Кіріспе

Тас білезіктердің түрі. A dzi білезігі (тибетше: གཟི།; "зии" деп айтылады; басқаша жазылуы: gzi) – Гималай аймақтарында, соның ішінде Тибет, Бутан және Ладакшта табылған, тегі белгісіз агаттан жасалған білезіктердің бір түрі. Дәстүр бойынша олар дәстүрлі тибеттік әшекейдің бір бөлігі ретінде тағылады. Дәстүрлі тибеттік әшекейлерде dzi білезіктері көбінесе маржанмен шеңберленген. Кейде олармен бірге янтарь және түркіз білезіктері де тағылады. Осы білезікті киген адамға рухани түрде пайда әкеледі деп есептеледі. Бұл білезіктер көбінесе қорғау амулеттері ретінде бағаланады және кейде дәстүрлі тибет медицинасында қолдану үшін ұнтақталып алынады. Осы процеске ұшыраған білезіктерде медицинада қолдану үшін сызылып немесе ұнтақталған жерлерінде шағын "қазба іздері" көрінеді. Кейбір dzi білезіктері танка суреттеріне немесе қола мүсіндерге алтын жапырақ жағу үшін жылтырату құралы ретінде қолданылғандықтан ұнтақталған және жылтыратылған болуы мүмкін. Ең қымбат dzi білезіктері – ежелгі "таза dzi" білезіктері. Осы білезіктердің бастапқы көзі әлі де құпия болып табылады. Ежелгі "таза dzi" және "Чунг dzi" білезіктері жоғары бағаланса, жаңа, қазіргі заманда жасалған dzi білезіктері де тибеттіктер арасында қолжетімді және оңай алуға болатын балама ретінде танымал болып келеді.

Аттар

Тибет тіліндегі "дзи" [གཟི།] сөзінің мағынасы "шарын, жарқырау, айқындық, сұлулық" дегенді білдіреді. Қытай мен Тайваньда олар "天珠, tīan zhū" деп кеңінен танымал, бұл атауды тайваньдық коллекционерлер берген және мандарин тілінде "көктегі маржан" деген мағынаны білдіреді.

Дизайн

Dzi бұрандасы агаттан жасалады және оның бетінде шеңберлер, овалдар, квадраттар, толқындар немесе зигзагтар, жолақтар, сызықтар, ромбтар, нүктелер және басқа да әртүрлі архетиптік және символикалық өрнектерден құралған сәндік белгілер болуы мүмкін. Түстері көбінесе қоңырдан қараға дейін ауытқып келеді, ал өрнегі әдетте піл сүйегінің ақ түсімен келеді. Dzi бұрандалары әртүрлі түстерде, пішіндерде және өлшемдерде кездеседі; беті көбінесе тегіс және балауыз тәрізді, бұл ұзақ жылдар бойы тозудың нәтижесі болуы мүмкін. Кейде әшекейлік белгілер мен өрнектердің астында немесе артында агаттың табиғи өрнектері (әдетте, "қабатталған" спиральдар) көрінеді. Кейбір Dzi бұрандаларында "қан тамшылары" деп аталатын ақ бөліктердегі ұсақ қызыл нүктелер кездеседі, бұл темірдің болуын көрсетеді. Бұл коллекционерлер арасында жоғары бағаланатын, бірақ сирек кездесетін қасиет. Тағы бір ізгілік белгі – "Нага терісі", онда бұранда бетінде қабықшақтарға ұқсайтын ұсақ дөңгелек тозу іздері пайда болады. Кейде тибеттіктер табиғи жолақты агат бұрандаларын, тіліп жасалмаған өрнектерсіз, Dzi бұрандасының бір түрі деп санайды. Тастағы "көздер" саны, яғни дөңгелек өрнектердің саны, Dzi бұрандасының маңыздылығын анықтауда маңызды рөл атқарады. Dzi бұрандаларының символдық мағынасы кейде нүктелердің саны мен орналасуына байланысты болады.

