Эво Моралес: Боливияның тұңғыш халық президенті (Evo Morales: Boliviýanyń túńǵysh halyq prezidenti)

Эво Моралес – Боливияның 2006-2019 жж. президенті, саясаткер, кока фермерлерінің белсендісі. Боливияның тұңғыш халық өкілі, биографиясы туралы ақпарат.

55 мин оқу

100%

Дереккөз: Evo Morales — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Боливия президенті 2006 жылдан 2019 жылға дейін

Хуан Эво Моралес Айма (xwan ˈeβo moˈɾales ˈajma; 1959 жылдың 26 қазанында туған) – боливиялық саясаткер, кәсіподақ жетекшісі және бұрынғы кокалеро белсендісі, 2006 жылдан 2019 жылға дейін Боливияның 65-ші президенті болды. Елдің үнді халқынан шыққан тұңғыш президенті саналатын Моралес, оның президенттік кезеңін зерткен Муньос Погоссиан, Вебер, Филипп пен Паницца, Фартинг пен Коль сияқты ғалымдардың еңбектерінде, сондай-ақ BBC News сияқты баспасөз құралдарында Боливияның алғашқы үнді президенті ретінде сипатталады. Оның бала кезінде тек ол және оның екі бауырласы – Эстер мен Хьюго ғана тірі қалды. Анасы оның тууынан кейін қан кетуден көз жұмысына жақын болды. Аймара дәстүріне сәйкес, әкесі оның туғаннан кейін пайда болған плацентаны осы оқиғаға арналған арнайы таңдалған жерге жерледі. Оның балалық үйі саз үй болды, ол аймара тілінде сөйлеп өсті, бірақ кейін ол президент болған кезде толыққанды сөйлей алмайтыны айтылды. Моралестің отбасы фермерлер болды; ол ерте жасынан бастап оларға егін егуге, жинауға көмектесіп, лама мен қойларын бағып, ойын үшін жасаған футбол доптарымен ойнайтын. Бала кезінде ол Оринокадағы дайындық мектебіне қысқа ғана уақытқа қатысты, ал бес жасында Иссаллавидегі бір бөлмелі бастауыш мектепте оқуын бастады. Алты жасында ол әпкесі мен әкесімен бірге Аргентинаның солтүстігіне алты айға барды. Онде Дионисио қант қамысын жинап, Эво балмұздақ сатты және испан тілі курстарына қатысты. Бала кезінде ол әкесімен және ламаларымен бірге Кочабамбадағы Арани провинциясына екі аптаға дейін сапар шегіп, тұз бен картопты жүгері мен кокаға айырбастайтын. Футболға ғашық Моралес 13 жасында өзінің капитаны болған жергілікті футбол командасын құрды. Екі жыл ішінде ол бүкіл аймаққа жаттықтырушы болып сайланды, осылайша көшбасшылық тәжірибесін алды. Бастауыш білімін аяқтағаннан кейін Моралес Ориноканың аграрлық-гуманитарлық техникалық институтына (ITAHO) оқуға түсіп, соңғы курсқа дейін бітірді. Ата-анасы оны Оруроға оқуға жіберді. Ол оқуда жақсы нәтиже көрсетпесе де, 1977 жылға дейін барлық курстар мен емтихандарын аяқтады, сонымен қатар кірпіш қалаушы, жұмысшы, нан пісіруші және Royal Imperial Band оркестрінің трубашысы болып жұмыс істеп ақша тапты. Соңғы қызметі оған Боливияны аралап саяхаттауға мүмкіндік берді. Жоғары білімін аяқтағаннан кейін ол диплом алған жоқ. Журналистиканы оқығысы келсе де, оны мамандық ретінде таңдаған жоқ. Моралес 1977-1978 жылдары Боливия армиясында міндетті әскери қызметтен өтті. Бастапқыда Кочабамбадағы арнайы әскерлерді даярлау орталығында (CITE) тіркелді, содан кейін төртінші Ингави атты әскер полкіне жіберілді және Боливияның астанасы Ла-Пастағы армия штабында орналасты. Бұл екі жыл Боливияның саяси тұрақсыз кезеңі болды, бес президент және екі әскери төңкеріс болды, оларды генерал Хуан Переда және генерал Дэвид Падилья басқарды. Соңғысының режимі кезінде Моралес Паласио Кемадода (Президенттік сарайда) күзетші болып тағайындалды.

Juan Evo Morales Ayma (xwan ˈeβo moˈɾales ˈajma; born 26 October 1959) is a Bolivian politician, trade union organizer, and former cocalero activist who served as the 65th president of Bolivia from 2006 to 2019. Widely regarded as the country's first president to come from its indigenous population,efn|Morales is described as the first indigenous president of Bolivia in academic studies of his presidency, such as those of Muñoz Pogossian, Webber, Philip and Panizza, and Farthing and Kohl, as well as in press reports, such as those of BBC News. only he and two siblings, Esther and Hugo, survived past childhood. His mother almost died from a postpartum haemorrhage following his birth. In keeping with Aymara custom, his father buried the placenta produced after his birth in a place specially chosen for the occasion. His childhood home was a traditional adobe house, and he grew up speaking the Aymara language, although later commentators would remark that by the time he had become president he was no longer an entirely fluent speaker. Morales' family were farmers; from an early age, he helped them to plant and harvest crops and guard their herd of llamas and sheep, taking a homemade soccer ball to amuse himself. As a toddler, he briefly attended Orinoca's preparatory school, and at five began schooling at the single room primary school in Isallawi. Aged 6, he spent six months in northern Argentina with his sister and father. There, Dionisio harvested sugar cane while Evo sold ice cream and briefly attended a Spanish language school. As a child, he regularly traveled on foot to Arani province in Cochabamba with his father and their llamas, a journey lasting up to two weeks, in order to exchange salt and potatoes for maize and coca. A big fan of soccer, at age 13 he organized a community soccer team with himself as team captain. Within two years, he was elected training coach for the whole region, and thus gained early experience in leadership. After finishing primary education, Morales attended the Agrarian Humanistic Technical Institute of Orinoca (ITAHO), completing all but the final year. His parents then sent him to study for a degree in Oruro; although he did poorly academically, he finished all of his courses and exams by 1977, earning money on the side as a brick maker, day laborer, baker and a trumpet player for the Royal Imperial Band. The latter position allowed him to travel across Bolivia. At the end of his higher education, he failed to collect his degree certificate. Although interested in studying journalism, he did not pursue it as a profession. Morales served his mandatory military service in the Bolivian Army from 1977 to 1978. Initially signed up at the Centre for Instruction of Special Troops (CITE) in Cochabamba, he was sent into the Fourth Ingavi Cavalry Regiment and stationed at the army headquarters in the Bolivian capital La Paz. These two years were one of Bolivia's politically most unstable periods, with five presidents and two military coups, led by General Juan Pereda and General David Padilla respectively; under the latter's regime, Morales was stationed as a guard at the Palacio Quemado (Presidential Palace).

