Кіріспе
Боливиядағы саяси партия. Боливияның саяси партиясы – Социализм үшін қозғалыс, ресми түрде Социализм үшін қозғалыс – Халықтардың егемендігі үшін саяси құрал (испанша: Movimiento al Socialismo – Instrumento Político por la Soberanía de los Pueblos; MAS немесе MAS IPSP) – Боливиядағы социалистік саяси партия. Оның жақтастары мазистер деп аталады. MAS IPSP 2005 жылғы желтоқсандағы сайлауда бір партияның тарихтағы алғашқы көпшілік жеңісінен кейін 2006 жылғы 22 қаңтардан бастап 2019 жылғы 10 қарашаға дейін, сондай-ақ 2020 жылғы сайлаудан бастап елді басқарып келеді. MAS IPSP кока өндірушілердің мүдделерін қорғау қозғалысынан өркендеді. Эво Моралес өз партиясы мен халықтық ұйымдарының мақсатын көпұлттық бірлікке қол жеткізу қажеттілігі және Боливияға кірістің 50% кепілдік беретін жаңа көмірсутек заңын жасау ретінде баяндады. Алайда, MAS IPSP саяси лидерлерінің жақындағы сұхбаттарында елдің литий кен орындарымен қатар, табиғи отын өнеркәсібін толық ұлттандыруға деген қызығушылықтары байқалды. MAS IPSP Боливияның муниципалды саясатындағы үстем күш. 2015 жылғы соңғы муниципалды сайлауда ол 339 муниципалитет басшылығына таласқан жалғыз партия болды. Барлығы 227 муниципалитет әкімі және елдің 2022 муниципалды кеңесінің 1144 мүшесі осы партияға жатады.
the Bolivian political party
The Movement for Socialism, officially the Movement for Socialism – Political Instrument for the Sovereignty of the Peoples (Spanish: Movimiento al Socialismo – Instrumento Político por la Soberanía de los Pueblos; MAS or MAS IPSP), is a socialist political party in Bolivia. Its followers are known as Masistas. MAS IPSP has governed the country from 22 January 2006, following the first ever majority victory by a single party in the December 2005 elections, to 10 November 2019, and since the 2020 elections. MAS IPSP evolved out of the movement to defend the interests of coca growers. Evo Morales has articulated the goals of his party and popular organizations as the need to achieve plurinational unity, and to develop a new hydrocarbon law which guarantees 50% of revenue to Bolivia, although political leaders of MAS IPSP recently interviewed showed interest in complete nationalization of the fossil fuel industries, as well as the country's lithium deposits. MAS IPSP is the dominant force in municipal politics in Bolivia. In the most recent municipal elections in 2015, it was the only party to contest leadership of all 339 municipalities. In all, the mayors of 227 municipalities belong to the party, as do 1,144 of the country's 2,022 municipal council members.
Шығу тегі
MAS IPSP-нің бастауын 1980 жылдарда Боливияның Тау-кен корпорациясының жабылуымен және түрлі кендердің тоқтатылуымен байланыстыруға болады. Мыңдаған бұрынғы шахтерлер өмір сүру үшін кока өсіруге көшті, бірақ жаңа мамандығында да жаңа қиындықтарға тап болды. Кока фермерлері қауымдастығының өсуі Боливияның шаруалар мен жұмысшылардың бірыңғай кәсіподақ конфедерациясы (CSUTCB) және Боливияның отарлаушылар кәсіподақ конфедерациясы сияқты ұйымдардың санын күрт арттырды. Бұл қозғалыс Шығыс Боливияның Түпкі халықтар конфедерациясы (CIDOB)мен одақ құрып, 1992 жылы «Түпкі халықтардың 500 жылдық қарсылығы» атты науқанда бірлесіп наразылық акцияларын ұйымдастырды. 1992 жылғы науқан «шаруа және түпкі халықтар» қозғалысының пайда болуын белгіледі. Дегенмен, CSUTCB мемлекеттік билік үшін саяси партия құруға еңбек етті. 1980 жылдардағы тәжірибе, CSUTCB басшылығының сайлауға кандидаттарды ұсыну мәселесінде дауласуы (мысалы, Денаро Флорес Сантос және Виктор Уго Карденас сияқты көшбасшылар) жағымсыз нәтижелерге әкелді. Оның орнына, ұйым «саяси құрал» құру мүмкіндігін талқылай бастады, онда кәсіподақтар ұжымдық мүшелер ретінде қатысатын болар еді. Карлос Бургоа Майя саяси құрал идеясын CSUTCB-ның үшінші съезінде (1987 жылғы 26 маусым – 3 шілде, Кочабамба) біріктірілген бірнеше ұсыныстарға байланыстырады, олар «ұлттар ассамблеясын» құруды ұсынды, оның құрамында дәстүрлі билік органдары болып, «ұлттардың саяси құралдарын» жасауға бағытталған. COB-тың 9-шы съезінде (1992 жылғы мамыр, Сукре) «саяси құрал құруда» жұмысшылар мен түпкі халықтардың біртүтастығын нығайту туралы тезис бекітілді. 1996 жылдан бастап Эво Моралес ASP басшылығында өркендеп келе жатқан жұлдызға айналды. Көп ұзамай ол Велиздің бәсекелесіне айналды. Моралес пен Велиздің жақтастары арасында ішкі қайшылықтар туды – «эвистер» және «алехистер». ASP 1997 жылғы жалпыұлттық сайлауға қатысуды жоспарлады, бірақ CNE-де саяси партияны тіркеуге қол жеткізе алмады. Оның орнына, топ Біріккен солшылдардың тізімі бойынша сайлауға қатысты. Велиз президенттікке және парламентке (пропорционалды тізім бойынша) кандидат болды. Алайда, көптеген кәсіподақтар Велиздің кандидатурасын қолдамауға шешім қабылдады, оны Біріккен солшылдардың кандидаттар тізімін манипуляциялауда айыптады. Чапаре провинциясынан (Біріккен солшылдар тобының барлық өкілдері) ASP-ның төрт депутаты сайланды: Эво Моралес, Роман Лоайза Каэро, Феликс Санчес Вейзага және Нестор Гусман Вильярроэль.
