Кіріспе

Скелет бұлшықтарының жұмысына әсер ететін дәрілер – скелет бұлшықтарының релаксанттары. Бұлшықет релаксанты – бұлшықет функциясына әсер ететін және бұлшықет тонусын төмендететін дәрі. Ол бұлшықет спазмдарын, ауырсынуды және гиперрефлексияны басады. "Бұлшықет релаксанты" термині екі негізгі терапиялық топты білдіреді: нейромискулярлық блокаторлар және спазмолитиктер. Нейромискулярлық блокаторлар нейромискулярлық ұшқыш пластинадағы жүйке импульсін бөгеп, орталық нерв жүйесіне (ОНЖ) әсер етпейді. Олар көбінесе хирургиялық операциялар кезінде, жансақтау және шұғыл медициналық көмекте уақытша паралич тудыру үшін қолданылады. Спазмолитиктер, сондай-ақ "орталықтан әсер ететін" бұлшықет релаксанттары деп те аталады, бұлшықет-сүйек жүйесінің ауырсынуын және спазмдарын басады, сондай-ақ түрлі неврологиялық ауруларда спастикті азайтуға көмектеседі. Нейромискулярлық блокаторлар мен спазмолитиктер жиі бұлшықет релаксанттары ретінде топтастырылғанымен, бұл термин көбінесе спазмолитиктерді ғана білдіреді.

Тарих

Бұлшықеттерді босаңсытатын дәрілерді ең алғаш Оңтүстік Америкадағы Амазонка бассейнінің жергілікті тұрғындары қолданған. Олар улағы бар жебелерді пайдаланған, ол денеде қаңқа бұлшықтарының параличіне алып келген. Бұл туралы алғаш рет 16 ғасырда еуропалық саяхатшылар жазған. Бүгінде кураре деп белгілі болған бұл у, фармакология ғылымының алғашқы зерттеулеріне жол ашты. Оның белсенді құрамы тубокурарин, сондай-ақ көптеген синтетикалық туындылары, ацетилхолиннің нейромышелік жүргізудегі қызметін анықтауға арналған ғылыми тәжірибелерде маңызды рөл атқарды. 1943 жылға қарай, нейромышелік блокадалағыш дәрілер анестезия және хирургияда бұлшықеттерді босаңсыту үшін қолданылатын дәрілер ретінде қалыптасты. АҚШ-тың Азық-дәрілік басқармасы (FDA) 1959 жылы карисопродолды, 1962 жылдың тамызында метаксалонды және 1977 жылдың тамызында циклобензапринді қолдануға бекітті. Әлемде қолданылатын осы сияқты басқа қаңқа бұлшықтарын босаңсытатын дәрілер көптеген дәрілік топтардан алынған, ал осы мақсатта негізінен қолданылатын басқа да препараттарға орфенадрин (антихолинергиялық), хлорзоксазон, тизанидин (клонидинге байланысты), диазепам, тетразепам және басқа бензодиазепиндер, мефеноксалон, метокарбамол, дантролен, баклофен жатады. Деполяризациядан кейін ацетилхолин молекулалары соңғы табақшадан алынып, ацетилхолинестераза ферментімен гидролизденеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы өзінің ЖТА классификациясында «орталықтан әрекет ететін заттар» терминін пайдаланады, бірақ дантролен үшін «тікелей әрекет ететін заттар» деген жекелеген санатты қосады. Бұл терминологияны қолдану 1973 жылға дейін жетеді. «Спазмолитик» термині спазмозға қатысты синоним ретінде қарастырылады.

Клиникалық қолдану

Каризопродол, циклобензаприн, метаксалон және метокарбамол сияқты спазмолитиктер көбінесе белдің төменгі бөлігінің немесе мойынның ауыруына, фибромиалгияға, кернеу бас ауруларына және миофасциалдық ауыру синдромына тағайындалады. Дегенмен, олар бірінші таңдау препараттары ретінде ұсынылмайды. Жіті бел ауыруында олар парацетамолдан немесе стероид емес қабынуға қарсы препараттардан (НСАИД) гөрі тиімдірек емес, ал фибромиалгияда антидепрессанттардан тиімдірек емес. Жалпы алғанда, оларды қолдануды қолдайтын жоғары сапалы деректер жоқ. Бұлшықеттерді босаңсытатын препараттар (бір зерттеуге сәйкес) ортопедиялық жағдайлар үшін емес, церебральды парез және көптеген склероз сияқты неврологиялық жағдайлардағы спастикалыққа ұсынылмайды. Кернеу бас ауруларын емдеу үшін тизанидин сияқты бұлшықеттерді босаңсытатын препараттар тағайындалады. Диазепам мен каризопродол қарт адамдарға, жүкті әйелдерге, депрессиясы бар адамдарға немесе есірткі немесе алкогольге тәуелділік тарихы бар адамдарға ұсынылмайды.

