Кіріспе
Дәрілік препарат, иммуномодуляторлық қасиеттерімен және туа біткен кемістіктерге себеп болуымен белгілі.
the drug
| Verifiedfields = changed
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 420478187
| image = Thalidomide enantiomers. svg
| width = 200
| alt =
| caption =
| chirality = Рацемиялық қоспа
| Verifiedfields = changed
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 420478187
| image = Thalidomide enantiomers. svg
| width = 200
| alt =
| caption =
| chirality = Racemic mixture
| pronounce = /θ//ə/'/l//ɪ//d//ə//m//aɪ//d/
| tradename = Contergan, Thalomid, басқалары
| Drugs. com =
| MedlinePlus = a699032
| licence EU = иә
| DailyMedID = Thalidomide
| licence US = Thalidomide
| pregnancy AU = X
| pregnancy category =
| routes of administration = Ауыз арқылы
| class =
| ATC prefix = L04
| ATC suffix = AX02
| ATC supplemental =
| tradename = Contergan, Thalomid, others
| Drugs. com =
| MedlinePlus = a699032
| licence EU = yes
| DailyMedID = Thalidomide
| licence US = Thalidomide
| pregnancy AU = X
| pregnancy category =
| routes of administration = By mouth
| class =
| ATC prefix = L04
| ATC suffix = AX02
| ATC supplemental =
| legal AU = S4
| legal AU comment =
| legal BR = C3
| legal BR comment =
| legal CA = Rx only
| legal CA comment =
| legal DE =
| legal DE comment =
| legal NZ =
| legal NZ comment =
| legal UK = POM
| legal UK comment =
| legal US = Rx only
| legal US comment =
| legal EU = Rx only
| legal EU comment =
| legal UN =
| legal UN comment =
| legal status =
| legal AU comment =
| legal BR = C3
| legal BR comment =
| legal CA = Rx only
| legal CA comment =
| legal DE =
| legal DE comment =
| legal NZ =
| legal NZ comment =
| legal UK = POM
| legal UK comment =
| legal US = Rx only
| legal US comment =
| legal EU = Rx only
| legal EU comment =
| legal UN =
| legal UN comment =
| legal status =
| bioavailability = 90%
| protein bound = (R) (+) және (S) (−) энантиомерлері үшін тиісінше 55% және 66%
| metabolism = Бауыр (CYP2C19 арқылы 5 гидроксилдену арқылы минималды; негізінен төрт амидтік орындарында ферменттік емес гидролиз арқылы). Талидомид бірқатар ЖИТС-ке байланысты жағдайларда қолданылғанмен, мұндай қолдану вирустың деңгейінің жоғарылауымен байланысты. Талидомид – адамның белгілі тератогені және жүктілік кезінде қолданылса, өмірге қауіпті, ауыр туа біткен кемістіктердің өте жоғары тәуекелі бар. Ол амелия (аяқтардың және/немесе қолдардың жоқтығы), сүйектердің жоқтығы және фокомелия (шешінелердің бұзылуы) сияқты сүйек деформацияларын тудырады. Талидомидтің бір дозасы, дозаланудан тәуелсіз, тератогендік әсерді тудыруға жеткілікті. Бастапқыда жүктілік кезінде қауіпсіз деп есептелген, бірақ туа біткен кемістіктерге қатысты алаңдаушылықтар туындады, нәтижесінде 1961 жылы Еуропа нарығынан алынып тасталды. Ол жалпы қолданыстағы дәрі ретінде қол жетімді.
| protein bound = 55% and 66% for the (R) (+) and (S) (−) enantiomers, respectively
| metabolism = Liver (minimally via CYP2C19 mediated 5 hydroxylation; mostly via non enzymatic hydrolysis at the four amide sites) While thalidomide has been used in a number of HIV associated conditions, such use is associated with increased levels of the virus. Thalidomide is a known human teratogen and carries an extremely high risk of severe, life threatening birth defects if administered during pregnancy. It causes skeletal deformities such as amelia (absence of legs and/or arms), absence of bones, and phocomelia (malformation of the limbs). A single dose of thalidomide, regardless of dosage, is enough to cause teratogenic effects. While it was initially thought to be safe in pregnancy, concerns regarding birth defects arose, resulting in its removal from the market in Europe in 1961. It is available as a generic medication.
