Кіріспе

Соломон аралдарындағы арал, Соломон аралдарындағы арал. Реннелл аралы, жергілікті тұрғындарда Мугаба деп аталады, Соломон аралдарындағы Реннелл және Беллона провинциясын құрайтын екі мекенделген аралдың басты аралы болып табылады. Реннелл аралының жер аумағы шамамен ұзындығы және ені құрайды. Бұл әлемдегі екінші ірі көтерілген коралл атолы және Тынық мұхитындағы ең үлкен көл – Тегано көлі, ол ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Реннелл аралында полинезиялық текті шамамен 1840 адам тұрады, олар негізінен Реннелл, Пиджин және ағылшын тілдерінде сөйлейді. Реннелл және Беллона аралдары меланезиялық Соломон аралдары архипелагындағы полинезиялық аймақтар саналатын аралдардың ішіндегі екеуі; басқалары – Сикаяна, Онтонг Ява, Тикопия, Анута, Дафф аралдары және кейбір Риф аралдары. Арал Хониарадан оңтүстікке және Брисбеннен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Провинцияның астанасы Тигоа аралдың батыс жағында орналасқан. 2011 және 2021 жылдар аралығында аралдың батыс жағында бауксит кенін өндіру және ағаш кесу нашар реттелгендіктен, төгілгендер болды, соның салдарынан аралдың экологиясы мен экономикасына ауыр зиян келді.

Тарих

2000 және 1600 жылдар аралығында Лапита мәдениетіне жататын адамдар пайда болды. Содан кейін шамамен 1000 жылы Лапита халқы келді. Келесі қоныстану шамамен б.з.д. 130 жылы Реннелл және Беллона аралдарында болды, ал тағы бір маңызды қоныстану шамамен 1000 жылы өтті. Кейін Реннелл аралына 1400 жылға дейін Увеядан, қазіргі Уолис аралынан келген полинезиялықтар қоныстанды. HMS Walpole капитаны Батлер 1801 жылы Жаңа Каледониядағы Уолпол аралын ашып, атын бергеннен кейін аралдарды тапты. 1933 жылы Темплтон Крокер экспедициясы аралдарда бірнеше эндемикалық түрлерді анықтады. Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы науқаны кезінде жапондық Rufe ұшақтары Тегано көлінен ұшып, 1943 жылдан кейін американдық Catalina ұшақтары көлді база ретінде пайдаланды. Реннелл аралы шайқасы – Гуадалканал науқанының соңғы ірі теңіз шайқасы, ол 1943 жылдың 29 қаңтары мен 30 қаңтары аралығында өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін сегіз Catalina ұшағы көлге батырылды және көл бетінен көрінуде. Кейіннен аралға Данияның бірнеше ғылыми экспедициялары келді. Қазіргі тұрғындар өз ата-бабалары Каитуудің шамамен 1400 жылы Убеядан, қазіргі Уоллис және Футуна аралдарынан келіп, Тынық мұхитын кесіп өтіп, Соломон аралдарындағы Реннелл және Беллона аралдарына қоныстанғанын айтады. Тегано көліндегі ауылдардың бірі Хутуна деп аталады, ол Валлис және Футунаның Реннелл тіліндегі нұсқасы.

География

Аралдар вулкандық текті, негізгі жыныстар кейінгі бор дәуірі мен эоцен дәуірінің басында қалыптасқан. Тектоникалық қозғалыстар теңіз түбін көтеріп, кораллдардың өсуіне жағдай жасады. Реннелл аймағының барлығы бастапқыда кораллды балдырлардың әктасы ретінде шөгіндірліп, кейін доломиттік процеске ұшыраған деп саналады. Бұл доломиттеу риф кешені жас, доломиттелмеген рифтік әктаспен жабылады. Арал әлемдегі екінші үлкен коралл атоллы болып табылады. Көп бөлігі өзгеріссіз қалпында сақталған және Оңтүстік Тынық мұхитындағы ең ірі көлді қамтиды. Арал Хониарадан оңтүстікке қарай қос қозғалтқышты ұшақта бір сағаттық ұшуда орналасқан. Ол көбінесе жартастармен қоршалған, шығыс жағында үлкен көл басым, ал батыс жағы салыстырмалы түрде тегіс және орманды төбелерге ие. "Копперхед жолы" деп аталатын бір жол аралдың батысындағы Тигоа әуежайынан оңтүстіктегі Лабагу порты аймағына дейін созылады, сондай-ақ шығысқа қарай көлге бұтақтанады. Кангава шығанағында әдемі ақ құмды жағажайлар мен коралл рифтері бар, бұл оны шноркелингке қолайлы етеді.

