Кіріспе

Джордж С. Кауфман мен Мосс Харттың үш актідегі комедиясы «Келген адам» – Джордж С. Кауфман мен Мосс Харттың комедиялық пьесасы. Ол 1939 жылдың 16 қазанында Нью-Йорктегі Music Box театрында тұңғыш рет сахнаға шықты, онда 1941 жылға дейін 739 қойылым көрсетілді. Содан кейін пьеса Нью-Йорк пен Лондон қалаларында бірнеше рет қайта қойылды. Лондондық алғашқы қойылым Савой театрында Роберт Морли мен Корал Браунның қатысуымен өтті. 1990 жылы Браун Ұлыбританияның Channel 4 телеарнасындағы (Caviar to the General) телешоуда, пьесаға құқықты сатып алғанын және осы үшін тіс дәрігерінен қарыз алғанын айтты. Ол қайтыс болған кездегі өсиеті бойынша, пьесаның барлық келесі қойылымдары мен бейімделулерінен авторлық төлемдер алғандығы белгілі болды.

Қысқаша мазмұны

Пьеса Огайо штатының Месалия шағын қалашығында 1930 жылдардың соңында Рождествоға дейінгі апталарда өтеді. Нью-Йорк радиосының танымал әзілкеші Шеридан Уайтсайд ("Шерри" достарына) фабрика иесі Эрнест В. Стэнли мен оның отбасына кешкі асқа шақырылады. Бірақ Уайтсайд үйге кірмей тұрып, Стенлилердің үйінің алдындағы мұздан сығалап, жамбасын жарақаттайды. Стенлилердің үйінде Уайтсайдты бірнеше маман күтіп қалады: доктор Брэдли, қала дәрігері, мисс Прин, оның асығыс медбикесі және Мэгги Катлер, оның адал хатшысы. Бір ай бойы үйде тұрып, Уайтсайд үй иелерін ашуландырады, оларды қатал сөздермен мазалайды, үйін және қызметкерлерін басып алады, үлкен телефон шоттарын жинақтайды және көптеген ерекше қонақтарды қабылдайды, соның ішінде мерзімінен бұрын босатылған сотталғандар мен оған шыны ыдыста сақталған тарақандардан тұратын колонияны әкелген эксцентрикалық профессор Метц. Уайтсайд Стэнли мырзаның қатты жек көруіне қарамастан, оның ересек балалары Джун мен Ричардпен, сондай-ақ оның ерекше үлкен әпкесі Харриет Стенлимен достық қарым-қатынас орнатуға тырысады. Ол жергілікті газетші және болашақ драматург Берт Джефферсонмен дос болады, бірақ көп ұзамай Мэгги Бертке ғашық болғанын және онымен үйлену үшін жұмысынан кетуді жоспарлап отырғанын біледі. Хатшысынан айырылып қалуды көтере алмай, Уайтсайд өзінің досы, сұлу және босқимдыққа бой алдырған актриса Лоррейн Шелдонды Берттің жаңа пьесасын көру үшін Месалияға шақырады, оның үйлену жоспарларын бұзуға үміттенеді. Доктор Брэдли Уайтсайдқа диагнозында қателескенін айтады, ал Уайтсайд енді кетуге жарамды. Уайтсайд дәрігердің үнсіздігін сатып алады, онымен бірге кітап жазуға ниеттенгенін айтып, пьесаның қалған бөлігінде оны жалмай береді. Уайтсайд Джун Стэнлиді әкесі мақұлдамайтын жас профсоюз жетекшісімен қашып кетуге, ал Ричардты қашып барып, фотограф болу арманын орындауға ынталандырады. Лоррейн келеді, және Мэгги бірден Уайтсайдтың өзіне және Бертке кедергі келтіруге тырысқанына күдік тудырады. Уайтсайд пен Мэггиге олардың досы, белгілі британдық актер және драматург Беверли Карлтон келіп қонақ болады. Мэгги Беверлидің Лорд Боттомлидің, Лоррейн үйленуге асығып жүрген ағылшын лордының, керемет имитациясын жасай алатынын біледі. Ол Беверлиге Лоррейнге теміржол станциясынан қоңырау шалып, Лорд Боттомлидің ұсыныс жасап жатқанын айтуын ұсынады, осылайша Лоррейнды кетуге мәжбүрлейді. Алайда Лоррейн олардың алдауын тез түсінеді. Лоррейн Мэггинің қатысы бар екенін білгенде, Берттен кек алу үшін оны азғыруға тырысады. Келесі күні, Рождествода Берт Лоррейнге ғашық болады, ал Уайтсайдтың сатқындығынан ренжіген Мэгги оған жұмыстан кетуін хабарлайды. Шерри өзін кінәлі сезініп, Лоррейнды Месалиядан алып шығудың жолын ойлап табуға тырысады. Оған күтпеген көмекке оның досы, кино комедиясы Банжо келеді. Алайда, мистер Стэнли Уайтсайдтың отбасына араласуына ашуланып, Шерридің үйден шығарылуын бұйырады және оған кетуге он бес минут уақыт береді. Мысырлық мумия сандығы Уайтсайдқа жеткізілгенше (Мысыр Хедивинен Рождестволық сыйлық ретінде) бәрі үмітсіз болып көрінеді. Уайтсайд пен Банжо Лоррейнды мумия сандығына алдап, оны ішке жабады. Содан кейін Шерри Харриет Стенлидің жас кезінде түсірілген суретін көріп, оны атақты балтамен өлтірген әйел екенін таниды. Осы ақпаратты пайдаланып, Стэнли мырзаны Банжоның ұшағына сандықты тиеуге шантаж жасайды. Уайтсайд енді Мэггиге Бертке үйленуге ерікті екенін айтып, пойызбен Нью-Йоркке оралуға дайындалады. Өкінішке орай, үйден шығып бара жатқанда, ол тағы да мұздан сығалап, қайтадан жарақаттанады. Ол үйге қайтарылып, перде түскенде айқайлайды.