Кокалероның алғашқы белсенділігі: 1978-1983

Әскери қызметтен кейін Моралес 1980 жылдардағы Эль-Ниньо дауылдарынан ауыл шаруашылығына келген қиындықтардан қашқан отбасына оралды. Эль-Чапаредегі 14 қыркүйек қаласында қоныстанған отбасы Моралестің анасының інісінен алған қарызбен орман ішіндегі жер телімін тазалап, күріш, апельсин, грейпфрут, папайя, банан және кейін кока өсірді. Осы жерде Моралес жергілікті тіл – кечуа тілін үйренді. Моралес отбасының келуі аймаққа кең ауқымды көші-қонның бір бөлігі болды; 1981 жылы Эль-Чапареде 40 000 адам тұрса, 1988 жылға қарай 215 000-ға жетті. Көптеген боливиялықтар кока өсіру арқылы табыс табуға үміттене, фермалар құруға тырысты, себебі кока бағасы тұрақты түрде өсіп, жылына төрт рет өсіруге болатын. Анд мәдениетінде дәстүрлі емдік және ритуалдық зат саналатын кока, сонымен қатар кокаиннің негізгі құралы ретінде шетелге сатылды. Моралес жергілікті футбол командасына қосылып, кейін "Жаңа Көктем" деген өз командасын құрды, ол 2 тамыздағы Орталық турнирде жеңіске жетті. Эль-Чапаре аймағы Моралес үшін көп жылдар бойы ерекше болды; президенттік кезінде ол жиі сөздерінде осы аймақ туралы айтты және үнемі баратын. Эль-Чапареде Моралес кока өсірушілердің кәсіподағына қосылып, жергілікті спорт жөніндегі хатшы болып тағайындалды. Футбол турнирлерін ұйымдастыру арқылы, кәсіподақ мүшелері арасында ол жиналыстардың үзілісінде матчтар ұйымдастыруға бейімділігі үшін "жас футболшы" деген лақап атқа ие болды. Одаққа кең ауқымды оқиғалардың әсерінен, 1980 жылы оңшыл генерал Луис Гарсия Меза әскери төңкеріс жасап билікті басып алды, басқа саяси партияларды тыйым салып, өзін президент деп жариялады. Моралес үшін 1981 жылы "саяси қарым-қатынастағы маңызды оқиға" болды, сол кезде солдаттар кока өсірушіні кокаин саудасымен айыптап, ұрып-соғып, өртеп өлтірді. 1982 жылы солшыл Эрнан Силес Зуазо және Демократиялық және Халықтық Одақ (Unidad Democrática y Popular – UDP) өкілдік демократиялық сайлауда жеңіске жетіп, АҚШ қолдауымен неолибералды капиталистік реформаларды жүзеге асырып, мемлекеттік сектордың көп бөлігін жекешелендірді. Гиперинфляция бақылауға алынды, бірақ жұмыссыздық 25%-ға дейін өсті. 1982-1983 жылдары кәсіподақта белсенділік танытып, Моралес жергілікті Сан-Франциско синдикатының бас хатшысы болды. 1983 жылы Моралестің әкесі Дионисио қайтыс болды, ол жерлеу рәсіміне қатыса алмаса да, әкесінің істерін реттеу үшін уақытша кәсіподақ жұмысынан бас тартты. Есірткіге қарсы күрес аясында АҚШ үкіметі кокаин саудасын тоқтату үшін кока өндірісін тоқтатуға үміттенді; олар Боливия үкіметін оны жоюға қысым жасады және операцияға көмектесу үшін Боливияға әскер жіберді. Боливия әскерлері кока егістерін өртеп, оларға қарсы шыққан кока өсірушілерді ұрып-соқты. Осыған ашуланған Моралес кока өсірушілердің кампаниясына қайта оралды. Көптеген жолдастары сияқты ол да үкімет ұсынған 2500 АҚШ долларын, өндірілген әр акр кока үшін алғысы келмеді. Боливия мәдениетіне терең сіңген шаруалар кокамен ата-бабаларынан жеткен байланысқа ие болды және ең табысты күнкөріс көзінен айырылғысы келмеді. Олар үшін бұл ұлттық егемендік мәселесі болды, ал АҚШ империалист ретінде қарастырылды; белсенділер үнемі "Кока – өмір! Американдықтарға өлім!" ("Causachun coca! Wañuchun yanquis!") деп ұран салды.