Тегано көлі

Соломон аралдарының ресми карталарында бұл көлге Те Нгано деп аталады, ал жергілікті тұрғындар оны Тегано немесе Тугано немесе Үлкен Су деп атайды. Көлдің ұзындығы және ені белгілі емес, ауданы 17,6 км², бұл Реннелл аралының жалпы аумағының 17,6% құрайды. Көл Шығыс Реннеллде, Реннелл аралының оңтүстік бөлігінде, бұрынғы лагуна болған орталық алапта орналасқан. Қатты түбі бірнеше метрлік шөккен топырақпен жабылып жатыр. Көлде тұздың жоғары концентрациясы бар, ол теңізбен байланыстыратын жер асты құбырлар жүйесі арқылы сақталады. Су тереңдігі белгілі емес және тұщы, ащы және тұзды судың қоспасынан тұрады. Көл жағалауынан мұхитқа дейінгі орташа қашықтық белгілі емес, жануарлар дүниесі негізінен бақалар мен су жыландарынан тұрады, сондай-ақ құстар көбейетін орын бар. Көл Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Көлдің ең шығыс нүктесінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Тигоа әуе базасы орналасқан. Жергілікті тұрғындардың сөзіне сенсек, көл түбінде тоғыз ұшақ бар, олардың бесеуі қайықтан көрінеді. Те Нгано көлі Тынық мұхиты соғысы (Екінші дүниежүзілік соғыс) кезінде жапондықтар мен американдықтардың ұшу қайықтары үшін база ретінде пайдаланылды. Жапондық Накадзима А6М2Н Руф гидроұшақтары АҚШ-тың әуе және теңіз үстемдігі базаны қолдануға жарамсыз еткенге дейін Реннелл аралынан жұмыс істеді. 1943 жылдан кейін американдық PBY Catalina ұшақтары көлді база ретінде пайдаланды. 2-ші теңіз жаяу әскерінің бөлімшесі Жаңа Гебридтерден жіберілді және 1942 жылдың 12 қарашасында Тегано көліне келді, бақылау бекетін құрды. АҚШ әскерлері соғыс аяқталғаннан кейін сегіз ұшақты суға батырып, үйге алып қайтудың орнына жойды. Көлдегі кораллдарға соқтығысу салдарынан ұшақтардың апатқа ұшырауы туралы хабарлар тарады. Жергілікті тұрғындар ұшақтың радиалды қозғалтқышын генератор ретінде пайдалану үшін тек адам күшімен алуға тырысты. Олар алдымен суға сүңгіп, қол құралдарын пайдаланып қанатын кесіп алды. Содан кейін оны қолмен арқанмен көлдің тасты түбімен сүйреп әкелді. Бірақ қозғалтқыштың ауыр салмағына тоқтатылды. Олар оны жағалауға жақынға дейін жеткізе алды, бір винт қанаты ауаға көтерілді. Алайда, қозғалтқыш тез коррозияға ұшырап, жарамсыз болды, сондықтан оны жағалауға әкелуге тағы да тырысудан бас тарды. Тегано көліне жақын орналасқан эндемикалық Dendrobium rennellii орхидеясы, сондай-ақ Pandanus (P. lacustris және P. rennellensis) екі эндемикалық түрі бар. [] Бұл аймақта 11 түрлі жартас, соның ішінде аралға тән Реннелл ұшқышы (Pteropus rennelli) бар. Тегано көлі – әлемдегі тұщы суда тіршілік ететін екі теңіз жыланының бірі – Laticauda crockeri (VU) эндемикалық теңіз жыланының жалғыз белгілі орны. Көлдегі тағы бір теңіз жыланының түрі – Laticauda colubrina. Мұнда гекконның бес түрі, төрт скинк, Реннелл мониторы (Varanus juxtindicus) және үш жылан бар, олардың барлығы аймаққа тән және кең таралған түрлер. 27 түрлі құрлық шаяны, олардың жетісі аралға тән, кокос шаяны (Birgus latro) (DD) және құрлық шөлдеген шаяндарының тағы екі түрі (Coenobita spp.) бар. Реннелл мен Беллонадан жиналған коллекциялардан барлығы 731 жәндік анықталды. Көбелектер (Lepidoptera) ең көп түрге ие (барлығы 246), оның 35 түрі мен 25 подвиді Реннелл мен Беллонаға ғана тән. Ренбелде жергілікті безгек, құдыққақ, жылан немесе крокодил жоқ.

