Кіріспе

Жылқының күшпен тудырылған рабдомиолизі (ЭР) – жылқының қаңқа бұлшықтарына әсер ететін синдром. Бұл синдром бұлшық еттің ыдырауына себеп болады, көбінесе жаттығулар мен тамақтану режимімен байланысты. Ауырлығына қарай, ЭР-нің түрлі түрлері бар, оның ішінде эпизодтық (яғни, «байлау», дүйсенбі күнгі ауру/сырқат, азотурия) және созылмалы (яғни, полисахаридтер жинақталу миопатиясы (PSSM) және қайталамалы күшпен тудырылған рабдомиолиз (RER)).

Ауыр жағдайлар

Жылқыға сұйықтық қажет болуы мүмкін, әсіресе егер оның несебі түсті болса, оған қабынуға қарсы препараттар (НҚҚП) берілсе немесе ол сусызданса. Сұйықтықтар зәр шығаруды арттырады, бұл өз кезегінде бүйректегі артық және зиянды миоглобиннің шығарылуына көмектеседі және НҚҚП-нің бүйрекке келтіретін зақымын азайтады. Несеп мөлдір болатынша сұйықтықтар енгізілуі керек, бұл әдетте бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін созылады. Ацепромазин сияқты тамыр кеңейткіштер бұлшық еттерге қан ағынын жақсартуға көмектеседі, бірақ ацепромазин лицензиясы бар ветеринар дәрігердің тағайындауы бойынша ғана қолданылуы керек, өйткені ол жануардың қан қысымын төмендетіп, қатты сусызданған жылқыда құлдырауға себеп болуы мүмкін. Адамға арналған дантролен препараты кейде бұлшық еттердің спазмын жеңілдету және бұлшық ет тінінің одан әрі дегенерациясын болдырмау үшін қолданылады. Е витамині антиоксидант болып табылады, сондықтан зардап шеккен бұлшық еттердегі жасушалардың одан әрі дегенерациясын болдырмауға көмектеседі. Дегенмен, Е витамині құрамында селен болса, оны сақтықпен қолдану керек. Бикарбонат қан ағынындағы сүт қышқылын бейтарап етуге көмектеспейді, себебі сүт қышқылы көбінесе тек зардап шеккен бұлшық еттерде жиналады. Жылқының жағдайы нашарлағанда, оны қорасына жеткізуден басқа, өзін жайлы сезінгенше қозғамау керек. Бұл бірнеше күнге созылуы мүмкін. Осыдан кейін жылқыны күніне бірнеше рет қолмен серуендету немесе жайылымға немесе қораға шығару қажет.

Созылмалы жедел жәрдем жағдайлары

Созылмалы ER синдромы бар жылқыларды емдеу генетикалық және кейбір жағдайларда тұқымдық ерекшеліктерге байланысты өзгеше болады. Созылмалы ER синдромымен ауырған жылқыны басқару – емдеудің маңызды бөлігі, себебі көп жағдайда бұл синдромның түрі толыққанды жоғалмайды. Қоздырғыш факторларды азайту жануарды басқаруға көмектеседі. Егер жылқы шаршап, қозғыршақтанса, лицензиясы бар ветеринар тыныштандыратын дәрілер тағайындауы мүмкін. Бұл жылқыны тыныштандырып, ауырсынуды басады. Жылқы жұмысқа қайтқан кезде жаттығулар кезінде де тыныштандыратын дәрілерді қолдану ұсынылуы мүмкін. Жылқының диетасын жоғары майлы, төмен крахмалға ауыстыру пайдалы болуы мүмкін, себебі бұл оның қозғырғыштығын азайтуға көмектеседі.

Жануарды жұмысқа қайтару

Симптомдардың басылуы бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін созылуы мүмкін, бұл ER-дің ауырлығы мен түріне байланысты. Егер бастапқы белгілер басылса, жылқыны жайылымға жіберуге болады. Егер аттың симптомдары тоқтаса және енді қабынуға қарсы емес препараттар (НҚҚЕ) немесе ER емдеуге байланысты басқа да тағайындалған дәрілер қабылдамаса, оны жұмысқа қайтаруға болады, әйтпесе бұл ER-дің келесі шабуылының белгілерін жасыруы мүмкін. Егер жылқыны жайлы ұстау үшін қабынуға қарсы емес препараттар (НҚҚЕ) немесе басқа да емдеу препараттары қажет болса немесе жылқы жұмыс істеуді жалғастыруға құлшынбаса, жануар әлі тұрақты жаттығу бағдарламасына оралуға дайын емес. Жылқыны жұмысқа қайтарудан бұрын креатинкиназа концентрациясы (КК), аспартат аминотрансферазасы (АСТ) және/немесе лактат дегидрогеназасы (ЛДГ) сияқты қан сынақтарының нәтижелері қалыпты болуы керек.