Құрылтай және жергілікті сайлау
1997 жылғы сайлаудан кейін АСП-да жарылыс болды және Эво Моралес ұйымнан қуылды. 1998 жылы Эво Моралес қолдаушылары Халықтардың егемендігі үшін саяси құрал (IPSP) құрды. Маңыздысы, АСП-ның көптеген қатардағы қолдаушылары жарылыс кезінде Моралес тарапына қосылды. Ұйым құрылған кезде IPSP туы қабылданды. Ол қоңыр және жасыл түсті, ортасында күн бейнеленген. MAS ретінде сайлауға түсу туралы шешім 1998 жылы Кочабамбада қабылданды. IPSP MAS атауын, туын және түстерін (кобальт көгілдірі, қара және ақ) қабылдауға шешім берді. 1999 жылдың қаңтар айында ұйым MAS IPSP деген атқа ие болды. 1999 жылғы сайлауда Куиспе, Боливия Коммунистік партиясы арқылы сайлауға қатысуға шешім қабылдаған Велиз тобымен бірікті. Алайда, MAS IPSP ұйымы MAS атауын қабылдаудың тек формальдылық екенін, ал ұйым шығарған мүшелік билеттерінде "заңды MAS, адал IPSP" деген ұран жазылғанын мәлімдеді. Ксавье Альбо мен Виктор Квиспе жасаған зерттеуге сәйкес, 1999 жылғы жергілікті сайлауда сайланған MAS IPSP кеңесшілерінің көп бөлігі – жергілікті халық өкілдері болды.
Ұрыс жылдары
1998–2002 жылдары кока өндірушілер қозғалысына қарсы күшті репрессиялардың күшеюі салдарынан MAS IPSP-ның халықтық базасы нығайды. Боливия саясатында соңғы онжылдықтарда көптеген саяси партиялар популистік платформалар бойынша бәсекелесіп келсе де, MAS IPSP және MIP шаруа ұйымдарымен тығыз байланыстары арқасында олардан ерекшеленді. Дегенмен, Ұлттық сайлау комиссиясының MIP-ті саяси партия ретінде тіркеуіне рұқсат беруі (тіркелу үшін қажетті 10 000 мүшесінің болмауына қарамастан) MAS IPSP жақтастарының наразылығын тудырды. MAS IPSP-нің ішінде де, саяси сарапшылар арасында да MIP-тің оңай тіркелуі саяси элитаның үндістер дауысын бөлу және MAS IPSP/MIP одағының мүмкіндігін жою мақсатымен жасалған қадам деп бағаланды. Осыған дейін IPSP-ны Ұлттық сайлау комиссиясы төрт рет тіркеуден бас тартып, ұсақ-түйектерге сілтеме жасаған болатын. 2000–2002 жылдар кезеңі Боливия саясатының радикалданғанына ықпал еткен әлеуметтік күрестермен сипатталды: 2000 жылы Кочабамбадағы су соғысы, 2000 және 2001 жылдардағы аймаралардың көтерілістері және Чапаредегі кока өндірушілердің күресі. 2002 жылдың қаңтарында Моралес Сакабада полиция мен кока өндірушілердің арасындағы зорлық-зомбылыққа ұйтқы болды деген айыппен парламенттен қуылды. Моралестің парламенттен қуылуы MAS IPSP-ның саяси беделін арттырды. 2002 жылғы жалпыұлттық сайлауға дейін MAS IPSP өзінің шаруа базасынан тысқары ықпалын кеңейтуге тырысты. Эво Моралес президенттікке, ал Антонио Передо вице-президенттікке кандидат болды. Передоны вице-президенттікке ұсыну арқылы MAS IPSP қалалық орта тап арасында беделін арттыруды көздеді. MAS IPSP сондай-ақ марксистік солшыл топтардың жақтастарын науқанға қосылып, MAS IPSP кандидаттары ретінде өтуге шақырды. 