Шығу тегі

Дзи тастары б.з.д. 2000-1000 жылдар аралығында ежелгі Үндістанда пайда болды: бірнеше жүз мыңдайы тибет сарбаздары Персияға жасаған шабуыл кезінде әкелген деген болжам бар. Бұл халық "жаман көздің" зиянды әсерін өте қастерлеген. Дзилер "жаман көзді" кері қайтаруға арналған деп саналды. Дзи жасаған шеберлер қорғаныш үшін "отпен отқа қарсы тұру" қағидасымен "көздері" бар амулеттер жасады. Олар агатты негізгі тас ретінде пайдаланып, содан кейін әлі де құпия сақталатын ежелгі әдістермен буынның сызықтары мен пішіндерін әшекейледі. Өңдеуге өсімдік қанттары мен қыздыру арқылы қараңғылату, натронмен ақындыру және ақ сызықтарды кесу, сондай-ақ май, саз, балауыз немесе осыған ұқсас заттармен кейбір бөліктерді қорғау кіруі мүмкін. Бұрғылау өндіріс процесінде жиі сынуға себеп болғандықтан, буынды әшекейлеуден бұрын бұрғыланған. Бұрғылау көптеген буындарды бояу үшін де пайдалы болды. Ең алғашқы тесіктер конус тәрізді болып, екі жағынан бұрғылау арқылы жасалған. Қаттылығына қарамастан, абразивтерсіз және басқа да көптеген материалдар абразивтермен бірге қолданылған ұсақ кремний ұштары пайдаланылды. Неолит дәуіріндегі буындар да қамыс түтікшелерімен абразивтің күшімен бұрғыланған, ал хальколит дәуірінде мыс қолданылды. Бұл түтікше бұрғының ішінде агаттан жасалған өзекшемен тесік жасады. Түтікше тесіктер конус емес, параллель қабырғалы болды, сонымен қатар екі жағынан да жасалды. Екі әдіс те бұрғылаумен ауыр жұмыс талап етті, ал уақыт пен күш абразивтің қаттылығына байланысты, жер құмынан (кварцтан) корундқа дейін айқындалды. Дзи буындарының географиялық шығу тегі нақты белгілі болмаса да, олар қазір "тибет буындары" деп аталады, дәл "тибет маржаны" сияқты, ол да Тибетке басқа жерден келді. Тибеттіктер осы буындарды өте бағалайды және оларды ұрпақтан ұрпаққа берілетін бағалы тастар деп санайды. Осылайша олар мыңдаған жылдар бойы сақталып, жүздеген адамдар киген. Дзи негізінен Тибетте, сондай-ақ көршілес Бутан, Непал, Ладакх және Сиккимде кездеседі. Дзи типті агат буындары Һинд өзені аймағында Хараппа дәуірінде және Үндістанда агат кен орындарына бай әртүрлі аймақтарда, мысалы, Хамбат қаласында неолит кезеңінен бері жасалған, бірақ дзи стиліндегі тік және қисық сызықтармен және дөңгелек "көздермен" безендірілген агат буынының ең ерте археологиялық жағдайда табылған нұсқасы Қазақстандағы Сака мәдениетінің қазбаларында (Уигарак) б.з.д. 7-5 ғасырларда табылды. Бұл Үндістаннан әкелінген тауарлар екені айтылады, бұл сақ немесе скиф тайпаларымен алыс қашықтықтағы сауда-саттық жасағанын көрсетеді. Кейде малшылар мен шаруалар топырақтан немесе жайылымдардан дзи буындарын табады. Осыған байланысты кейбір тибеттіктер дзидің табиғи жолмен пайда болғанына сенеді, адамның қолынан емес. Буын туралы білім әртүрлі ауызша дәстүрлерден алынғандықтан, оның шығу тегі, өндіріс әдісі және тіпті нақты анықтамасы туралы пікір таластары туындады. Тибет мәдениетінде осы буындар жергілікті қорғаушыларды, дхармапалаларды немесе құдайларды, сондай-ақ пайдалы рухтарды, ата-бабаларды немесе тіпті бодхисаттваларды тартады деп есептеледі. Осы себепті дзи буындарына әрқашан құрметпен қарастырылады.

Жаңа ди

Қазіргі заманғы dzi стиліндегі әшекейлер Германияның Идар-Оберштейн қаласында кем дегенде 19 ғасырда жасалған деген хабар бар. Идар-Оберштейндегі неміс ахат кесушілері өз кәсіптерін Рим дәуірінен бері жалғастырып келеді. Олар ахатты бояуды ғылым деңгейіне жеткізді, ал кесу және тесік ашуды немістерге тән механикалық кемелдікке жеткізді. Көптеген қолмен жасалған dzi әшекейлерінің шығу тегі күмәнді және оларға деген сұраныс жоғары болғандықтан, Азияда салыстырмалы түрде жақында қайта жасалғандары пайда болды. Ежелгі dzi әшекейлерінің ең сенімді көшірмелері 1990 жылдары Тайваньнан келді. Қытай 2006 жылдан бері жақсы сапалы dzi әшекейлерін де өндіріп келеді. Жақсы dzi әшекейі жоғары сапалы ахаттан жасалуы керек, оны кесу, тесік ашу және әшекейлеуге көп күш жұмсалуы тиіс. Лазерлер, қазіргі заманғы химиялық заттар, вакуумдік камералар сияқты қазіргі заманғы әдістер мен технологиялар өте жақсы нәтижелер бере алады. Жұмсақ, балауыз тәрізді көрініс әлі де қажет, бірақ кейде ол жетіспейді. Кейбір жаңа dzi әшекейлері тибеттіктер тарапынан жақсы қабылданады, себебі оларды жұрт алдында кию қауіпсіз, өйткені олар ежелгі dzi әшекейлеріне ұқсайды. Кейбіреулер жаңа dzi әшекейлерінің ескілері сияқты тиімді жұмыс істейтінін айтады, ал басқалары ежелгі dzi әшекейлерінің қорғау энергиясы бірдей немесе жақсырақ сападағы тас болса және екі әшекей бірге сақталса немесе байланыстыру ритуалдары орындалса, жаңа dzi әшекейіне көшуі мүмкін деп санайды. Dzi әшекейлері Қытайда, Тайваньда, Таиландта және Сингапурда да танымал. Нағыз ежелгі dzi әшекейлері тибеттіктердің көпшілігі үшін тым қымбат, ал ұрпақтан ұрпаққа dzi әшекейлерін мұра етпегендер енді оларды сатып ала алмайды. Жаңа dzi әшекейлерінің кейбіреулері коллекционерлердің назарына ілігіп, бағалары жоғарылайды. Көптеген жағдайларда, жаңа әшекейлер ежелгі әшекейлердің мистикалық байланыстарына ие емес деп есептеледі, бірақ жаңа dzi әшекейлеріне уақыт және күш жұмсау арқылы оларға ұқсас күш беруге болады: 1) оларды лама немесе гурудың батасын алу үшін алып бару; 2) оларды ступалар мен қасиетті орындарға саяхаттауға алып бару; 3) олармен бірге мантралар оқу және діни серт беру. Жаңа dzi әшекейлерінің бір артықшылығы – олар бұрынғы иелерінің жаман кармасын алып жүрмейді. Тасты бірнеше сағатқа тұзды суға батырып, содан кейін оған құтырған хош иіс жағу арқылы жаман энергиядан арылуға болады деп есептеледі. Осы уақыттан бастап dzi әшекейлеріне құрметпен қарау керек. Күн сәулесінде қыздыру және шөппен түкіру әшекейлерді тазартады деп айтылады. Әтір майын құю және Цинтамани дхараниды оқу да әшекейді қуаттандыруға көмектеседі.