Following his military service, Morales returned to his family, who had escaped the agricultural devastation of 1980's El Niño storm cycle by relocating to the Tropics of Cochabamba in the eastern lowlands. Setting up home in the town of Villa 14 de Septiembre, El Chapare, using a loan from Morales' maternal uncle, the family cleared a plot of land in the forest to grow rice, oranges, grapefruit, papaya, bananas and later on coca. It was here that Morales learned to speak Quechua, the indigenous local language. The arrival of the Morales family was a part of a much wider migration to the region; in 1981 El Chapare's population was 40,000 but by 1988 it had risen to 215,000. Many Bolivians hoped to set up farms where they could earn a living growing coca, which was experiencing a steady rise in price and which could be cultivated up to four times a year; a traditional medicinal and ritual substance in Andean culture, it was also sold abroad as the key ingredient in cocaine. Morales joined the local soccer team, before founding his own team, New Horizon, which proved victorious at the 2 August Central Tournament. The El Chapare region remained special to Morales for many years to come; during his presidency he often talked of it in speeches and regularly visited. In El Chapare, Morales joined a trade union of cocaleros (coca growers), being appointed local Secretary of Sports. Organizing soccer tournaments, among union members he earned the nickname of "the young ball player" because of his tendency to organize matches during meeting recesses. Influenced in joining the union by wider events, in 1980 the far right General Luis García Meza had seized power in a military coup, banning other political parties and declaring himself president; for Morales, a "foundational event in his relationship with politics" occurred in 1981, when a campesino (coca grower) was accused of cocaine trafficking by soldiers, beaten up, and burned to death. In 1982 the leftist Hernán Siles Zuazo and the Democratic and Popular Union (Unidad Democrática y Popular – UDP) took power in representative democratic elections, before implementing neoliberal capitalist reforms and privatizing much of the state sector with United States support; hyperinflation came under control, but unemployment rose to 25%. Becoming increasingly active in the union, from 1982 to 1983, Morales served as the general secretary of his local San Francisco syndicate. In 1983, Morales' father Dionisio died, and although he missed the funeral, he temporarily retreated from his union work to organize his father's affairs. As part of the War on Drugs, the United States government hoped to stem the cocaine trade by preventing the production of coca; they pressured the Bolivian government to eradicate it, sending troops to Bolivia to aid the operation. Bolivian troops would burn coca crops and, in many cases, beat up coca growers who challenged them. Angered by this, Morales returned to cocalero campaigning; like many of his comrades, he refused the US$2,500 compensation offered by the government for each acre of coca he eradicated. Deeply embedded in Bolivian culture, the campesinos had an ancestral relationship with coca and did not want to lose their most profitable means of subsistence. For them, it was an issue of national sovereignty, with the United States viewed as imperialists; activists regularly proclaimed "Long live coca! Death to the Yankees!" ("Causachun coca! Wañuchun yanquis! ").

Кокалеро одағының бас хатшысы: 1984-1994

1984 жылдан 1985 жылға дейін Моралес қозғалыстың жазба хатшысы қызметін атқарды, ал 1985 жылы ол Август екінші штаб-пәтерінің бас хатшысы болды. 1984 жылдан 1991 жылға дейін синдикаттар жергілікті мемлекеттік мекемелерді басып алып, жол тосқауылдарын орнатып, аштық ереуіліне шығып, жаппай шерулер мен демонстрациялар ұйымдастырып, коканың күштеп жойылуына қарсы бірқатар наразылық акциясына шықты. Моралес тікелей белсенділікке қатысты және 1984 жылы 3 шаруаның қаза болған жол тосқауылда болды. 1988 жылы Моралес Тропиктер Федерациясының атқарушы хатшысы қызметіне сайланды. 1989 жылы ол Вилла Тунари қазасының бір жылдығын еске алу шарасында сөйледі, онда 11 кока фермерін ауылдық аймақ мобильді патруль бөлімінің (Unidad Móvil Policial para Áreas Rurales – UMOPAR) агенттері өлтірді. Келесі күні UMOPAR агенттері Моралесті ұрып-соғып, тауларда өлтіруге тастап кетті, бірақ оны басқа одақ мүшелері құтқарып алды. Осы зорлық-зомбылыққа қарсы күресу үшін Моралес қарулы кокалеро жасағы үкіметке қарсы партизан соғысын бастауы мүмкін деген қорытындыға келді, бірақ көп ұзамай ол сайлау жолын таңдады. 1992 жылы ол кокалеро ісіне қолдау көрсету үшін халықаралық сапарларға шықты, Кубада өткен конференцияда сөйледі, сондай-ақ Канадаға сапар шекті, онда анасының қаза болғанын білді. Өз сөздерінде Моралес кока жапырағын Анд мәдениетінің символы ретінде көрсетті, ол Американың империалистік қысымынан қауіп көріп отыр. Оның пікірінше, АҚШ өзінің ішкі кокаинге тәуелділік мәселесін Боливияға араласпай-ақ шешуі керек, себебі олардың коканы жоюға құқығы жоқ, ол Анд мәдениетінде маңызды рөл атқаратын, көптеген қолданысқа ие заңды өнім. Журналистерге сөйлеген сөзінде Моралес: "Мен есірткі сатушы емеспін. Мен кока өсірушімін. Мен кока жапырағын өсіремін, ол табиғи өнім. Мен оны кокаинге айналдырмаймын, кокаин де, есірткі де Анд мәдениетінің бөлігі емес" деді. Моралес: "Біз коканы өндіреміз, оны негізгі нарыққа жеткізіп, сатамыз, біздің жауапкершілігіміз сонда бітеді" деп мәлімдеді. Моралес кока өсірушілерді Америка Құрама Штаттарының қысымына мойынсұнған, неолибералдық экономикалық реформаларды жүзеге асырған бай, қалалық әлеуметтік элитаның құрбаны ретінде көрсетті. Ол бұл реформалар Боливияның көпшілігіне зиян келтіретінін, сондықтан елдің өкілді демократиялық басқару жүйесі көпшіліктің нағыз демократиялық еркіне сай келмейтінін айтты. Бұл жағдай 1993 жылғы жалпы сайлаудан кейін одан да нашарлады, орталықшыл Революциялық Ұлттық Қозғалыс (Movimiento Nacionalista Revolucionario – MNR) сайлауда жеңіске жетіп, Гонсало Санчес де Лосада президент болды. Ол "шоқ терапиясы" саясатын қабылдап, экономикалық либерализацияны және мемлекеттік активтерді кең ауқымды жекешелендіруді жүзеге асырды. Санчес сонымен қатар АҚШ-тың есірткіге қарсы күрес басқармасымен Боливияның кока өндірушілеріне қарсы шабуылды қайта бастауға келісті. Боливия 1994 жылдың наурызына дейін коканың түбін жоюға міндеттенді, бұл үшін Америка Құрама Штаттарынан 20 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек алды. 1994 жылдың тамызында Моралес тұтқындалды; оқиға орнында болған журналистер оның азаматтық агенттермен ұрып-соғылып, нәсілдік қорлауларға ұшырағанын көрді. Түрмеде ол тұтқындалуына наразылық білдіру үшін аштық ереуіліне шықты. Келесі күні 3000 шаруа Вилла Тунариден Ла-Пасқа қарай шеруге шықты. Моралес 1994 жылдың 7 қыркүйегінде босатылды, көп ұзамай ол шеруге қосылды, ол 1994 жылдың 19 қыркүйегінде мақсатына жетті, онда олар қаланы саяси граффитимен жауып тастады. 1995 жылдың сәуірінде ол Титикака көлінің жағасында өткен Анд Кока Өндірушілер Кеңесінің кездесуіне қатысқандарды ұстаған операция кезінде қайтадан тұтқындалды. Топты Колумбияның FARC және Перудің Shining Path көмегімен төңкеріс жасады деп айыптап, оның бірнеше жолдастары азап шекті, бірақ төңкеріс туралы дәлелдер келтірілмеді және ол бір апта ішінде босатылды. Ол Аргентинаға азаттық күресі туралы семинарға қатысу үшін барды.