Мәдениет

Тропикалық климат және жұқа топырақты коралл субстратының салдарынан қой мен мал мұнда жақсы өспейді. Теңіз өнімдерін жинағысы келген ауыл тұрғындары жағалауға қайта оралу үшін айналасындағы тік жарларды көтерілуге мәжбүр. Жағалауға жеткен соң, олар тек қанатты және қабыршақты теңіз өнімдерін ғана жинауға тиіс, ал моллюскілер, лобстерлер немесе басқа теңіз жануарларын емес. Тамақ таңшылығы Соломон аралдары үкіметін Нгано көліне тилапия балықтарын жіберуге мәжбүр етті. Бұл балықтар тұзды суға бейімделіп, қазірдің өзінде диетаның маңызды бөлігіне айналды. Кокос шағалалары – бунақденелілер, олар көбейіп үшін теңізді пайдаланады, бірақ жетінші күндік адвентистер оны Леуіліктер кітабының 11-тарауындағы (NIV) кошер заңдарына сәйкес жемейді, бірақ кейбіреулері оның дәмін татып, оны жинаудан ләззат алады. Жергілікті тұрғындар "Суық" деп аталатын жағдай туралы да әңгімелейді. Олар бұл аурудың қанағаттандырмайтын психикалық аурудың пайда болуына себеп болатынына сенеді. Бұрын психикалық аурулары немесе нашақорлық тарихы болмаған ересектердің кейбіреулері депрессиялық күйге түсіп, апталар бойы қарқынды емдеуді қажет етеді. Ал қазір егістерге табиғи жау угроза тудырып отыр. 2004 жылы RAMSI келген кезде, Соломон аралдарының барлық тұрғындары этникалық шиеленістерден кейін қаруларын тапсыруға шақырылды, және егістерін қорғау үшін мылтық қолданған көптеген шаруалар да қаруларын тапсыруға міндеттелді. 2008 жылы көптеген шаруалар жергілікті құс – tekagae, kagae немесе rednose (Жаңа Зеландияда оны батпақтық тауық немесе pūkeko деп атайды) "қару-жарақ тапсырылғаннан бері үш есе көбейді" деп шағымданады. Батыс Реннеллде боксит кені де өндіріледі. Ол шығанаққа 300 тонна мұнай құйып, рифтің және лагунаның тіршілік ортасының бір бөлігіне зиян келтірді. 2021 жылға қарай, зардап шеккен аумақтың жартысынан астамы қалпына келтірілмеді.

Демография

Ренбел провинциясының халқы көшпенді шаруашылықпен айналысады. Олардың күнделікті шаруалары отбасының жеке бақшасын өңдеу және шіркеулерге үнемі қатысуға бағытталған. Көптеген адамдар ағылшын тілін жақсы түсінеді. RAMSI аясында Тигоадағы Реннелл аралында екі Полициялық кеңесші (PPF) орналасқан. ITSA жартылай тұрақты құрылысы тұруға жағдай жасайды, ол 2004 жылдың 8 қыркүйегінде RAMSI PPF командирімен ресми түрде ашылды, ал кейін 2008 жылдың 12 наурызында Тигоа полиция бөліміне арналған бөлім ашылды. Кешенге 24 сағаттық Kubota генераторы арқылы электр қуаты беріледі, ол бөлінген жүйелі кондиционер, ыстық су, толық жинақты ас үй құралдары және кір жуу/ванна бөлмесіндегі кір жуу жабдықтарын қамтамасыз етеді. Тұру/офис HF радиосы, спутниктік телефон және PPF мүшелері пайдаланатын компьютерлік жабдықтарымен жабдықталған. Копенгаген университеті Беллона аралының дәстүрлерін зерттеу үшін зерттеуге қаржы бөлді, нәтижесінде көптеген ер адамдар аралдың нерит қабығынан басталып, мұхиттан көтерілгенін еске алды (p24). Қазіргі уақытта Реннелл халқы екі христиан діні бойынша көлдің төменгі және жоғарғы бөліктеріне географиялық түрде бөлінген. Шығыс жағында, Те Нганодағы адамдар Оңтүстік теңіздер Евангелистік шіркеуін, ал батыс жағында Жетинші күндік адвентистер шіркеуін ұстанады. Жетинші күндік адвентистер сенбі күні құдайға сыйынса, Оңтүстік теңіздер Евангелистік шіркеуі (SSEC) жексенбі күні сыйынады. Шіркеу басшылары көптеген қауымдастықтарда шағын рөл атқарады, ал дәстүрлі басшы/ақсақал жүйесі жойылуға жақын. Беллона аралында бір медициналық пункт бар.

