Кіріспе
Дитиокарбонаттың тиоат металл/О эфирлері болып табылатын тұз. Ксантат – ксант қышқылының тұзы немесе эфирі. Ксантикалық қышқыл тұзының формуласы: [R\sO\sCS2]−M+ (мұнда R – органил тобы және M әдетте Na немесе K). Ксантат анионды да білдіреді. Ксантикалық қышқылдың формуласы R\sO\sC(\dS)\sS\sH, мысалы этил ксантикалық қышқыл, ал ксантикалық қышқылдың эфирінің формуласы R\sO\sC(\dS)\sS\sR', мұнда R және R' – органил топтары. Ксантаттардың тұздары O-органил дитиоаттар деп те аталады. Ксантикалық қышқылдың эфирлері дитиокарбон қышқылының O,S-диорганил эфирлері деп те аталады. Ксантат атауы ежелгі гректің ξανθός (ксантос) сөзінен алынған, яғни «сары» немесе «алтын» деген мағынаны білдіреді, және шындығында көптеген ксантат тұздары сары түсті болады. Оларды 1823 жылы даниялық химик Уильям Кристофер Зейзе ашқан және атаған. Бұл органосерлі қосылыстар екі сала бойынша маңызды: целлюлозадан целлофан және оған ұқсас полимерлерді өндіру және (кен өндірісінде) белгілі бір сульфидті кендерді алу. Олар сондай-ақ органикалық синтезде әмбебап аралық заттар болып табылады.
A xanthate is a salt or ester of a xanthic acid. The formula of the salt of xanthic acid is |[R\sO\sCS2]−M+ (where R is organyl group and M is usually Na or K). Xanthate also refers to the anion |[R\sO\sCS2]−. The formula of a xanthic acid is |R\sO\sC(\dS)\sS\sH, such as ethyl xanthic acid, while the formula of an ester of a xanthic acid is |R\sO\sC(\dS)\sS\sR', where R and R' are organyl groups. The salts of xanthates are also called O organyl dithioates. The esters of xanthic acid are also called O,S diorganyl esters of dithiocarbonic acid. The name xanthate is derived from Ancient Greek ξανθός (xanthos) meaning 'yellowish' or 'golden', and indeed most xanthate salts are yellow. They were discovered and named in 1823 by Danish chemist William Christopher Zeise. These organosulfur compounds are important in two areas: the production of cellophane and related polymers from cellulose and (in mining) for extraction of certain sulphide bearing ores. They are also versatile intermediates in organic synthesis.
Өнеркәсіптік қолдану
Целлюлоза көміртек дисульфидімен (CS2) натрий гидроксидінің (NaOH) қатысуымен реакцияласып, натрий целлюлоза ксантатын түзеді. Бұл зат күкірт қышқылымен (H2SO4) бейтараптандырылғанда вискоза жібі немесе целлофан қағазын (Sellotape немесе Scotch Tape) береді. Ксантат тұздары (мысалы, натрий алкил ксантаттары, диксантогендер) минерал өңдеуде флотация агенттері ретінде кеңінен қолданылады.
Қауысқан қосылыстар
Сирек кездесетін тиоксантаттар CS2 және тиолат тұздарының реакциясынан пайда болады. Мысалы, натрий этилтиоксантатының формуласы C2H5SCS2Na. Дитиокарбаматтар да осымен байланысты қосылыстар. Олар екіншілік аминнің CS2-мен реакциясынан туындайды. Мысалы, натрий диэтилдитиокарбаматының формуласы (C2H5)2NCS2Na.
Қоршаған ортаға әсері
Биологиялық түрде ыдырайтын болғанымен, бұл химиялық заттар класы 1 мг/л-ден азырақ концентрацияда судағы тіршілікке зиянды болуы мүмкін. Кен өндіру операцияларынан төмен ағындағы су көбінесе ксантаттармен ластанады.