From 1984 to 1985, Morales served as Secretary of Records for the movement, and in 1985 he became General Secretary of the August Second Headquarters. From 1984 to 1991, the sindicatos embarked on a series of protests against the forced eradication of coca by occupying local government offices, setting up roadblocks, going on hunger strike, and organizing mass marches and demonstrations. Morales was personally involved in this direct activism and in 1984 was present at a roadblock where 3 campesinos were killed. In 1988, Morales was elected to the position of Executive Secretary of the Federation of the Tropics. In 1989, he spoke at a one year commemoratory event of the Villa Tunari massacre in which 11 coca farmers had been killed by agents of the Rural Area Mobile Patrol Unit (Unidad Móvil Policial para Áreas Rurales – UMOPAR). The following day, UMOPAR agents beat Morales up, leaving him in the mountains to die, but he was rescued by other union members. To combat this violence, Morales concluded that an armed cocalero militia could launch a guerrilla war against the government, but he soon chose to pursue an electoral path. In 1992, he made various international trips to champion the cocalero cause, speaking at a conference in Cuba, and also traveling to Canada, during which he learned of his mother's death. In his speeches, Morales presented the coca leaf as a symbol of Andean culture that was under threat from the imperialist oppression of the United States. In his view, the United States should deal with their domestic cocaine abuse problems without interfering in Bolivia, arguing that they had no right trying to eliminate coca, a legitimate product with many uses which played a rich role in Andean culture. In a speech, Morales told reporters "I am not a drug trafficker. I am a coca grower. I cultivate coca leaf, which is a natural product. I do not refine (it into) cocaine, and neither cocaine nor drugs have ever been part of the Andean culture". Morales has stated that "We produce our coca, we bring it to the main markets, we sell it and that's where our responsibility ends". Morales presented the coca growers as victims of a wealthy, urban social elite who had bowed to United States pressure by implementing neoliberal economic reforms. He argued that these reforms were to the detriment of Bolivia's majority, and thus the country's representative democratic system of governance failed to reflect the true democratic will of the majority. This situation was exacerbated following the 1993 general election when the centrist Revolutionary Nationalist Movement (Movimiento Nacionalista Revolucionario – MNR) won the election and Gonzalo Sánchez de Lozada became president. He adopted a policy of "shock therapy", implementing economic liberalization and widescale privatization of state owned assets. Sánchez also agreed with the U. S. DEA to relaunch its offensive against the Bolivian coca growers, committing Bolivia to eradicating of coca by March 1994 in exchange for US$20 million worth of United States aid, something Morales stated would be opposed by the cocalero movement. In August 1994, Morales was arrested; reporters present at the scene witnessed him being beaten and accosted with racial slurs by civil agents. Accused of sedition, in jail he began a dry hunger strike to protest his arrest. The following day, 3000 campesinos began a march from Villa Tunari to La Paz. Morales would be freed on 7 September 1994, and soon joined the march, which arrived at its destination on 19 September 1994, where they covered the city with political graffiti. He was again arrested in April 1995 during a sting operation that rounded up those at a meeting of the Andean Council of Coca Producers that he was chairing on the shores of Lake Titicaca. Accusing the group of plotting a coup with the aid of Colombia's FARC and Peru's Shining Path, a number of his comrades were tortured, although no evidence of a coup was brought forth and he was freed within a week. He proceeded to Argentina to attend a seminar on liberation struggles.

