Кіріспе

Лиммерик тігісі – Ирландияның Лимерик қаласынан шыққан, кейін елдің барлық аймақтарында өндірілген тігістік тоқыманың ерекше түрі. Ол 1808 жылы тоқыма жасау машинасының ойлап табылуынан пайда болды. 1815 жылы Джон Хиткоат Девонда тоқыма машинасы ойлап тапқанға дейін қолмен жасалған тоқыма өте қымбат мата болып келді. Бұл ирланд тігісшілеріне арзан тоқыманың қолжетімді болуын қамтамасыз етті, әсіресе 1823 жылы Хиткоаттың патенты аяқталғаннан кейін. Лиммерик тігісі – машинада жасалған тоқыма негізінде тігілген инелік тігіс немесе қармақ тігісінің гибридті түрі. Бұл толығымен қолмен жасалған "нағыз тігіс" емес, "аралас тігіс" болып табылады. Лиммерик тігісі екі түрге бөлінеді: домбыра сияқты шеңберге тоқыманы керіп, ілгекпен өрнек салу арқылы жасалатын тігіс және тоқыма фонға инемен тігіс салу арқылы жасалатын тігіс.

Тарих

Лимериктің тоқыма өнеркәсібі 1829 жылы Оксфордшир тумасы Чарльз Уокер құрды. Лимерик тоқымасының тарихын екі негізгі кезеңге бөлуге болады: фабрикалық өндіріс дәуірі (1829–1870 жж.) және үй және шеберханалық өндіріс дәуірі (1870–1914 жж.). 1829 жылы Уокер Лимерикке 24 қыз әкеліп, тоқыма өнерін үйретті. Оны аймақтағы арзан, білікті әйел еңбек күшінің болуы тартып, бизнесі гүлденді. Чарльз Уокер бизнестің орналасқан жерін іздеп, түрлі аймақтарды аралағаннан кейін Лимерикті таңдады. Лимерикте бұрын дамыған қолғап өнеркәсібі болған, бірақ сол кезде фабрикада жұмыс істеу дәстүрі бар жұмыссыз әйелдердің көп саны болды. Лимерик тоқымасының алғашқы қырық жылында көбінесе фабрикаларда өндірілді. 1830–1860 жылдары Лимерикте бірнеше тоқыма фабрикасы жұмыс істеді. Қаланың екінші тоқыма фабрикасын 1835 жылы Уильям Ллойд құрды, бастапқыда Клэр көшесінде, кейін Николас көшесіндегі Абби Кортта орналасты. 1841 жылы оның жұмысында 400 әйел мен қыз жұмыс істеді. 1836 жылы Корк тұрғыны Лейчестер Гривс (1809–1847) Лимерикте фабрика ашты. Бұл фабрикаларда 2000-ға жуық әйел мен қыз жұмыс істеді. 1840 жылдары Лимерик тоқыма өнері Лимериктегі және басқа жерлердегі бірқатар монастырлар мен діни ұйымдарда енгізілді. 1850 жылы Клэр көшесіндегі Good Shepherd Convent-те тоқыма өнері үйретілді, бірақ ол қаладағы басқа да діни орындарда, соның ішінде Секстон көшесіндегі Presentation Convent және O’Connell Avenue-дегі Mount Saint Vincent-тегі Mercy Convent-те де жасалды. Католик әйел бауырлары ашаршылық кезінде жұмыспен қамту үшін Лимерик тоқымасын бүкіл Ирландияға таратып, оны бірнеше монастырларға, соның ішінде Югал, Кинсаль, Данмор Ист, Каирсивен және Кенмардегі діни орындарға енгізді. Лимериктегі соңғы тоқыма орталығы – Good Shepherd Convent 1990 жылы өндірісін тоқтатты. 1860 және 1870 жылдары Лимерик тоқыма өнеркәсібі тез құлдырады, себебі нарық көбінесе Ноттингемнен шыққан машинамен жасалған тоқымаға толып кетті. Осы құлдыраудың бір себебі – әдемі тоқыма үшін дизайнның қажеттігін түсіну болды. 1883 жылы Корк қаласында өткен өнеркәсіптік көрменің қорытындысы бойынша Король колледжінің президенті: «тек жақсы жоспарланған және сапалы тоқыма ғана машинамен жасалған тоқымаға қарсы тұра алады» деп жазды. Флоренс Вере О'Брайеннің (1858–1936) еңбегінің арқасында 1880 жылдары тоқыма өнеркәсібі қайта жаңғырды. Ол Лимерикте 1889 жылдың мамырында сегіз оқушымен ашылған Тоқыма мектебін құрды. Бұл мектеп 1922 жылға дейін жұмыс істеді. Бұл кезеңде Лимерик тоқымасын дамытуға көмектескен тағы бір маңызды тұлға – Абердин графесі (1847–1939) Ишбел Гамильтон Гордон, ол 1886 жылы «Ирландиялық өнімді сатып алу» қозғалысын қолдау үшін Ирландия өнеркәсіптік қауымдастығын құрды. Бұл Лимерик тоқымасын дәстүрлі қолөнер ретінде қайта жаңғыртудың маңызды бөлігі болды. 1904 жылы Лимерик қаласындағы Генри көшесінде шіркеулерді безенумен айналысатын фирманың негізін қалаушы Джеймс Ходкинсонның қызы Мод Керни (1873–1963) Thomond Lace Industry деп аталатын тоқыма бизнесін құрды. Томсонгейтте орналасқан Thomond Lace компаниясы өзінің ең табысты кезеңінде 50–80 жұмысшыны жұмыспен қамтыды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Лимерик тоқымасы тез құлдырады. Лимерик тоқымасын кигендер ретінде королева Виктория, Эдит Рузвельт және графня Маркевич белгілі болды. Джон Ф. Кеннеди 1963 жылы Лимерикке келгенде оған тоқымадан жасалған крещение киімі сыйға тартылды. Бұл крещение киімі Лимерик қаласындағы Клэр көшесіндегі Good Shepherd Convent-те жасалған. Әртүрлі дәуірлердегі дін қызметкерлері де Лимерик тоқымасын киіп, шіркеулерін безену үшін пайдаланған. Лимерик мұражайында елдегі Лимерик тоқымасының ең үлкен коллекциясы сақталады. Сондай-ақ, Шарлвиллдегі Мейірімділік әйел бауырларында да коллекция бар.