Александр Вулкоттың ықпалы

Кауфман мен Харт пьесаны досы Александр Вулкотт үшін жазды, ол басты кейіпкер Шеридан Уайтсайдтың прототипі болды. Пьеса жазылған кезде Вулкотт Маркс ағайындыларының мансабын қайта жандандыруға көмектескен театр сыншысы және ұлттық радиошоу «Қала хабаршысының» жұлдызы ретінде танымал еді. Кауфман мен Харт екеуі де оны жақсы көретін, бірақ бұл оны пьесадағы Уайтсайд сияқты жағымсыз мінез-құлықтарды көрсетуден тоқтатпады. Кауфман мен Харт Вулкоттқа арналған рөл іздеген, бірақ бір күні Вулкотт Харттың Букс округіндегі меншігіне ескертусіз келіп, үйді иеленді. Ол бас бөлмеде ұйықтады, Харттың қызметкерлерін қорқытты және жалпы алғанда Шеридан Уайтсайдтай әрекет етті. Кетіп бара жатқанда Харттың қонақ кітабына: «Бұл менің өмірімдегі ең жағымсыз уақыттардың бірі болғанын куәландырамын» деп жазды. Харт осы оқиғаны көп ұзамай Кауфманға айтты. Екеуі де осыған күліп отырғанда, Харт Вулкотттың аяғы сынбағаны үшін өзін бақытты санағанын айтты. Кауфман Хартқа қарады, сонда идея туды. Сюжетте актриса және Бродвей продюсері Кэтрин Корнелл туралы сөз болады. Берт Джефферсон кейіпкері пьеса жазады, ал Уайтсайд оны Корнеллге беруге уәде береді. Профессор Метц кейіпкері Цинциннатиден шыққан дәрігер-жазушы, жануарлар мінез-құлқын зерттеген және Александр Вулкотттың көп жылдық досы болған Густав Экштейннің бейнесімен байланысты. Вулкотт «Тамаққа келген адам» пьесасындағы рөлге қуанды және оған Бродвейдегі дебютке рөл ұсынылды. Бірақ, радиохабар тарату мен лекциялардың көптігіне байланысты ол бас тартты, ал Монти Вулли сахнада және кейінгі фильмде осы рөлді ойнады. Вулкотт кейіннен Батыс жағалауындағы пьесаның гастрольдік қойылымында Уайтсайд рөлін ойнады. Пьесаның басылған нұсқасы «Александр Вулкоттқа, ешкімге мәлім емес себептермен» деген жазумен басталады.