2002 жылғы сайлау науқанына қатысқан MAS IPSP көшбасшыларының ішінде Густаво Торрико, Мануэль Моралес Давила және Хорхе Альваро болды. Сайлау науқанында MAS IPSP «ұлттық егемендікті» жақтады және Боливия ісіне АҚШ-тың араласуын айыптады. Саяси элита мен неолибералды саясатты қолдаушылар АҚШ-тың қолдауымен «елге опасыздық жасаушылар» деп айыпталды. Моралес MAS-тың жетістігіне елші Рошаның үлесін жоғары бағалап, «Рошаның бізге қарсы айтқан әр сөзі бізге өсуге және халықтың санасын оятуға көмектесті» деді. АҚШ-қа қарсы сезім жаңа елші Дэвид Гринли Гонсало Санчес де Лозададан (Гони) басқа ешкімді президенттікке қолдамайтынын мәлімдегеннен кейін одан әрі күшейді. MAS IPSP-ның сайлаудағы табысына «Отан ар-ожданы» (CONDEPA) партиясының ыдырауы да ықпал етті. CONDEPA – Боливияның қалалық аймақтарына көшіп келген, көбінесе аймаралар тұратын қалалық кедейлер арасында негізделген популистік партия еді. Партия Уго Бансер үкіметімен келісімге келгеннен кейін халықтың сенімін жоғалтты және 2002 жылғы сайлау алдында өзінің бас көшбасшысы қайтыс болды. Сайлауда CONDEPA 22 парламенттік орынының барлығынан айырылды. MAS IPSP-ның бесінші жалпыұлттық құрылтайы 2003 жылдың 13-14 желтоқсанында Оруро қаласында өтті.
2005 жылғы сайлау
2005 жылғы жалпы сайлауда Эво Моралес қайтадан MAS IPSP партиясынан президенттікке үміткер болды. Ол жарамды президенттік дауыстардың 53,7%-ын алып, анық көпшілік дауысын қолына түсірді – демократия қайта орнатылғаннан бері президенттік үміткердің екінші турға қатысусыз жеңіске жеткені алғашқы рет болды. MAS IPSP партиясы жарамды бір мандаттық дауыстардың 43,5%-ын алды, бұл оған Депутаттар палатасындағы 130 орынның 72-сін және Сенаттағы 27 орынның 12-сін берді. 2005 жылғы префект сайлауында MAS IPSP партиясы тоғыз департаменттің префект лауазымдарына (әкімшілік басшылар) үгіт жүргізді, бірақ тек үш департаментте жеңіске жетті: Чукисака (43%), Оруро (41,0%) және Потоси (42,7%).
Үкіметте
МАС IPSP үкіметі билікке келгеннен бері елдің жаңғыруына, индустрияландыруға, экономикаға мемлекеттік араласуды күшейтуге, әлеуметтік және мәдени интеграцияға, сондай-ақ табиғи ресурстардан түсетін кірістерді түрлі әлеуметтік қызметтер арқылы қайта бөлуге баса назар аударды. МАС IPSP-тің екі салмақты тұлғасы – Сантос Рамирес және Эдмундо Новильо (2010 жылғы сәуірде Кочабамба облысының губернаторы болып сайланғаннан кейін) Сенат пен Депутаттар палатасының төрағалары болды. 2006 жылғы Конституциялық Ассамблеяға өткізілген сайлаулар Боливия саясатындағы үстем күш ретінде МАС IPSP-нің беделін одан әрі нығайтты. 2007 жылы МАС IPSP өзін CNE-де МАС IPSP ретінде тіркеуге қол жеткізді. 2010 жылғы өңірлік сайлауда МАС IPSP алты облыста (Ла-Пас, Оруро, Потоси, Пандо, Чукисака және Кочабамба) губернатор лауазымын жеңіп алды және қалған үш облыста (Санта-Круз, Тариха және Бени) екінші орынды иеленді. Чукисака облысында МАС IPSP 29 жастағы Эстабан Уркизуді губернаторлыққа кандидат ретінде ұсынды. Уркизу дауыс берушілердің 53,9%-ының қолдауын алып, Боливия тарихындағы ең жас губернатор атанды. Ла-Пас облысында МАС IPSP сайлауға дейін өзінің үміткері Феликс Патциді қайтарды, себебі Патци мас күйде көлік жүргізу фактісі үшін ұсталған болатын. Сайлауда МАС IPSP-ге қарсы шыққандардың да үміткерлері болды. МАС IPSP-нің негізін қалаушыларының бірі Лино Вильча Егемендік үшін қозғалысты (MPS) құрды, ол сайлауға қатысты. МПС-ті құруға қатысқан бұрынғы МАС IPSP белсенділерінің қатарында Оскар Чиринос, Мигель Мачака және Руфо Калле де бар.