ASP, IPSP және MAS: 19951999

Синдикато әлеуметтік қозғалысының мүшелері алғаш рет 1986 жылы саяси аренаға қадам басуды ұсынды. Бұл мәселе көптеген адамдардың наразылығын тудырды, себебі көпшілік саясаткерлердің қозғалысты жеке мүдделері үшін пайдаланатынынан қорқып еді. Моралес 1989 жылы саяси қанат құруды қолдады, алайда оның құрылуына қолдау 1993 жылы ғана жиналды. 1995 жылдың 27 наурызында Боливияның ауылдық еңбекшілердің бірегей конфедерациясының (Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia – CSUTCB) VII съезінде «саяси құрал» (саяси партиядан гөрі жиі қолданылатын термин) құрылды, ол «Халықтардың егемендігі үшін Ассамблея» (Asamblea por la Soberanía de los Pueblos – ASP) деп аталды. ASP-ның I съезіне CSUTCB-мен бірге үш боливиялық кәсіподақ – шахтерлер, шаруалар және үндістер өкілдері қатысты. 1996 жылы Моралес Кочабамба тропиктерінің алты федерациясы комитетінің төрағасы болып тағайындалды және 2006 жылға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Боливияның Ұлттық сайлау комиссиясы (Corte Nacional Electoral – CNE) процедуралық бұзушылықтарға сілтеме жасай отырып, ASP-ні мойындаудан бас тартты. Кока өндірушілері бұл қиындықтан шығу үшін Боливия Коммунистік партиясының (Partido Comunista Boliviano – PCB) басшылығымен құрылған солшыл партиялар коалициясы – «Біріккен солшыл» (IU) тізімі бойынша сайлауға түсті. Олар қозғалыстың күшті бекіністері болған аймақтарда үлкен жеңіске жетіп, 11 қала әкімі мен 49 муниципалитет кеңесінің депутатын сайлады. Моралес Ұлттық конгресс депутаттары палатасына Эль-Чапаре округінен өкіл болып сайланды, ол жергілікті дауыстардың 70,1%-ын жинады. 1997 жылғы жалпыұлттық сайлауда IU/ASP Конгресте төрт орынға ие болды, жалпыұлттық дауыс берудің 3,7%-ын алды, ал Кочабамба департаментінде бұл көрсеткіш 17,5%-ға жетті. Сайлау нәтижесінде оңшыл «Ұлттық демократиялық әрекет» (Acción Democrática Nacionalista – ADN) партиясы басқаратын коалициялық үкімет құрылды, президенттік лауазымға Уго Бансер келді. Моралес оны «Боливия тарихындағы ең нашар саясаткер» деп атады. Сайлаудағы сәттіліктермен қатар, партия ішіндегі фракциялық күрес күшейді, ASP басшылығы үшін бұрынғы төраға Алехо Велис пен сайлауда әлеуметтік қозғалыстың қолдауын алған Моралес арасында бәсеке пайда болды. Бұл қақтығыс партияның жарылуына әкелді, Моралес және оның жақтастары өздерінің «Халықтардың егемендігі үшін саяси құрал» (Instrumento Político por la Soberanía de los Pueblos – IPSP) партиясын құрды. Қозғалыстың негізгі күштері IPSP-ге жаппай көшті, ал ASP ыдырап, Велис оңшыл «Жаңа Республикалық күш» (Nueva Fuerza Republicana – NFR) партиясына қосылды, осыған байланысты Моралес оны кока өндірушілердің мүддесіне сатқындық жасады деп айыптады. Өзінің белсенділігін жалғастыра отырып, 1998 жылы Моралес Эль-Чапареден Ла-Пасқа тағы бір кока өндірушілер шеруін ұйымдастырды, бірақ үкімет тарапынан күшті сынға ұшырады. Үкімет оны кокаин саудасына қатысқан деп айыптады және оның сөйлеу әдебі мен білімсіздігін қынжырлады. Моралес бұрынғы фаланга партиясының басшысы Дэвид Анез Педрасамен келісімге келді – «Социализм қозғалысы» (MAS) партиясы құрылғанмен, әлі тіркеуде тұрған. Келісім бойынша Моралес пен алты федерация партияның атын өздеріне алуға мүмкіндік алды, бірақ Педраса MAS-тің аббревиатурасын, атын және түстерін сақтау шартын қойды. Осылайша MAS және IPSP бірігіп, «Социализм қозғалысы – Халықтардың егемендігі үшін саяси құрал» болып қайта құрылды. MAS «өнеркәсіпті мемлекеттік меншікке алуды, кока жапырағын заңдастыруды және ұлттық ресурстарды әділ бөлуді талап ететін үндістерге негізделген саяси партия» деп сипатталды. Партияның ірі партияларға қарағанда қаржылық мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, жұмыс істеу үшін көбінесе еріктілердің еңбегіне сүйенді. Ол басқа саяси партиялар сияқты құрылмаған, керісінше, әлеуметтік қозғалыстың саяси қанаты ретінде жұмыс істеді, қозғалыстың барлық деңгейлері шешім қабылдауға қатысты. Бұл ұйымдастыру формасы 2004 жылға дейін сақталды. 1999 жылғы желтоқсандағы муниципалдық сайлауда MAS 79 муниципалитет кеңесінің орынын және 10 қала әкімінің лауазымын жеңіп алды, жалпыұлттық дауыс берудің 3,27%-ын алды, бірақ Кочабамбада бұл көрсеткіш 70%-қа жетті.

Members of the sindicato social movement first suggested a move into the political arena in 1986. This was controversial, with many fearing that politicians would co opt the movement for personal gain. Morales began supporting the formation of a political wing in 1989, although a consensus in favor of its formation only emerged in 1993. On 27 March 1995, at the 7th Congress of the Unique Confederation of Rural Laborers of Bolivia (Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia – CSUTCB), a "political instrument" (a term employed over "political party") was formed, named the Assembly for the Sovereignty of the Peoples (Asamblea por la Sobernía de los Pueblos – ASP). At the ASP's 1st Congress, the CSUTCB participated alongside three other Bolivian unions, representing miners, peasants and indigenous peoples. In 1996, Morales was appointed chairman of the Committee of the Six Federations of the Tropics of Cochabamba, a position that he retained until 2006. Bolivia's National Electoral Court (Corte Nacional Electoral – CNE) refused to recognize the ASP, citing minor procedural infringements. The coca activists circumvented this problem by running under the banner of the United Left (IU), a coalition of leftist parties headed by the Communist Party of Bolivia (Partido Comunista Boliviano – PCB). They won landslide victories in those areas which were local strongholds of the movement, producing 11 mayors and 49 municipal councilors. Morales was elected to the Chamber of Deputies in the National Congress as a representative for El Chapare, having secured 70.1% of the local vote. In the national elections of 1997, the IU/ASP gained four seats in Congress, obtaining 3.7% of the national vote, with this rising to 17.5% in the department of Cochabamba. The election resulted in the establishment of a coalition government led by the right wing Nationalist Democratic Action (Acción Democrática Nacionalista – ADN), with Hugo Banzer as president; Morales lambasted him as "the worst politician in Bolivian history". Rising electoral success was accompanied by factional in fighting, with a leadership contest emerging in the ASP between the incumbent Alejo Véliz and Morales, who had the electoral backing of the social movement's bases. The conflict led to a schism, with Morales and his supporters splitting to form their own party, the Political Instrument for the Sovereignty of the Peoples (Instrumento Político por la Soberanía de los Pueblos – IPSP). The movement's bases defected en masse to the IPSP, leaving the ASP to crumble and Véliz to join the center right New Republican Force (Nueva Fuerza Republicana – NFR), for which Morales denounced him as a traitor to the cocalero cause. Continuing his activism, in 1998 Morales led another cocalero march from El Chapare to la Paz, and came under increasing criticism from the government, who repeatedly accused him of being involved in the cocaine trade and mocked him for how he spoke and his lack of education. Morales came to an agreement with David Añez Pedraza, the leader of a defunct yet still registered falangist party named the Movement for Socialism (MAS); under this agreement, Morales and the Six Federaciónes could take over the party name, with Pendraza stipulating the condition that they must maintain MAS's own acronym, name and colors. Thus, the MAS and IPSP merged, becoming known as the Movement for Socialism – Political Instrument for the Sovereignty of the Peoples. The MAS would come to be described as "an indigenous based political party that calls for the nationalization of industry, legalization of the coca leaf and fairer distribution of national resources." The party lacked the finance available to the mainstream parties, and so relied largely on the work of volunteers in order to operate. It was not structured like other political parties, instead operating as the political wing of the social movement, with all tiers in the movement involved in decision making; this form of organisation would continue until 2004. In the December 1999 municipal elections, the MAS secured 79 municipal council seats and 10 mayoral positions, gaining 3.27% of the national vote, although 70% of the vote in Cochabamba.