Болжам

Бұлшықет тінінің зақымдануы мен жойылған деңгейіне байланысты болжам әртүрлі болуы мүмкін. Прогноз зақымның түріне және ауырлығына да байланысты өзгеруі мүмкін. Дегенмен, жағымды болжамның белгілеріне мыналар жатуы мүмкін: аттың тұрып қалуы және тым көп жатпауы, сондай-ақ, жылқыны тыныш ұстау жазылу процесіне көмектеседі. Егер жылқы 24 сағат ішінде қалыпқа келсе, болжам жақсырақ болады. Сонымен қатар, жылқы сал болуы және/немесе бұлшықеттерге қанағаттандырмайтын зақымдар пайда болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, емделмеген миоглобинурия салдарынан жылқыда бүйрек жеткіліксіздігі туындаса, бұл өлімге әкелуі мүмкін.

Диета

Спорадикалық ER ұстамаларында жылқының рационындағы артық энергияны азайту қажет. Көбінесе бұл көмірсуларды азайту және күнделікті шөп немесе жайылым мөлшерін арттыру арқылы қол жеткізіледі. Астықтың мөлшерін жартысына дейін төмендету және демалыс күндерінен бұрын азық рационын кішірейтиу қажет. Витаминдер мен минералдардың теңдестірілген рационы да пайдалы болуы мүмкін. Созылмалы ER ұстамаларында жоғары майлы, төмен крахмал рационы тиімді болуы мүмкін. Жылқы осы жаңа рационға біртіндеп үйретілуі керек. РЭР сияқты созылмалы ER-дің кейбір жағдайларында жылқыға калория мөлшерін арттыру қажет болуы мүмкін. Осы жағдайда, ER үшін арнайы жасалған азықтар қажет болады.

Жаттығу

Спорадикалық ЭР ұстамаларында алдын алу үшін дұрыс жағдай жасау өте маңызды. Дұрыс жаттығу техникаларын қолдану кезінде, атты қарқынды жаттығулар мен/немесе мінгізуден бұрын мұқият жылыту керек. Салқындату кезінде де осылай жасау қажет. Атқа күтім жасалып, иммундық жүйесіне әсер ететін мәселелерді шешіп, жаттығуды жалғастыру алдында толық қалпына келтіруге мүмкіндік беру керек. ЭР қайталануын болдырмау үшін жылқыға күніне бір немесе екі рет жаттығу жасау ұсынылады. Мүмкіндігінше, аттың жаттығу кестесінде үзіліс жасаудан аулақ болыңыз. Ұзаққа созылатын ЭР ұстамаларында, түріне қарай, аса қоздырылудың алдын алуға басымдық беру керек. Бұл үшін жайылымға шығару, жүргіш жол қолдану және тұраққа тұру уақытын азайту шараларын қолдануға болады. Созылмалы ЭР ауруы бар жылқыларға қарқынды жаттығу кезінде, аса қобалжуды басу үшін, аз дозада транквилизатор салу ұсынылады, бірақ бұл көбінесе созылмалы ЭР-дің RER түріне қатысты.

Қосымшалар мен дәрі-дәрмектер

Кез келген қосымшалар мен дәрілер сияқты, ұсынылған дозалар бойынша ветеринармен кеңесу ең жақсысы. Кейбір дәрілер жарыста рұқсат етілмейді және оларды жарыстан бірнеше күн бұрын тоқтату қажет болуы мүмкін. Райдың созылмалы және эпизодтық шабуылдарынан зардап шегетін жылқыларға диетаға калий мен тұз қосу пайдалы болуы мүмкін. Қатты жаттығулар жасаған жылқыларға Е витаминін қосымша беру қажет болуы мүмкін, себебі олардың қажеттіліктері орташа деңгейде жұмыс істейтін жылқыларға қарағанда жоғары. Жылқыда селен де жетіспеушілік болуы мүмкін, сондықтан оған қосымша жем беру қажет. Селенді артық мөлшерде беру қауіпті болуы мүмкін, сондықтан жылқыға қосымша селен қажеттігін растау үшін қан талдауы жасау керек. Сәтті қолданылған басқа да дәрілерге фенитоин, дантролен және диметилглицин жатады.