекция операның 3-ші актісінде жасаған қысқартулары оған көп зиян келтірді. Мариинский театрының адалсыздығы кейіннен 3-ші актіні мүлдем алып тастауға дейін барды. Жалпы алғанда, опера сәтті болды және, әсіресе, жас ұрпақтың арасында көптеген жанкүйерлерге ие болды». Николай Римский-Корсаков, «Менің музыкалық өмірімнің хроникасы», 1909 жыл. Әлемдік премьерасы Санкт-Петербургте 4 қарашада (ескі стиль бойынша 23 қазан) 1890 жылы Мариинский театрында өтті. Декорацияларын Янов, Андреев және Бочаров жасады, ал балетмейстері Лев Иванов болды. 1892 жылы Мәскеудегі премьерасын Иосиф Прибик дирижерлік еткен Ресей опера қоғамы ұйымдастырды. Болшой театрындағы премьера 1898 жылы өтті, оны Ульрих Авранек дирижерлік етті. Басқа да маңызды премьералар 1899 жылы Прагада және 1909 жылы Парижде Сергей Дягилевтің қойылымымен өтті, онда Федор Шаляпин Галицкий рөлінде, ал Мария Николаевна Кузнецова Ярославна рөлінде ойнады. Ивановтың хореографиясын Михаил Фокин жаңартып, (осы түрі 1969 жылғы фильмде де көрінеді). Лондон 1914 жылы Томас Бичемнің дирижерлігімен, тағы да Галицкий рөлінде Шаляпинмен осы қойылымды көрді. 1915 жылы АҚШ-тағы премьера Метрополитен операсында итальян тілінде қойылды, дирижері – Джорджо Полакко. Ағылшын тіліндегі алғашқы қойылым 1919 жылдың 26 шілдесінде Ковент-Гарденде Мириам Лисеттінің Ярославна рөлінде ойнауымен өтті. 2009 жылдың қаңтар және ақпан айларында Аалто театрында Эссен операсының қойылымы болды. Кейбір аспектілері ерекше болғанымен, бір сыншы атап өтті: «(Половецтер) билерін финалына қою – тамаша идея, режиссер Андрейс Загарс және дирижер Ноам Зур музыкалық және драматургиялық тұрғыдан үйлесімді «Князь Игорьді» ұсынды. Операда өткен керемет кеш үшін шын жүректен алғыс айтамын». 2011 жылы Мәскеуде Павел Ламмның реконструкциясы негізінде «Геликон» операсының концерттік орындалысы болды. Бородиннің 92 қолжазбасына негізделген жаңа басылымды музыкатанушы Анна Булычева 2012 жылы жариялады. 2014 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен операсы жаңаша түсінілген нұсқасын сахнаға қойды, ол алғаш рет орыс тілінде орындалды. Режиссер Дмитрий Черняков пен дирижер Джанандреа Носеда Римский-Корсаков пен Глазуновтың қосқан мелодияларының көп бөлігін алып тастады, бірақ олардың оркестрлеуін сақтап қалды. Олар Римский-Корсаков пен Глазуновтың қалдырған Бородиннің көптеген үзінділерін қосты, бұл жұмыстарын ондаған жылдық музыкатану зерттеулеріне негіздеді. Олар кейбір материалдардың ретін өзгертіп, кейде Бородин қалдырған жазбаларын ескерді. Жалпы тұжырымдама операны князь Игорь және оның психологиялық хал-жайы туралы драмаға айналдырды, өйткені ол әскерлерінің Половецтерге жеңілуінен кейін терең депрессияға түсті. Операның барлық бөлігі қайта ұйымдастырылды: прологтан кейін, онда күннің тотығуы жаман белгі ретінде қабылданды, 1-ші актіде Игорь мен оның ұлының Половецтер лагеріндегі генералмен және оның қызымен қарым-қатынасына қатысты армандық көрініс көрсетілді. Екінші акт негізінен Путивльдегі ханзада Галицкийдің әзіл-қалжыңдарына қатысты және қаланың қирауымен аяқталды. Үшінші акт князь Игорьдың депрессиядан шығып, қираған қаланы қайта құруға кірісуімен аяқталды. Бұл қойылымда орыс бассы Ильдар Абдразаков басты рөлді ойнады, ал украиндық сопрано Оксана Дика Ярославна рөлінде өнер көрсетті. Нью-Йорктегі қойылымдар бүкіл әлемге HD форматында таратылды. Бұл қойылым Амстердамның De Nederlandse Opera операсымен бірлесіп жасалды. 2014 жылдың ақпан айында Ресейдің Сочи қаласында өткен Қысқы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында Бородиннің осы операдан алынған музыкасы ойнатылды, ал тотығу күні, ай тәрізді, стадион ортасының жоғарғы деңгейлерінен өтіп, «Князь Игорь» оқиғасының Ресей тарихындағы орнын көрсетті.