Фильм

1942 жылы қойылым толық метражды фильмге бейімделді, сценарийін Филипп Г. Эпштейн мен Джулиус Дж. Эпштейн жазды, ал режиссерлігін Уильям Кили жүзеге асырды. Фильмде Монти Вулли, Бетт Дэвис, Энн Шеридан, Билли Берк, Джимми Дюранте, Мэри Уикс және Ричард Трэвис түсті. Оның әлемдік премьерасы Арканзас штатының Парагульд қаласындағы Капитолий театрында өтті.

Радио

"Кейде кешкі асқа келген адам" 1942 жылдың 10 шілдесінде Филип Моррис театрында қойылды. Монти Вулли бейімделудегі басты рөлді ойнады. Кейіннен ол Театр гильдиясы арқылы ABC радиосында 1946 жылдың 17 қарашасында, Фред Аллен басты рөлде қайтадан көрсетілді. 1949 жылы "Кейде кешкі асқа келген адам" CBS радиосы үшін "The Hotpoint Holiday Hour" бағдарламасына арналған өндіріс ретінде жарық көрді. Чарльз Бойер, Джек Бенни, Джин Келли, Грегори Пек, Дороти МакГайр және Розалинд Рассел осы өндірісте ойнады. 1950 жылдың 27 наурызында ол Люкс радио театры үшін бейімделді, онда Клифтон Уэбб Шеридан Уайтсайд рөлінде, ал Люсиль Болл Мэгги Катлер рөлінде ойнады. Шоуды 1942 жылғы фильмдік бейімдеудің режиссері Уильям Кейли жүргізді. 2000 жылғы Рождество күні BBC Radio 4 Харт және Кауфманның мұрагерлерінен мақұлдау алған Марси Каханның "Кейде кешкі асқа келген адам" адаптациясын көрсетті, онда Саймон Каллоу Уайтсайд, Элизабет Макговерн Мэгги, Конлетт Хилл Берт Джефферсон, Шерил Кэмпбелл Лоррейн Шелдон, Джон Сешнс Банжо және профессор Метц, Колин Стинтон Мистер Стэнли және Малкольм Синклер Беверли Карлтон рөлінде ойнады. Моира Петти The Stage журналында: "Режиссер Нед Чайлет актерлерден ақылды, әзіл-қалжыңға толы қарқынды ойын алды, бұл оған сенсациялық дәуірдің әсерін сыйлады" деп жазды.

Музыкалық

Пьеса және одан кейінгі фильм 1967 жылы Джеймс Липтонның кітабы мен өлеңдері және Лоуренс Розентальдың музыкасымен "Шерри!" мюзиклінің негізі болды. Клайв Ревилл Шеридан Уайтсайд рөлінде ойнады. Бродвейдегі көрсетілім 72 рет қойылды. Бірнеше жыл өткен соң, мюзикл Натан Лейн басқарыған студиялық актерлер тобымен жазылды, ол Шеридан рөлін сомдады.