Механизм

Орталық жүйке жүйесіндегі тежелудің күшеюіне байланысты, көптеген спазмолитикалық препараттардың жанама әсерлері седация мен ұйқышаңдық болып табылады және ұзақ мерзімді қолдануда тәуелділік тудыруы мүмкін. Осы препараттардың кейбіреулерінің қолдануға шала болу мүмкіндігі де бар, сондықтан олардың рецептілері қатаң бақыланады. Мысалы, диазепам сияқты бензодиазепиндер орталық жүйке жүйесіндегі ГАБАА рецепторымен өзара әрекеттеседі. Ол кез келген себептің нәтижесінде туған бұлшықет спазмы бар пациенттерде қолданылуы мүмкін, бірақ бұлшықет тонусын төмендету үшін қажетті дозаларда көптеген адамдарда седация тудырады. Клонидин және басқа имидазолин қосылыстары да орталық жүйке жүйесі арқылы әрекет ететін бұлшықет спазмын азайтуы мүмкін. Тизанидин, бәлкім, клонидиннің ең жақсы зерттелген аналогы болып табылады және α2 адренергиялық рецепторларының агонисті болып табылады, бірақ клонидинге қарағанда айтарлықтай аз гипотензия тудыратын дозаларда спастикалықты азайтады. Нейрофизиологиялық зерттеулер бұлшықет тонусын арттыратын бұлшықеттерден келетін оң кері байланысты басады, осылайша спастикалықты азайтады. Сонымен қатар, бірнеше клиникалық сынақтар тизанидиннің диазепам және баклофен сияқты басқа спазмолитикалық препараттармен салыстырылатын тиімділігін, бірақ әртүрлі жанама әсерлер спектрін көрсетіп тұр. Гидантоин туындысы – дантролен – орталық жүйке жүйесінен тыс ерекше әрекет ету механизмі бар спазмолитикалық агент. Ол бұлшықет талшықтарындағы қоздыру-жиырылу байланысын тежеу арқылы қаңқа бұлшықеттерінің күшін азайтады. Қалыпты бұлшықет жиырылуы кезінде кальций рианодин рецепторлық арнасы арқылы саркоплазмалық тордан босатылады, бұл актин мен миозиннің кернеу тудыратын өзара әрекеттесуіне себеп болады. Дантролен рианодин рецепторына байланысып, бәсекелес тежелім арқылы эндогенді рианодин лиганын бұғаттап, кальцийдің босатылуына кедергі келтіреді. Жылдам жиырылатын бұлшықеттер баяу жиырылатын бұлшықеттерге қарағанда дантроленге сезімтал, бірақ жүрек бұлшықеті мен тегіс бұлшықеттері шамалы ғана әсер етеді, себебі олардың саркоплазмалық торлары кальцийді босату процесін сәл өзгеше жүзеге асырады. Дантроленнің негізгі жанама әсерлеріне жалпы бұлшықет әлсіздігі, седация және кейде гепатит жатады. Ол GABAA және глицин рецепторларында, сондай-ақ никотиндік ацетилхолин рецепторларында, бірақ әлдеқайда аз дәрежеде бәсекелес антагонист ретінде әрекет етеді. Ол күшті құрысуға қарсы әрекет етеді және құрысуға бейім адамдарда қолданылмауы керек.

Жанама әсерлер

Пациенттер бұлшықеттерді босаңдататын препараттардың басты жағымсыз әсері ретінде көбінесе седацияны айтады. Әдетте, адамдар осы препараттардың әсерінен тынышсызданып, сергектігін жоғалтады. Бұлшықеттерді босаңдататын препараттардың әсері кезінде көлік құралын жүргізу немесе ауыр техниканы пайдалануға кеңес берілмейді. Циклобензаприн ұйықтастыру мен әлсіздікке, сондай-ақ антихолинергиялық қосымша әсерлерге әкелуі мүмкін. Артық мөлшерде немесе басқа заттармен бірге қабылдағанда, ол уытты болуы да мүмкін. Дене бұл препаратқа бейімделген кезде пациенттерде ауыз құрғауы, шаршау, бас айналу, іш қату немесе көрудің нашарлауы сезілуі мүмкін. Кейбір ауыр, бірақ сирек кездесетін жағымсыз әсерлерге психикалық күйдің өзгеруі, шатасу, галлюцинациялар және зәр шығару қиындықтары жатуы мүмкін. Өте сирек жағдайларда, өте ауыр, бірақ сирек кездесетін жағымсыз әсерлер болуы мүмкін: жүрек соғысының бұзылуы, көздің немесе терінің сарғаюы, есінен тану, іш ауруы, құрсақ ауруы, жүрек айну, құсу, тәбет жоғалту, құрылыс, зәрдің қараюы немесе координацияның бұзылуы. Каризопродолды ұзақ мерзімге қабылдаған пациенттер тәуелділік, синдромы және препаратты теріс пайдалану туралы хабарлаған, бірақ осы жағдайлардың көпшілігі бұрыннан тәуелділікке бейім пациенттерде тіркелген. Бұл әсерлер басқа да есірткілік заттармен бірге қолданған пациенттерде де байқалды, ал сирек жағдайларда, каризопродолды басқа есірткілік заттарсыз қолданғанда да есірткілік заттарды теріс пайдалану туралы хабарлар келіп түскен. Метаксалонның жиі кездесетін жағымсыз әсерлеріне бас айналу, бас ауру, ұйқышылдық, шаршау, ашушаңдық, жүйкелену, асқазанның бұзылуы және құсу жатады. Метаксалонды қабылдағанда ауыр жағымсыз әсерлер болуы мүмкін, мысалы, ауыр аллергиялық реакциялар (тері бөртпесі, қышыма, тыныс алу қиындығы, кеудеде қысылу, ауыздың, беттің, еріндердің немесе тілдің ісінуі), дікілдеу, қызба және тамақ ауруы, бұл жағдайда медициналық көмек қажет болуы мүмкін. Басқа да ауыр жағымсыз әсерлерге тым шаршау немесе әлсіздік, сондай-ақ тері мен көздің сарғаюы жатады. Баклофенді тікелей жұлынға енгізгенде (интратекальді түрде) ол орталық нерв жүйесінің (ОЖЖ) депрессиясына, сондай-ақ жүрек-қан тамырларының жеткіліксіздігіне және тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Тизанидин қан қысымын төмендетуі мүмкін. Бұл әсерді бастапқыда төмен дозадан бастап, оны бірте-бірте арттыру арқылы бақылауға болады.