Білім

Барлық негізгі ауылдарда мектептер бар, сондай-ақ көлік құралдарын жөндеу, тамақ жасау, құрылыс және тұрмысқа қажетті дағдыларды үйрететін Киелі кітап колледжі де бар. Студенттердің арасында 80% ұлдар және 20% қыздар құрайды, себептері түрлі: шығындар, дәстүрлер және отбасылық жағдайлар.

Байланыс

Телефон және интернет қызметі "Our Telekom" компаниясы басқаратын 3G мүмкіндігі бар екі мұнара арқылы ұсынылады. Соломон аралдарының көп бөлігін қамтитын TTV телеарнасы Реннеллге эфир арқылы хабар таратпайды. 2003 жылдан бері People First Network (PFNet) Хутұнада электрондық пошта станциясын іске қосып келеді; бұл станция бастапқыда VHF жиіліктерінде жұмыс істеді. Ниупаниде 2007 жылы "Балаға бір ноутбук" жобасымен серіктестік құрған мектеп ашылды, ол оқушыларға интернетке қол жеткізуді қамтамасыз етті. Кейбір тұрғындар қысқа толқынды радио және спутниктік телефондарды пайдаланады.

Коммуналдық қызметтер

Бұл туралы хабарланған кезде аралда шамамен 20 жұмыс істейтін генератор бар. Бұл генераторлар көбінесе сенімді, бірақ отын алудың жоғары құны мен қиындығына байланысты пайдалану шектеледі. Жоғары жиілікті радиолар күн панельдерімен жұмыс істейді. Электр желісі жоқ. Әр ауылда ЖЖР (HF) радиостанциялары бар және Реннелл мен Беллона аралдарында олар арқылы байланыс орнатуға болады. [Компания] сейсенбі және жұма күндері Хониара – Беллона – Тигоа (Реннелл аралы) – Беллона – Хониара бағытында аптасына екі рет қызмет көрсетеді. RAMSI рейсі әр сәрсенбі сайын PPF үшін қызметкерлер алмасуымен және/немесе жабдықтармен келеді. Екі аралда да шөппен өсірілген ұшу-қону жолақтары бар, бірақ басқа авиациялық инфрақұрылым жоқ. Тигоадағы ұшу-қону жолағы Азаматтық авиация бөлімінің қосалқы мердігерлерімен күтіледі және қолмен кескішпен шабылады. Көп жағдайда түрлі қауымдастықтар осы жұмысты өз еріктерімен атқарады, сонда олар ақшаны Рождество сияқты шараларға жұмсай алады. Әдетте ұшақтар Хониарадан сағат 07:00-де ұшып, Реннеллге сағат 08:00 мен 09:00 аралығында жетеді. Қосымша рейстер кейде жоспарланады. Ұшу агенті Тегику (Батыс Тигоа) қаласындағы Морено қонақ үйінде орналасқан. Беллонада Solair агенттері әуежайдың "терминалының" жанындағы екі қабатты ғимаратты иеленеді. RSIP барлық ұшақтардың қону және ұшып көтерілу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз етеді; бұл Hilux көлігі, RSIP мотоциклі және полиция кордон лентасын пайдалану арқылы қарапайым кедергі орнатуды және көрермендерді қауіпсіз қашықтықта ұстауды қамтиды. Көптеген жергілікті тұрғындар үшін ұшу күндері аптаның сүйікті күні болып табылады.

Әуежай жері туралы дау

2008 жылғы 16 наурызда полиция мен үкіметке жолданған хаттарда әуежайға байланысты ұзаққа созылған жер дауы туралы толық мәлімет берілген. 1968 жылы Тигоа жерінің бас жұбаны және негізгі жер иесі Ғилаад Моа Тохахенуа Гибаухенуа Хуайтебай мырза өз жерінде Тигоа әуежайының салынуына рұқсат берген. Салыну процесінде 26 қабір қазылып, 1200 кокос пальмасы қиратылған. Автор Тигоа жері Мугихенуаның Байманго тайпасына тиесілі екенін, ал дау Нгатонга тайпасымен екенін мәлімдейді. Нгатонга тайпасы христиан діні келгенге дейін Тигоада иелік етіп, тұрған. Нгатонга тайпасының ақсақалдары қайтыс болғанда және олардың туыстары Хониараға және шетелге оқуға кеткенде, сырттан келген Байманго тайпасы дәлелсіз тарихқа сілтеме жасай отырып, жерді өздеріне қаратуға тырысқан.