Теледидар

1949 жылғы 16 қаңтарда «Форд теледидары» антологиясының бөлігі ретінде көрсетілді. 1954 жылғы 13 қазанда CBS телеарнасының «The Best of Broadway» сериалында 60 минуттық бейімделген нұсқасы эфирге шықты. Сэм Денофф пен Билл Перскидің бейімдеуімен және Базз Кулик режиссерлік еткен Hallmark Hall of Fame өндірісі 1972 жылғы 29 қарашада NBC телеарнасында көрсетілді. Бұл қойылымда Вулкотттың «жайдарлы досы» болған Орсон Уэллс түсті, оған түпнұсқа сахналық қойылымда да, 1942 жылғы фильмде де Шеридан Уайтсайд рөлі ұсынылған еді. Уэллс кейіннен «оны қабылдамағаным өте ақылды болды, себебі фильмді көрсеңіз, ол қаншалықты нашар екенін және ешкімнің жақсы ойнай алмайтынын түсінесіз» деді. Уэллстің серіктері Ли Ремик (Мэгги Катлер), Джоан Коллинз (Лорейн Шелдон), Дон Кноттс (Др. Брэдли) және Марти Фельдман (Банжо) болды. The New York Times Деноффтың түпнұсқа пьесаны жаңартуын (Уэллстің Уайтсайд рөлі Джонни Карсонмен бәсекелесетін тележүргізуші болған) сынға алды және бұл өндірісті 1972 жылғы «Телевизиядағы ең нашар» тізіміне енгізді. 2000 жылғы Бродвейдегі қайта қойылым PBS телеарнасының Stage on Screen жобасы арқылы 2000 жылғы 7 қазанда, Нью-Йорк өндірісі жабылғаннан үш күн өткен соң көрсетілді және DVD форматында жарық көрді.

Бродвей қайта жаңғырулары

1980 жылы Стивен Портер қойған қайта жаңғыру Круг алаңындағы театрда 19 алдын ала көрсетім мен 85 спектакль өткізді. Онда Эллис Рабб, Родерик Кук, Леонард Фрей, Кэрри Най және Джейми Шеридан сомдады. Кук «Ең үздік қосымша актер» және Най «Ең үздік қосымша актриса» номинацияларын Drama Desk Award сыйлығына ие болды. 2000 жылы қайта жаңғыру 85 спектакльге созылды, оны Roundabout Theatre Company өндірді, ал режиссері Джерри Закс болды. Онда Натан Лейн (Шеридан Уайтсайд), Жан Смарт (Лорейн Шелдон), Харриет Сансом Харрис (Мэгги Катлер) және Льюис Дж. Штадлен (Банжо) қатысты. Ашылуға дейін берген сұхбатында Лейн: «Уайтсайдты ойнаудың қауіпі бар. Фильмде Монти Вулли кейде бекер ғана жамандыққа ұмтылған сияқты көрінді. Ол ашкөздікке немесе кекештікке бой алғанда ғана дұрыс бағыттан ауып кетеді» деді. Entertainment Weekly бұл қойылымға B+ бағасын беріп, оны «SNL скетшідей жаңа және одан да шабыттандырған сюжеті бар» деп сипаттады, сондай-ақ Смарттың «шоу-бизнестің ең жоғары деңгейдегі жалғандығын көрсетуіне» жоғары баға берді. Алайда, The New York Times газетінде Бен Брантли қойылымды сынап, «Кеш үшін керемет көтерілуге тиіс болған нәрсе көбінесе сөздікпен шектелген жаттығу» деп жазды. Брантли Штадленді мақтады, бірақ актерлік өнердің көп бөлігін «жеке әзілдер мен афоризмдерді кейіпкерге байланыстырмай сатуға бағытталған көрсетулер сериясы» деп тапты. Смарт «Ең үздік актриса» номинациясына Tony Award сыйлығына ұсынылды, ал Штадлен Drama Desk Award сыйлығына «Ең үздік қосымша актер» номинациясына ұсынылды, бірақ екеуі де жеңіске жетпеді. Бұл қойылым Great Performances арқылы PBS телеарнасында түсіріліп, көрсетілді.

Танымал мәдениетте

Альтернативті рок әншісі Моррисси "The Smiths" тобының 1986 жылғы "Cemetry Gates" әнінде пьесадан "Барлық сол адамдар, барлық сол өмірлер, олар қазір қайда?" деген монологты қолданды, ал музыкалық мансабы басталар алдында пластинкалар туралы рецензия жазғанда "Шеридан Уайтсайд" деген псевдонимді пайдаланды.