Кочабамба наразылығы: 2000-2002

2000 жылы «Тунари Вотерс» корпорациясы боливиялық тұтынушыларға су бағасын екі есеге өсірді, бұл кокалеролардың ішіндегі солшыл белсенділер тобының наразылығын тудырды. Активистер полиция және қарулы күштермен қақтығысты, бұл «Су соғысы» деп аталды, нәтижесінде 6 адам қаза тауып, 175 адам жарақат алды. Зорлық-зомбылыққа жауап ретінде үкімет «Тунари» корпорациясымен жасалған келісімшартты тоқтатып, коммуналдық қызметті кооперативтік басқаруға берді. Келесі жылдары түрлі мәселелерге байланысты тағы да зорлық-зомбылық оқиғалары болды, нәтижесінде белсенділер мен құқық қорғау органдарының арасында адам өлімдері көбейді. Бұл толқудың көп бөлігі боливиялық қоғамда экономикалық либерализацияға қарсы кең таралған оппозициямен байланысты болды, көптеген адамдар бұл тек аз ғана топқа пайда әкеледі деп есептеді. Анд таулы аймағында кокалеро тобы Фелипе Квиспе басшылығымен партизандық көтеріліс ұйымдастырды. Этностық сепаратист болған Квиспе мен Моралес бір-біріне жақын болған жоқ, Квиспе Моралесті ақ боливиялықтармен ынтымақтасуға дайын болғаны үшін сатқын және пайдакүш деп санады. Моралес бұл наразылықтарда жетекші рөл атқармады, бірақ оларды MAS партиясының бір ғана мәселелік партия емес екенін көрсету үшін пайдаланды. Ол кокалеролардың құқықтары үшін ғана емес, Боливиядағы саяси жүйені түбегейлі өзгерту және азаматтықты қайта қарастыру үшін күресіп жатқанын жеткізді. 2001 жылдың тамызында Бансер ауыр сырқатқа байланысты қызметтен кетті, ал президенттік міндеттерді Хорхе Кирога атқарды. АҚШ тарапынан жасалған қысыммен Кирога Моралестің қауқырт сөздері Кочабамба маңындағы Сакабада екі полицейдің өліміне себеп болды деп мәлімдеп, оны Конгрестен қуғынға салуға тырысты. Бірақ Моралестің кінәлі екенін дәлелдей алмады. 2002 жылы 140 депутат Моралесті елден қууды қолдады. Моралес бұл «аймара және кечуа халқына қарсы сот болды» деді. MAS белсенділері мұны саяси элитаның демократиялық емес екенін көрсететін дәлел деп түсіндірді. MAS наразылық партиясы ретінде үлкен танымалдылыққа ие болды, негізінен ауылдық және кедей қалалық аймақтарда тұратын боливиялықтардың қалыптасқан саяси партияларға наразылығына сүйенді. Моралес мұны мойындады және оның көптеген сөздері MAS партиясын дәстүрлі саяси элитадан ерекшелендіруге бағытталған. Олардың науқаны сәтті аяқталды, 2002 жылғы президенттік сайлауда MAS ұлттық дауыс берудің 20,94% -ын алып, Боливияның екінші ірі партиясы болды, жеңіске жеткен MNR партиясынан (кандидаты Гонсало Санчес де Лозада) тек 1,5% ғана артта қалды. Олар Сенатта 8 орынды, Өкілдер палатасында 27 орынды жеңіп алды. Саяси оппозицияның жетекшісі болған Моралес үкімет саясатын сынауға көбірек назар аударды, балама ұсынуға асықпады. Ол Санчес де Лозадамен бірнеше нәтижесіз кездесулер өткізді, бірақ Венесуэланың Уго Чавеспен алғаш рет кездесті. Сайлауға дейін АҚШ-тың Боливиядағы елшісі Мануэль Роша, егер MAS сайлауда жеңіске жетсе, АҚШ Боливияға берілетін көмекті тоқтататынын мәлімдеді. Бірақ сайлаудан кейін жүргізілген сауалнамалар Рошаның бұл мәлімдемесі Моралеске қолдауды арттырғанын көрсетті. (Елші Роша кейіннен АҚШ Әділет министрлігі Куба үкіметінің агенті болды деген айыппен тұтқындалды.) Сайлаудан кейін АҚШ елшілігі Моралесті қылмыскер деп сипаттап, Боливияның дәстүрлі партияларын MAS-ке қарсы кең ауқымды келісімге қол қоюға шақырды. Моралес өзі АҚШ Орталық барлау агенттігі оны өлтіруді жоспарлап отыр деп мәлімдеді.