Санаткерлік талдау

Князь Игорь – орыс операсының негізгі туындысы, бірақ шетелде кең танылмады. Мұның бір себебі – орыс тілі, алайда бұрын итальян тіліне аударуға тырысылған. Қабылдауға жетпеуінің тағы бір себебі – операның аяқталмағандығынан туындаған біртұтастығының жоқтығы. Римский-Корсаков пен Глазунов редакторларының шеберлігі мен тырысқандарына қарамастан, опера эпизодтық және драматургиялық тұрғыдан тоқыраулы болып қалады, композитордың өзі шығармаға кіріскен кезде осы мәселені сезінген (қ. "Композиция тарихындағы" жоғарыдағы цитата). Бұл, ішінара, Бородиннің музыканы жазуды бастамас бұрын либреттоны толық аяқтамауының салдары – Муссоргскийдің "Хованщинаны" жазу кезінде тап болған сол қиындық. Екі композитор да музыканы жазу барысында либреттоларын бөлек-бөлек жазды, екеуі де операларының негізгі сюжеттік желісінен жаңылып, біртұтас шығарманы құрастыру үшін көптеген музыкалық беттерді қысқартуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, екеуі де операларын аяқтамай дүниеден озды, нәтижесінде аяқтау, өңдеу және оркестрлеу жұмысын екі жағдайда да Римский-Корсаковқа тапсыруға тура келді.

Құрылымы

Бұл сұрыпталатын кесте. Ақпаратты сұрыптау үшін критерийдің жанындағы түймешікті басыңыз. Сандар дәстүрлі Римский-Корсаков және Глазунов басылымы бойынша келтірілген. Күндер шығарманың жазылуына, оркестрлеуге емес, қатысты. Егер екі күндің арасында айырмашылық болса, үлкен үзіліс (бір жылдан астам) шығарманың тоқтатылуын немесе музыкалық бөлімнің қайта қаралуын білдіруі мүмкін. 1-ші сан (Пролог) романында Eclipse сахнасын (301 такт) Римский-Корсаков, ал қалғанын Бородин оркестрлеген. Сан. АктНомерБасталуАяқталуКомпозиторОркестрлеуші – – Овертюра 1887 1887 Глазунов Глазунов 1 – Пролог 1876 1885 Бородин Бородин* 2a 1-ші акт, 1-ші көрініс Хор 1875 1875 Бородин Римский-Корсаков 2b 1-ші акт, 1-ші көрініс Речитатив және Ән: Галицкий 1879 1879 Бородин Бородин 2c 1-ші акт, 1-ші көрініс Речитатив: Галицкий н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 2d 1-ші акт, 1-ші көрініс Қыздың хоры және Сцена н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 2e 1-ші акт, 1-ші көрініс Сцена: Скула, Ерошка н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 2f 1-ші акт, 1-ші көрініс Князь Галицкийге арналған Ән: Скула, Ерошка 1878 1878 Бородин Римский-Корсаков 2g 1-ші акт, 1-ші көрініс Хор н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 3 1-ші акт, 2-ші көрініс Ариозо: Ярославна 1869 1875 Бородин Римский-Корсаков 4 1-ші акт, 2-ші көрініс Сцена: Ярославна, Емізуші, Хор 1879 1879 Бородин Бородин 5 1-ші акт, 2-ші көрініс Сцена: Ярославна, Галицкий 1879 1879 Бородин Римский-Корсаков 6 1-ші акт, 2-ші көрініс Финал: Ярославна, Галицкий, Хор 1879 1880 Бородин Римский-Корсаков 7 2-ші акт Половецтер қыздарының хоры н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 8 2-ші акт Половецтер қыздарының биі н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 9 2-ші акт Каватина: Кончаковна 1869 1869 Бородин Бородин 10 2-ші акт Сцена: Кончаковна, Хор 1887 1887 Римский-Корсаков / Глазунов Римский-Корсаков / Глазунов 11 2-ші акт Речитатив және Каватина: Владимир 1877 1878 Бородин Бородин 12 2-ші акт Дуэт: Владимир, Кончаковна 1877 1878 Бородин Римский-Корсаков 13 2-ші акт Ария: Игорь 1881 1881 Бородин Римский-Корсаков 14 2-ші акт Сцена: Игорь, Овлур н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 15 2-ші акт Ария: Кончак 1874 1875 Бородин Бородин 16 2-ші акт Речитатив: Игорь, Кончак н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 17 2-ші акт Хормен Половецтер билері 1869 1875 Бородин Бородин / Римский-Корсаков / Лядов 18 3-ші акт Половецтер маршы 1869 1875 Бородин Бородин / Римский-Корсаков 19 3-ші акт Ән: Кончак н. а. н. а. Глазунов Глазунов 20 3-ші акт Речитатив және Сцена н. а. н. а. Бородин Глазунов 22 3-ші акт Речитатив: Овлур, Игорь 1888 1888 Глазунов Глазунов 23 3-ші акт Три: Игорь, Владимир, Кончаковна н. а. 1888 Бородин / Глазунов Глазунов 24 3-ші акт Финал: Кончаковна, Кончак, Хор 1884 н. а. Бородин / Глазунов Глазунов 25 4-ші акт Жалаң: Ярославна 1875 1875 Бородин Бородин 26 4-ші акт Шаруалар хоры 1879 1879 Бородин Бородин 27 4-ші акт Речитатив және дуэт: Ярославна, Игорь 1876 1876 Бородин Римский-Корсаков 28 4-ші акт Гудок Ойыншылар әні, сахна және хор н. а. н. а. Бородин Римский-Корсаков 29 4-ші акт Финал: Скула, Ерошка, Хор н. а. н. а. Бородин Бородин / Римский-Корсаков