Ұйым
IPSP "саяси құрал" ретінде құрылды, дәстүрлі саяси партиялардан ерекшеленетін ұйым. Герве ду Альто бұл ұйымды бір уақытта саяси партия да, әлеуметтік қозғалыстар федерациясы да деп сипаттайды. Осыған байланысты, MAS IPSP көбінесе төменнен жоғарыға қарай, таратылған құрылымды ұстанады, онда аймақтық және жергілікті бөлімшелер партия шешімдеріне маңызды үлес қосады.
Көшбасшылық
MAS IPSP Ұлттық басшылығы (Dirección Nacional, DN) MAS IPSP-ға қатысты құрылтай ұйымдарының өкілдерінен құралған. Бұл дәстүрлі мағынадағы партия басшылығына қарағанда, көбінесе шала үйлестірілген орган болып табылады. MAS IPSP Бразилиядағы Жұмысшылар партиясы (PT) сияқты институционалды тұрғыдан толық нығайтылмаған, ол да әлеуметтік қозғалыстардың саяси құралы ретінде қалыптасқан. MAS IPSP-нің Органикалық жарғысының 42-тармағында ұлттық және жергілікті сайлауларда кандидаттардың жиналыстарда тікелей дауыс беру арқылы сайлануы тиіс деп көрсетілген. 1999 және 2002 жылғы сайлауларда MAS IPSP кандидаттарының көп бөлігі осы тәсілмен іріктелді. Дегенмен, 2002 және 2005 жылғы сайлаулардағы кейбір кандидаттар Моралес тарапынан тікелей тағайындалды.
Қатысушы ұйымдар
MAS IPSP-нің негіз қалаушы ұйымдары CSUTCB, CSCB және Bartolina Sisa федерациясы болып табылады. Боливия жұмысшыларының орталық үйімі (COB) және Куласуйдың Аиллус және Маркас ұлттық кеңесі (CONAMAQ) MAS IPSP-ге мүше емес, бірақ үкіметке қолдау білдіреді.
Коалициялық ұйымдар
MAS IPSP 2009 жылғы ұлттық сайлауда "Қорқытсыз қозғалысы" (MSM) партиясымен бірлескен сайлау тізімін ұсынды. Одан кейін Эво Моралес MSM және оның Көпұлтты Заң шығарушы Ассамблеядағы өкілдерімен арасын үзіп, жеке блок құрды. MAS IPSP-тің үш негізгі ұйымына CONAMAQ және Боливияның Жергілікті Халықтарының Конфедерациясы (CIDOB) "Бірлік шарты" аясында қосылды; бұл топқа бұрын басқа ұйымдар да кірген. Боливия Конституциялық Ассамблеясы кезінде ірі одақ – Ұлттық Өзгерістерді Үйлестіру Координациясы (CONALCAM) құрылды, оған MAS IPSP-нің атқарушы және заң шығару билігіндегі саясаткерлерімен қатар, әлеуметтік қозғалыс ұйымдары да кіреді.
Жарияланым
MAS IPSP «Soberanía» басылымын жариялайды.
Президент сайлауы
Президент сайлауыПрезиденттік үміткерДауыс саны%Дауыс саны%НәтижеБірінші кезеңЕкінші кезең2002 жылы Эво Моралес 581,884 20.9%Жеңіліске ұшырады2005 жылы 1,544,374 53.7%Таңдалды2009 жылы 2,943,209 64.2%Таңдалды2014 жылы 3,173,304 61.4%Таңдалды2019 жылы 2,889,359 47.1%Құрылсыздан шығарылды2020 жылы Луис Арсе 3,393,978 55.1%Таңдалды
Депутаттар палатасы мен Сенат сайлауы
СайлауПартия басшысыДауыс саны%Палатадағы орындар +/ ПозицияСенаттағы орындар +/ ПозицияСаяси позиция2002Ево Моралес 581,884 20.9% 27 2-орын 8 2-орынОппозиция2005 1,544,374 53.7% 45 1-орын 4 1-орынКөпшілік үкімет2009 2,943,209 64.2% 16 1-орын 14 1-орынСуперкөпшілік үкімет2014 3,173,304 61.4% 1-орын 1-орынСуперкөпшілік үкімет2019 2,889,359 47.1% 21 1-орын 4 1-орынБұл сайлау нәтижесі жойылды2020 3,393,978 55.1% 8 1-орын 1-орынКөпшілік үкімет