In 2000, the Tunari Waters corporation doubled the price at which they sold water to Bolivian consumers, resulting in a backlash from leftist activist groups, including the cocaleros. Activists clashed with police and armed forces, in what was dubbed "the Water War", resulting in 6 dead and 175 wounded. Responding to the violence, the government removed the contract from Tunari and placed the utility under cooperative control. In ensuing years further violent protests broke out over a range of issues, resulting in more deaths both among activists and law enforcement. Much of this unrest was connected with the widespread opposition to economic liberalization across Bolivian society, with a common perception that it only benefited a small minority. In the Andean High Plateau, a cocalero group launched a guerrilla uprising under the leadership of Felipe Quispe; an ethnic separatist, he and Morales disliked each other, with Quispe considering Morales to be a traitor and an opportunist for his willingness to cooperate with White Bolivians. Morales had not taken a leading role in these protests but did use them to get across his message that the MAS was not a single issue party, and that rather than simply fighting for the rights of the cocalero it was arguing for structural change to the political system and a redefinition of citizenship in Bolivia. In August 2001, Banzer resigned due to terminal illness, and Jorge Quiroga took over as president. Under U. S. pressure, Quiroga sought to have Morales expelled from Congress by saying that Morales' inflammatory language had caused the deaths of two police officers in Sacaba near Cochabamba. He was unable to provide any evidence of Morales' culpability. 140 deputies voted for Morales' expulsion, which came about in 2002. Morales said that it "was a trial against Aymara and Quechas". MAS activists interpreted it as evidence of the pseudo democratic credentials of the political class. The MAS gained increasing popularity as a protest party, relying largely on widespread dissatisfaction with the existing mainstream political parties among Bolivians living in rural and poor urban areas. Morales recognized this, and much of his discourse focused on differentiating the MAS from the traditional political class. Their campaign was successful, and in the 2002 presidential election the MAS gained 20.94% of the national vote, becoming Bolivia's second largest party, being only 1.5% behind the victorious MNR, whose candidate, Gonzalo Sánchez de Lozada, became president. They won 8 seats in the Senate and 27 in the Chamber of Deputies. Now the leader of the political opposition, Morales focused on criticising government policies rather than outlining alternatives. He had several unconstructive meetings with Sánchez de Lozada but met with Venezuela's Hugo Chávez for the first time. Just prior to the election, the U. S. ambassador to Bolivia Manuel Rocha issued a statement declaring that U. S. aid to Bolivia would be cut if MAS won the election. However, exit polls revealed that Rocha's comments had served to increase support for Morales. (Ambassador Rocha was later arrested by the U. S. Department of Justice on criminal charges of being an agent for the Cuban government.) Following the election, the U. S. embassy characterised Morales as a criminal and encouraged Bolivia's traditional parties to sign a broad agreement to oppose the MAS; Morales himself began alleging that the U. S. Central Intelligence Agency was plotting to assassinate him.

Танымал болу: 2003-2005

2003 жылы Боливияда газ жанжалы басталды, себебі белсенділер, оның ішінде кока өндірушілер, елдің табиғи газын жекешелендіруге және оны АҚШ компанияларына нарықтық бағадан төмен сатуға наразылық білдірді. Белсенділер Ла-Пасқа кіретін жолды жапты, нәтижесінде полициямен қақтығыс болды. Одан 80 адам қаза тауып, 411 адам жарақат алды, олардың арасында офицерлер, белсенділер және азаматтар, тіпті балалар да болды. Моралес жанжалға тікелей қатыспады, керісінше Ливия мен Швейцарияға сапар шегіп, көтерілісті «дами жұзындегі бейбіт революция» деп сипаттады. Үкімет Моралесті және MAS-ты Боливияның парламенттік демократиясын құлату үшін ұйымдасқан қылмыс, FARC және Венесуэла, Куба және Ливия үкіметтерінің көмегімен наразылықты пайдаланды деп айыптады. Моралес президент Санчес де Лозаданы қаза болғандардың санына байланысты отставкаға кетіруге шақырды, бұл MAS, басқа белсенді топтар мен орта таптың кең қолдауын алды. Қысым күшейген кезде Санчес отставкаға кетіп, Флорида штатының Майами қаласына қашты. Оның орнына Карлос Меса келді, ол АҚШ пен кокальеролардың талаптары арасында тепе-теңдік орнатуға тырысты, бірақ Моралес оған сенімсіздік танытты. Қараша айында Моралес Гаванада Куба президенті Фидель Кастромен 24 сағат бірге болды, содан кейін Аргентина президенті Нестор Киршнермен кездесті. 2004 жылғы муниципалдық сайлауда MAS Боливиядағы барлық кеңесшілердің 28,6%-ын алып, елдің ең ірі ұлттық партиясына айналды. Алайда, олар ешбір ірі қалада әкімдікке сайлана алмады, бұл олардың қалалық орта тап арасында кең қолдау таба алмағанын көрсетті. Боливияның бай Санта-Круз аймағында Про-Санта-Круз комитетінің (Comite Pro Santa Cruz) басшылығымен автономия үшін күшті қозғалыс дамыды. Неолибералды экономиканы қолдап, кокальероларды қатты сынға алған олар, егер MAS билікті алса, Боливиядан бөліну үшін қарулы көтеріліс жасауды қарастырды. 2005 жылдың наурыз айында Меса Моралестің қысымы мен кокальеролардың жол тосқауылдары мен көтерілістеріне байланысты отставкаға кетті. Азамат соғысы қаупі төнген кезде Эдуардо Родригес Велце Боливияны 2005 жылдың желтоқсанында өтетін жалпы сайлауға дайындап, уақытша үкімет президенті болды. Перулық Уолтер Чавесті өзінің сайлау науқанына жетекші етіп тағайындап, MAS-тың сайлау науқаны 1970 жылғы Чили президенттік сайлауында Сальвадор Альенденің сәтті науқанының үлгісімен жүргізілді. Партия құрылымын күшейту шаралары қабылданды, оның нәтижесінде партия әлеуметтік қозғалыстан тәуелсіздік алды. Бұл Моралес пен басқа да MAS басшыларына базамен ұзақ кеңесусіз жаңа жағдайларға жылдам жауап беруге және базалардың радикализмінен алшақ жаңа бейне жасауға мүмкіндік берді. Бастапқыда әйел кандидатты қарастырған Моралес ақырында марксистік зиялы Альваро Гарсия Линераны өзінің вице-президенттік кандидаты етіп таңдады, бұл туралы кейбір боливиялық баспасөздер екеуінің арасындағы романтикалық қарым-қатынас болғанын болжады. MAS-тың басты қарсыласы Хорхе Кирога және оның оңшыл әлеуметтік-демократиялық күші болды, олардың сайлау науқаны Санта-Крузде өтті және неолибералды реформаларды жалғастыруды жақтады. Кирога Моралесті кокаиннің заңдастырылуын қолдаушы және Венесуэланың марионеткасы деп айыптады. 84,5% сайлаушы қатысқан сайлауда Моралес 53,7% дауыс жинады, ал Кирога 28,6% дауыспен екінші орын алды. Моралестің жеңісі 40 жыл ішінде Боливияда абсолютті көпшілік дауыспен жеңіске жеткен алғашқы жағдай болды және Латын Америкасы тарихындағы кез келген президенттік кандидаттың ең жоғары ұлттық дауыс көрсеткіші еді. 1998 жылдан бері Латын Америкасында сайланған алтыншы солшыл президент болғандықтан, оның жеңісі аймақтық «қызыл толқынның» бір бөлігі ретінде танылды. Президенттікке сайланған Моралес сол кезде халықтың шамамен 62%-ы өзін жергілікті халық деп санаған Боливияның алғашқы жергілікті басшысы ретінде сипатталды. Сондықтан саяси сарапшылар оның сайлануын 1994 жылы Оңтүстік Африка президенті Нельсон Манделаның сайлануымен салыстырды. Бұл Американың, әсіресе Боливияның жергілікті халықтары арасында үлкен қуанышқа себеп болды. Оның сайлануы елдің бай және жер иелерінің арасында алаңдаушылық тудырды, олар мемлекеттік меншікті иемденуден және олардың мүліктерінің ұлттықтандырылуынан қорқып, сондай-ақ оңшыл топтар бұл нәсілдік соғысқа әкеледі деп мәлімдеді. Ол Кастромен уақыт өткізу үшін Кубаға сапар шекті, содан кейін Венесуэлаға, одан кейін Еуропа, Қытай және Оңтүстік Африкаға сапарлады. Маңыздысы, ол АҚШ-тан жаңылды. 2006 жылдың қаңтарында Моралес Тиванакудегі жергілікті рухани рәсімге қатысты, онда оған Аймара халқының Апу Малькуы (Жоғарғы Басшысы) атағы берілді, Латын Америкасының жергілікті халықтарынан сыйлықтар алды және жеңісі үшін Пачамама қадірлі құдайға алғыс айтты.