Қазіргі жаңғыру

Лимерик түймешігін әлі күнге дейін Эйлин Браун сияқты жеке түймешік өндірушілер өте аз коммерциялық негізде өндіреді. Бұл өнерді қайта жаңғырту мақсатында Лимерикте және бүкіл елде бірқатар сабақтар өткізіледі. 2014 жылы Лимерик қалалық кеңесі Лимерик мұражайының кураторы доктор Мэтью Поттер жазған «Тамаша түйме» атты Лимерик түймешігінің толық тарихын жариялады. 2019 жылы Лимерик түймешігі Ирландияның материалдық емес мәдени мұрасының ұлттық тізіліміне енгізілді. 2019 жылы Флоренс Вере О'Брайеннің немересі Вероника Роу өзінің түймешік коллекциясын Лимерик мұражайына ұзақ мерзімді несие ретінде тапсырды. 2023 жылы Граниа МакЭллиготт Мод Кернидің түймешік коллекциясын Лимерик мұражайына сыйға тартты, бұл Лимерик түймешігінің қазіргі коллекциясын толықтырды. 2017 жылдан бері Лимерик мұражайы Лимерик түймешігіне арналған виртуалды және нақты көрмелер мен конференцияларды өткізіп келеді. Сол жылы түймешік жасаушылар мен түймешікке құмарлар тобы «Лимерик түймешігінің достары» деген атпен бірігіп, Лимерик мұражайымен бірлесіп, мұражай коллекциясындағы түймешік артефактілерін сақтау және каталогтау, сондай-ақ Лимерик түймешігі дәстүрлерін қайта жаңғырту жөнінде жұмыс істеді. «Лимерик түймешігінің достары» 2018, 2019 және 2024 жылдары Лимерик мұражайымен бірлесіп «Тамаша түймешік симпозиумын» ұйымдастырды. 2025 жылдың тамызында Лимерик мұражайы өзінің барлық коллекцияларының ең бағалы экспонаттарын қамтитын түймешік көрмесін өткізуді жоспарлап отыр.