Медициналық қолданыстар
Талидомид көп миеломаны емдеудің бірінші қадамы ретінде дексаметазонмен немесе мельфалан және преднизонмен бірге эритем нодосум лепрозумның жедел шабуылдарын емдеу үшін, сондай-ақ профилактикалық ем ретінде қолданылады. Туберкулезді (ТБ) қоздыратын бактерия мәйіспен байланысты. Талидомид кейбір жағдайларда стандартты туберкулезге қарсы препараттар мен кортикостероидтар мидағы қабынуды басуға жеткіліксіз болғанда көмектесуі мүмкін. Ол трансплантат қарсы үйіршіктік ауруды және балалардағы афтозды стоматитті емдеуде екінші қадам ретінде қолданылады, сондай-ақ балаларда актиникалық қышыма мен эпидермолиз булозасы сияқты басқа да жағдайларға тағайындалған; осы қолдануларға қатысты деректер жеткіліксіз. Клиникалық сынақтарда тиімділігінің төмендігі және жанама әсерлері байқалғандықтан, ересектерде трансплантат қарсы үйіршіктік ауруды емдеу үшін үшінші қадам ретінде ғана ұсынылады.
Қарсы көрсетілімдер
Талидомидті тағайындаған кезде жүктілік қаупін болдырмау үшін қатаң шаралар қолданылады. АҚШ-та дәрі-дәрмекті жазып беруші дәрігер контрацепция қолданылып жатыр ма және жүйелі түрде жүктілік тестілеуі жасалып жатыр ма екенін тексеруі керек. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) және басқа да реттеуші органдар дәрі-дәрмекті тек қана тексерілетін тәуекелді бағалау және азайту стратегиясымен мақұлдады, бұл стратегия дәрі-дәрмекті қолданушылардың тәуекелдер туралы хабардар екенін және жүктіліктен сақталуын қамтамасыз етеді; бұл шара ерлер мен әйелдерге де қатысты, себебі дәрі-дәрмек шәует арқылы берілуі мүмкін. Талидомид қабылдағанда веналық тромбоэмболизмдердің пайда болу қаупі, егер пациенттер бір уақытта оральдық контрацептивтер немесе басқа цитотоксикалық препараттармен (мысалы, доксорубицин және мельфалан) емделсе, артады. Талидомид түрлі контрацептивтердің тиімділігіне кедері келтіруі мүмкін, сондықтан репродуктивті жастағы әйелдерге талидомид қабылдаған кезде бала көрудің алдын алу үшін кем дегенде екі түрлі контрацепция құралын қолдану ұсынылады. 2000 жылға дейін талидомидтің тератогендік әсерін анықтауға бағытталған 2000-нан астам зерттеу жұмысы жарық көрді және 15-16 нақты механизм ұсынылды. Талидомидтің және оның аналогтарының қатерлі ісікке қарсы және тератогендік әсерлерінің негізгі механизмі қазіргі таңда cereblon E3 лигаза модуляторлары ретінде белгілі. Талидомид андроген рецепторына байланысып, оның антагонисті ретінде әрекет етеді, сондықтан ол белгілі бір дәрежеде стероидтік емес антиандроген болып табылады. Осыған байланысты, ол ерлерде гинекомастия мен жыныстық дисфункция сияқты жанама әсерлерді тудыруы мүмкін.
Хиралдылық және биологиялық белсенділік
Талидомид екі энантиомердің рацемиялық қоспасы түрінде ұсынылады; энантиомерлердің біреуі ғана туа біткен ақауларға себеп болуы мүмкін деген хабарламалар бар, бірақ организм әр энантиомерді толыққанды түсінілмеген механизмдер арқылы біріншісіне айналдырады.