Еліктеу

Дзи имитациясы агат немесе халцедоннан басқа материалдардан жасалады. Олар шыныдан, шайырдан, шам жасаудан, ағаштан, сүйектен, пластиктен, металдан немесе дәстүрлі емес өрнектелген тастардан жасалуы мүмкін. Дзи имитациясының тарихы ұзақ, кейбіреулері бірнеше жүз жылға дейін созылады. Ескі имитациялық дзилердің коллекциялық құндылығы бар. Кейбір шайырдан жасалған имитациялық дзилерге салмақ қосу үшін қорғасын толтырылады. Кейбір адамдар қазіргі заманғы машинамен кесілген және машинамен тесілген, жоғары жылтыратылған жаңа дзилерді де "имитациялық дзи" деп атайды. Бұл дзилер көбінесе жаппай өндіріледі, екі доллардан кем бағамен сатылады және көбінесе тізбектей сатылады. Бұл арзан моншақтарға салынған өрнектер өте жылдам жасалады және әшекейлер моншақтың ішкі бөлігіне жетпейді. Бұл әдетте Қытай нарығындағы тұтынушыларға сәттілік әкелетін фэншуй нышандары ретінде сатылады.

Құны

Ежелгі моншақтардың нарықтық құны жүздеген мың АҚШ долларына жете алады, әсіресе көбірек "көздері" бар моншақтар үшін. Ахаттың ішіне темір қосылғаннан пайда болатын кішкентай қызыл дақтар құнын арттырады. Жаңа дзи моншақтардың бағасы сапасы мен жылтырлығына қарай шамамен оннан екі мың АҚШ долларына дейін ауыспайды.

Ұқсас бұрандалар

Дзи бұрандасына ұқсас, ежелгі заманнан бері Тибетке әкелінген чунг дзи деп аталатын бұрандалар бар. Бұл қарапайым, табиғи жолақты агат немесе оюлы (көбінесе қара және ақ жолақты суреттері бар) бұрандалар болуы мүмкін. Кейбіреулері карнелиан немесе қара агат, олардың үстінде табиғи ақ оюлар бар, бұл оюлар тасбақаның қабыршағына ұқсайды – бұл Хараппа Һинд мәдениеті дәуіріне дейін жететін ежелгі сурет. Бақтырия, Таяу Шығыс, Қытай, Ауғанстан, Йемен және Үндістаннан келген агат және карнелиан бұрандалары да Тибетке жеткен. Бұлардың барлығы чунг дзи деп саналады (тибет тілінде "чунг" – қарапайым немесе жалпы деген мағынаны білдіреді). Чунг дзи нағыз "көзді" дзи сияқты қасиеттерге ие деп есептеледі; олар құны жағынан төмен, бірақ тибеттіктер үшін өте бағалы және дзидің бір түрі саналады. Тағы бір ұқсас түр – Лук Мик ("ешкінің көзі") деп аталады – бұл табиғи түрде қалыптасқан "бір көзді", монета пішіндес агат (суретте көрсетілген). Лук Мик Тибетте саяхаттау үшін ең қолайлы дзи саналады. Бірманың ежелгі Пю және Пхумтек бұрандалары да дзиге ұқсас: олар дзи бұрандаларының кейбір суреттерін бөліседі, бірақ агаттың орнына Пхумтек көбінесе қазбаланған опалданған пальма ағашынан жасалса, ал Пю бұрандалары көбінесе қызыл немесе апельсин түсті карнелианнан, жұқа ақ сілтілік оюлармен жасалады.