Йоахим Вадиан: Санкт-Галлендік гуманист, реформатор және қала басшысы

Кіріспе

Иоахим Вадиан (29 қараша 1484 – 6 сәуір 1551), туған жері Иоахим фон Ватт, Санкт-Галлен еркін қаласындағы гуманист, ғалым, қала әкімі және реформатор болған.

Өмірбаян

Вадиан Сент-Галленде бай және беделді зығыр саудагерлерінің отбасында дүниеге келді. Сент-Галленде білім алғаннан кейін, 1501 жылдың соңында Венаға көшіп, университеттегі әдебиет факультетінде оқыды, әсіресе Конрад Цельтис пен Маттиас Куалледен дәріс алды. Венада ол өзінің есімін Иоахим Вадиан деп өзгертті; көптеген басқа гуманистер сияқты, ол классикалық шеберлерге деген құрметін білдіру үшін латынша есімді ұнатып, таңдады. 1506/07 жылдары оба эпидемиясының басталуын болдырмау үшін Вилахқа көшіп, онда мұғалім болып жұмыс істеді және музыкамен шұғылданды. Солтүстік Италияға жасаған саяхаты оны Тренто, Венеция және Падуа қалаларына жеткізді, онда ирланд ғалымы Мауриций Гиберникпен танысты. 1509 жылы оқуын аяқтап, философия магистрі дәрежесін алды және қысқа уақытқа Сент-Галленге оралды, онда Сент-Галлен аббаттығының кітапханасындағы жазбаларды зерттеді. Ол Венаға қайтып оралып, жазушы ретінде жетістікке жетті. 1512 жылдан бастап Вена университетінде поэзия кафедрасын басқарды – ол латын поэзиясының авторы ретінде белгілі бір даңққа ие болды. 1513 жылы Будаға сапар шекті, ал келесі жылы император Максимилиан I оны лауреат ақын деп жариялады. 1516 жылы тіпті Вена университетінің деканы болып тағайындалды. Келесі жылдары Вадиан медицина және ғылымдарды, әсіресе Георг Таннстеттер (Коллимитий) арқылы география мен тарихты оқыды. 1517 жылы медицина докторы ғылымын аяқтап, туған қаласы Сент-Галленге оралды. Бұл сапарда ол Лейпциг, Бреслау және Краков қалаларындағы гуманистік достарымен кездесті. 1518 жылы Люцернге жақын орналасқан Пилатус тауына шықты – оның шыңына алғашқы құжатталған шағыласу осы болды. Сент-Галленде ол қалалық дәрігер (Stadtarzt) болып тағайындалды және 1519 жылдың 18 тамызында Конрад Гребельдің қарындасы Марта Гребельге үйленді, ол кейіннен анабаптистер қозғалысының жетекші тұлғасына айналды. 1521 жылы ол 1520 жылдың 20 желтоқсанында қайтыс болған әкесі Леонардтың орнын басып, қалалық кеңестің мүшесі болды. Швейцариядағы Реформацияның басталуы (ол Гульдрих Цвинглидің досы болды) оны, ешқашан теологиялық білім алмаған адамды, шіркеу мәтіндерін зерттеуге итерді. 1522 жылдан бастап ол жаңа, реформаланған түсіндірмеге қосылды және осыдан кейін Сент-Галлендегі оның ең маңызды жақтаушысы болды. 1526 жылы ол қаланың мэрі болып сайланғанда, Сент-Галленді протестантизмге көшіруге жетекшілік етті және Католик кантондарының екінші Каппель соғысында жеңіске жеткеннен кейін де жаңа дінді сақтап қалды. Вадиан 1522 жылдан кейін бірнеше теологиялық мәтіндер жазды, бұл реформалық көзқарастарды таратуға көмектесті. Ол Сент-Галленде қайтыс болды. Өсиеті бойынша, ол өзінің үлкен жеке кітапханасын қалаға сыйға тартты. Оның жинағы Сент-Галлен кантонының кітапханасының ядросына айналды, ол Вадиана деп аталды.

Vadian was born in St. Gallen into a family of wealthy and influential linen merchants. After having gone to school in St. Gallen, he moved to Vienna at the end of 1501, where he took up studies at faculty of arts the university, in particular under Conrad Celtis and Matthias Qualle. In Vienna, he changed his name to Joachimus Vadianus; like so many other humanists, he preferred a Latin name to express his admiration for the classic masters. He evaded the outbreak of the bubonic plague of 1506/07 by moving to Villach where he worked as a teacher and studied music. A study trip through northern Italy brought him to Trent, Venice, and Padua, where he met the Irish scholar Mauritius Hibernicus. In 1509 completed his studies with the degree of Master of Arts and returned for a short while to St. Gallen, where he studied the scriptures in the library of the abbey of St. Gall. He returned to Vienna, where he had some success as a writer. From 1512 on, he held the chair of poetry at the university of Vienna—he had gained some reputation as the author of Latin poems. In 1513, he visited Buda, and the following year, he was named poeta laureatus by emperor Maximilian I. In 1516, he was even named a Dean of the University of Vienna. In the following years, Vadian studied medicine and sciences, in particular geography and history under Georg Tannstetter, called Collimitius. In 1517, he was graduated as a doctor of medicine, and subsequently moved back to his hometown, St. Gallen. On that voyage, he visited many of his humanist acquaintances in Leipzig, Breslau, and Kraków. In 1518, he climbed the Pilatus mountain near Lucerne, the first documented ascent to its top. In St. Gallen, he was appointed city physician (Stadtarzt), and on 18 August 1519 he married Martha Grebel, the sister of Conrad Grebel who would later become a leading figure of the Anabaptist movement. In 1521, he succeeded his father Leonhard, who had died on 20 December 1520, as a member of the city council. The beginning of the Reformation in Switzerland (he was a friend of Huldrych Zwingli) made him, who had never had a theological schooling, study ecclesiastic texts. From 1522 on, he sided with the new, reformed interpretation and henceforth was its most important proponent in St. Gallen. When he was elected mayor of the city in 1526, he led the conversion of St. Gallen to Protestantism, and managed to maintain that new state even after the victory of the Catholic cantons in the Second war of Kappel. Vadian wrote several theological texts after 1522, helping disseminate the reformatory views. He died in St. Gallen. In his testament, he donated his large private library to the city. His collection became the nucleus of the cantonal library of St. Gallen, which is named Vadiana.

Таңдалған шығармалар

Вадиан: De poetica et carminis ratione liber, Вена, 1518 жыл. Әдебиет тарихына арналған толық еңбек. Қазіргі заманғы сындық басылым, неміс тіліне аудармасы 3 томдық: Жоахим Вадиан, Петер Шаффердің «De Poetica» (Humanistische Bibliothek, Reihe II: Texte, 21, I III). Вильгельм Финк, Мюнхен 1973–1977, 1-том; 2-том; 3-том. Вадиан: Grosse Chronik der Äbte des Klosters St. Gallen, Сент-Галлен, 1529 жыл. Сент-Галлен монастырының абаттарының тарихы. Вадиан: Epitome trium terrae partium, Asiae, Africae et Europae, Цюрих, 1534 жыл. Әлемдік атлас (Американы енгізген алғашқы атластардың бірі). Вадиан: Aphorismorum de consideratione eucharistiae libri VI, Сент-Галлен, 1535 жыл. Евхаристияның символдық мағынасын реформалық тұрғыдан қорғайтын теологиялық трактат.