Химия
Талидомид рацемикалық; S-талидомид молекуланың биоактивті түрі, бірақ жеке энантиомерлер хиральдық орталықтағы қышқыл сутегінің болуына байланысты бір-біріне рацемизацияланады, бұл фталимид тобына байланысқан глютаримид сақинасының көміртегі. Рацемизация процесі ішінде (in vivo) жүруі мүмкін. Молекулада басқа өзгерістер болмай, бір энантиомердің оның көмекейлік бейнесіне айналу процесі хиральдық инверсия деп аталады. Celgene Corporation бастапқыда L-глутамин қышқылымен өңдеуден басталатын үш қадамдық тізбек арқылы талидомидті синтездеді, бірақ кейін L-глутамин қолдану арқылы бұл әдіс өзгертілді. Төмендегі суретте көрсетілгендей, N-карбетоксифталимид (1) L-глутаминмен реакцияласып, N-фталоил-L-глутамин (2) береді. N-фталоил-L-глутаминнің циклдануы карбонилдиимидазол арқылы жүзеге асады, нәтижесінде талидомид (3) түзіледі.
Тарих
1952 жылы талидомидті Базельдегі химиялық өнеркәсіп синтездеді, бірақ «жануарларға әсері жоқ» деп танылды және осы себеппен тоқтатылды. 1957 жылы ол Германиядағы Chemie Grünenthal компаниясына тиесілі болды. Генрих Мюктер, неміс армиясының вирустық зерттеулердегі тәжірибесіне сүйене отырып, жаңа зерттеу бағдарламасын басқаруға тағайындалды. Реагенттерді дайындау кезінде Мюктердің ассистенті Вильгельм Кунц фармаколог Герберт Келлердің глютетимид аналогы деп таныған қосалқы өнімді бөліп алды. Дәрілік химия жұмысы бастапқы қосылысты қолайлы дәріге жетілдіруге бағытталды, нәтижесінде талидомид пайда болды. Препараттың уыттылығы бірнеше жануарда тексерілді және 1956 жылы ол седатив ретінде енгізілді, бірақ жүкті әйелдерде сынақтан өтпеді. Chemie Grünenthal зерттеушілері талидомидтің таңғы ауруға қарсы тиімді антиэметик екенін және оның жоғары тиімділігін анықтады. 1957 жылдың 1 қазанында компания талидомидті шығарды және оны Contergan саудалық атауымен сатуға бастады. Ол ұйқысыздық, жөтел, суық тию және бас ауруына қарсы «тамаша дәрі» деп жарияланды. Сол кезде жүктілік кезінде дәрі-дәрмектерді қолдану қатаң бақылауда болған жоқ және препараттар ұрыққа зиян келтіруі мүмкін екендігі мұқият тексерілмеді. Көп ұзамай талидомид қолданған аналардан туған балалардағы ақаулар туралы хабарлар пайда болды. 1959 жылдың соңында препаратты ұзақ қабылдаған пациенттерде перифериялық неврит дамығаны байқалды және осыдан кейін ғана талидомид рецепт бойынша сатылатын болды. Бастапқыда қауіпсіз деп есептелген препарат, аналары жүктілік кезінде, үшінші триместрден бұрын қолданғаннан кейін туған балалардағы туа біткен кемістіктерге себепкер болды. 1961 жылдың қарашасында баспасөз бен қоғамның қысымы салдарынан талидомид нарықтан алынып тасталды. Сарапшылардың пікірінше, талидомид шамамен 2000 баланың өліміне және 10 000-нан астам балаға ауыр туа біткен кемістіктерге себеп болды, олардың көп бөлігі Батыс Германияда болды. Шығыс Германияның реттеуші органдары талидомидті мақұлдаған жоқ. Препараттың бастапқыда байқалмаған жанама әсерлерінің және кейіннен Батыс Германияда мақұлдануының бір себебі – сол кезде препараттарды туа біткен кемістіктерге әсеріне тексеру қажет болмады. Олардың уыттылығы тек кеміргіштерде, сол кездегі әдеттегідей тексерілді. Ұлыбританияда The Distillers Company (Biochemicals) Ltd, Distillers Co. Ltd (қазір Diageo plc құрамында) британдық фармацевтикалық компаниясы талидомидті Ұлыбританияда, Австралияда және Жаңа Зеландияда таңғы ауруға қарсы Distaval брендімен сатты. Олардың жарнамасында «Диставалды жүкті әйелдерге және бала емізетін аналарға ана мен балаға зиянсыз әсер етпей, толық қауіпсіз түрде беруге болады. Тамаша қауіпсіз Диставал осы елде үш жылға жуық уақыттан бері тағайындалып келеді» делінген. 1956 жылы SKF клиникалық сынақтарына қатысқан зерттеушілер талидомидтің өте жоғары дозада қолданғанда да тышқандарда ұйқыны тудыра алмайтынын анықтады. Chemie Grünenthal «ұйқыға түсіретін» деп мәлімдеген дозадан 50-650 есе жоғары дозада қолданғанда да, зерттеушілер жануарларда адамдардағы гипноздық әсерге қол жеткізе алмады. Сынақ аяқталғаннан кейін және ондаған жылдар бойы жасырын сақталған себептерге байланысты SKF препаратты коммерцияландырудан бас тартты. 1958 жылы Chemie Grünenthal Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Уильям С. Меррелл компаниясымен (кейін Ричардсон Меррелл, қазір Sanofi құрамында) талидомидті АҚШ-та сату және тарату туралы келісімге келді. Канаданың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы 1960 жылдың қарашасында талидомидті рецепт бойынша сатуға рұқсат берді. Сатылған түрлері көп болды: Уильям С. Меррелл компаниясы өзінің талидомид өнімі үшін мақұлдау іздеген Кевадон 1961 жылдың сәуір айында нарыққа шығарылды, ал ең көп таралған нұсқасы (Хорнердің Талимолы) сол жылдың 23 қазанында нарыққа шығарылды. Талимол сатылымға шыққаннан кейін екі ай өткен соң, фармацевтикалық компаниялар дәрігерлерге туа біткен кемістіктер туралы ескерту хаттарын жіберді. Талидомидті бразилиялық дәрігерлер 1965 жылдан бері ауыр ENL емдеу үшін таңдаулы препарат ретінде қолданады, ал 1996 жылға қарай Бразилияда 1965 жылдан кейін туған адамдарда талидомид эмбриопатиясының кем дегенде 33 жағдайы тіркелді. 1994 жылдан бастап талидомидтің өндірісі, таратуы және рецепт бойынша беруі қатаң бақылауға алынды, әйелдер екі түрлі контрацепция қолдануы және жүйтілі жүктілік тестілеуіне түсуі қажет болды. Осыған қарамастан, талидомид эмбриопатиясының жағдайлары жалғасуда, 2005 мен 2010 жылдар аралығында Бразилияда кем дегенде 100 жағдай анықталды. Осы кезеңде Бразилия бойынша 5,8 миллион талидомид таблеткасы таратылды, көбінесе денсаулық сақтауға қол жеткізуі қиын аймақтардағы кедей бразилиялықтарға, және осы жағдайлар бақылау шараларына қарамастан орын алды. 1998 жылы FDA препаратты ENL емдеу үшін мақұлдады. Талидомидтің туа біткен кемістіктерге әкелу әлеуетіне байланысты, препаратты қатаң бақылауда ғана таратуға болады. FDA Celgene Corporation компаниясынан, Thalomid саудалық атауымен талидомидті сатуды жоспарлаған компаниядан, талидомидті білім беру және тағайындау қауіпсіздігін (STEPS) бақылау бағдарламасын құруды талап етті. Бағдарлама аясында рұқсат етілген дәрігерлер мен дәріханаларға ғана рецепт беру және тарату құқығын шектеу, талидомид тағайындалған барлық пациенттердің тізімін жүргізу, препараттың қауіптері туралы пациенттерге кеңінен түсіндіру және препаратты қабылдаған әйелдерге жүйтілі жүктілік тестілеуін жүргізу сияқты шаралар қарастырылды.
Қатерлі ісікпен емдеу
Талидомидтің тератогендік қасиеттері 1960 жылдардың ортасында анықталғаннан кейін көп ұзамай, оның қатерлі ісікке қарсы әлеуеті зерттелді және қатерлі ісікпен, соның ішінде бірнеше миеломамен ауырған адамдарда екі клиникалық сынақ жүргізілді; сынақтардың нәтижесі нақты болған жоқ. 1990 жылдарға дейін талидомидті қатерлі ісікке қарсы зерттеу жұмыстары тоқтап қалды. 1993 жылы ол ғылыми қауымды қан ісіктеріне қатысты да осылай болуы мүмкін деген гипотезасымен таңқалдырды, ал келесі жылы ангиогенездің биомаркері барлық қатерлі ісіктерде жоғары, бірақ қан ісіктерінде ерекше жоғары екенін көрсететін зерттеу нәтижелерін жариялады, сондай-ақ басқа да мәліметтер пайда болды. Осы уақытта оның зертханасының қызметкері Роберт Д'Амато 1994 жылы талидомидтің ангиогенезді тежейтінін және қояндарда ісік өсуін басуға тиімді екенін анықтады. Шамамен сол кезде, стандартты емдеуден нәтиже шығармаған миеломадан қайтыс болуға жақын тұрған адамның әйелі Фолкманға қоңырау шалып, оның ангиогенезге қарсы идеялары туралы сұрады. Celgene және басқа да компаниялардың қосымша жұмыстарынан кейін, 2006 жылы АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы жаңа диагностикаланған көп миеломамен ауырған науқастарды емдеу үшін талидомид пен дексаметазонды бірге қолдануға үдетілген мақұлдау берді. Сондай-ақ, талидомидті мельфалан және преднизонмен бірге миеломамен ауырған науқастарға қолдану мүмкіндігі зерттелді. Бұл дәрілердің комбинациясы жалпы өмір сүру мерзімін ұзартуы мүмкін.
Туған кемістіктер дағдарысы
1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында 46 елде 10 000-нан астам бала талидомид қолдану нәтижесінде фокомелия сияқты кемістіктермен дүниеге келді. Кемістіктердің ауырлығы мен орналасуы ананың жүктілігінің қанша күнінде емді бастағанына байланысты болды, ең сезімтал кезең ұрықтанғаннан кейін шамамен 20-36 күн аралығында болды. Қолданғандағы жағымсыз әсерлеріне қарамастан, талидомид 1962 жылға дейін Канададағы дәріханаларда сатылды.
Атақты істер
Ұлыбританияның Лоррейн Мерсер MBE, екі қол мен аяқ фокомелиясымен туған, Олимпиада алауын алып өткен жалғыз талидомид зардап шегуші. Томас Куастофф, халықаралық деңгейде танымал бас-баритон, өзін былай сипаттайды: "1,34 метр бойлы, қысқа қолдар, жеті саусақ – оң қолында төртеу, сол қолында үшеу, ірі, салыстырмалы түрде жақсы қалыптасқан бас, қоңыр көздер, ерекше еріндер; кәсібі – әнші". Нико фон Глассов 2008 жылы "NoBody's Perfect" атты деректі фильмін шығарды, ол бұл препараттан зардап шеккен 12 адамның өміріне арналған. Екі қолының фокомелиясымен туған Мерседес Беннегби талидомид салдарынан зардап шеккен канадалықтарға үкіметтен өтемақы алу үшін сәтті науқан жүргізді. Мат Фрейзер, екі қолының фокомелиясымен туған, ағылшын рок-музыканты, актер, жазушы және орындаушы. Ол 2002 жылы "Born Freak" атты теледидарлық деректі фильмін жасады, ол осы тарихи дәстүрді және оның қазіргі заманғы мүмкіндігі шектеулі орындаушылармен байланысын қарастырды. Бұл жұмыс мүгедектік зерттеулері саласында академиялық талдау нысанына айналды. Сью Кент 1963 жылы екі қолының фокомелиясымен, сегіз дюйм ұзындығымен, бас бармақтары жоқ және жеті саусағымен туды – бір қолында үшеу, екіншісінде төртеу. 2020 жылдан бері BBC телеарнасының "Gardener's World" бағдарламасында жүргізуші болып жұмыс істейді, қолдарының орнына аяқтары мен саусақтарын қолданып бақша шаруалығымен айналыса алатынын көрсетеді. Кристиан Лор, 1962 жылы екі қолы мен екі аяғының фокомелиясымен туған, швейцариялық саясаткер, ол 14 жыл бойы Тюргау кантонының заң шығару органында қызмет етті, оның ішінде 2 жыл президент болып жұмыс істеді және 2011 жылдан бері ұлттық заң шығарушы органның мүшесі.
Есірткі саласындағы заңнаманың өзгеруі
Бұл апат көптеген елдерді дәрі-дәрмектерді тексеру және лицензиялау бойынша қатаң ережелер енгізуге итермеледі, мысалы 1962 жылғы Кефовер Харрис түзетуі (АҚШ), 1965 жылғы 65/65/ЕЭК директивасы1 (ЕО) және 1968 жылғы Дәрі-дәрмектер туралы заң (Ұлыбритания). АҚШ-та жаңа ережелер FDA-ны, басқалармен қатар, өтінім берушілерден тиімділігін дәлелдеуді және сынақтар кезінде кездескен барлық жанама әсерлерді ашуды талап ету арқылы күшейтті. Бұл 1977 жылғы FDA нұсқаулығы талидомид трагедиясынан туындаған қорғаушылық ахуалға жауап ретінде енгізілді. ТЭ-мен туған нәрестелердің шамамен 40%-ы бірінші күндік мерекеге дейін қайтыс болды. Аман қалған адамдар қазір орта жастағы және олар ТЭ-мен байланысты қиындықтарды (физикалық, психологиялық және әлеуметтік-экономикалық) бастан кешіріп жатқанын хабарлайды. ТЭ-мен туған адамдар көбінесе ТЭ-ге байланысты әртүрлі денсаулық проблемаларына тап болады. Бұл денсаулық жағдайлары физикалық және психологиялық проблемаларды қамтиды. Ұқсас демографиялық сипаттамалары бар адамдармен салыстырғанда, ТЭ-мен туғандар өмір сапасымен және жалпы денсаулықтарымен қанағаттану деңгейі төмен екенін көрсетеді. Celgene талидомид аналогтарымен, мысалы леналидомидпен көптеген клиникалық сынақтарды демеушілік етті, олар әлдеқайда қуаттырақ және миелосупрессияны күшейтуден басқа, азырақ жанама әсерлерге ие. 2005 жылы Celgene леналидомид (Revlimid) үшін FDA-ның мақұлдауын алды, бұл алғашқы коммерциялық тұрғыдан пайдалы туынды болды. Жүктілік кезінде қолданудан аулақ болу үшін Revlimid тек шектеулі тарату жүйесі арқылы қолжетімді. Қауіпсіз және пайдалы қасиеттері бар қосылыстарды табу үшін тағы да зерттеулер жүргізілуде. Тағы бір күшті аналог, помалидомид, қазір FDA-ның мақұлдауына ие. Сонымен қатар, apremilast 2014 жылдың наурызында FDA-ның мақұлдауын алды. Талидомид аналогтары әртүрлі ауруларды емдеу үшін немесе екі жағдаймен күресу үшін бір емдеу схемасында қолданылуы мүмкін. Назар помалидомидке ауыстырылды, ол Celgene компаниясымен сатылатын талидомид туындысы. Бұл өте белсенді антиангиогенді агент. 2013 жылдың тамызында Еуропалық комиссиядан ұқсас мақұлдау алды және Еуропада Imnovid тауарлық атауымен сатылуы күтілуде.