In 2003, the Bolivian gas conflict broke out as activists – including coca growers – protested against the privatization of the country's natural gas supply and its sale to U. S. companies below the market value. Activists blocked off the road into La Paz, resulting in clashes with police. 80 were killed and 411 injured, among them officers, activists, and civilians, including children. Morales did not take an active role in the conflict, instead traveling to Libya and Switzerland, there describing the uprising as a "peaceful revolution in progress". The government accused Morales and the MAS of using the protests to overthrow Bolivia's parliamentary democracy with the aid of organized crime, FARC, and the governments of Venezuela, Cuba, and Libya. Morales led calls for President Sánchez de Lozada to step down over the death toll, gaining widespread support from the MAS, other activist groups, and the middle classes; with pressure building, Sánchez resigned and fled to Miami, Florida. He was replaced by Carlos Mesa, who tried to strike a balance between U. S. and cocalero demands, but whom Morales mistrusted. In November, Morales spent 24 hours with Cuban President Fidel Castro in Havana, and then met Argentinian President Nestor Kirchner. In the 2004 municipal election, the MAS became the country's largest national party, with 28.6% of all councilors in Bolivia. However, they failed to win the mayoralty in any big cities, reflecting their inability to gain widespread support among the urban middle classes. In Bolivia's wealthy Santa Cruz region, a strong movement for autonomy had developed under the leadership of the Pro Santa Cruz Committee (Comite Pro Santa Cruz). Favorable to neoliberal economics and strongly critical of the cocaleros, they considered armed insurrection to secede from Bolivia should MAS take power. In March 2005, Mesa resigned, citing the pressure of Morales and the cocalero roadblocks and riots. Amid fears of civil war, Eduardo Rodríguez Veltzé became president of a transitional government, preparing Bolivia for a general election in December 2005. Hiring the Peruvian Walter Chávez as its campaign manager, the MAS electoral campaign was based on Salvador Allende's successful campaign in the 1970 Chilean presidential election. Measures were implemented to institutionalize the party structure, giving it greater independence from the social movement; this was done to allow Morales and other MAS leaders to respond quickly to new developments without the lengthy process of consulting the bases, and to present a more moderate image away from the bases' radicalism. Although he had initially hoped for a female running mate, Morales eventually chose Marxist intellectual Álvaro García Linera as his vice presidential candidate, with some Bolivian press speculating as to a romantic relationship between the two. MAS' primary opponent was Jorge Quiroga and his center right Social and Democratic Power, whose campaign was centered in Santa Cruz and which advocated continued neo liberal reform; Quiroga accused Morales of promoting the legalization of cocaine and being a puppet for Venezuela. With a turnout of 84.5%, the election saw Morales gain 53.7% of the vote, while Quiroga came second with 28.6%; Morales' was the first victory with an absolute majority in Bolivia for 40 years and the highest national vote percentage of any presidential candidate in Latin American history. Given that he was the sixth self described leftist president to be elected in Latin America since 1998, his victory was identified as part of the broader regional pink tide. Becoming president elect, Morales was widely described as Bolivia's first indigenous leader, at a time when around 62% of the population identified as indigenous; political analysts therefore drew comparisons with the election of Nelson Mandela to the South African Presidency in 1994. This resulted in widespread excitement among the indigenous people in the Americas, particularly those of Bolivia. His election caused concern among the country's wealthy and landowning classes, who feared state expropriation and nationalisation of their property, as well as far right groups, who said it would spark a race war. He traveled to Cuba to spend time with Castro, before going to Venezuela, and then on tour to Europe, China, and South Africa; significantly, he avoided the U. S. In January 2006, Morales attended an indigenous spiritual ceremony at Tiwanaku where he was crowned Apu Mallku (Supreme Leader) of the Aymara, receiving gifts from indigenous peoples across Latin America and thanking the goddess Pachamama for his victory.

Бірінші президенттік мерзім: 2006-2009

Моралестің инаугурациясы 22 қаңтарда Ла-Пазда өтті. Оған Аргентинаның Киршнер, Венесуэланың Чавес, Бразилияның Лула да Силва және Чилидің Рикардо Лагосы сияқты түрлі мемлекет басшылары қатысты. Моралес Беатрис Канедо Патиньо жасаған анд стиліндегі костюм киді және күресте қаза болған кока өсірушілер мен жергілікті белсенділердің құрметіне бір минуттық үнсіздік жариялаған сөз сөйледі. Ол Боливияның бұрынғы "колониалды" режимдерін Оңтүстік Африкадағы апартеидпен салыстырып, MAS-тың сайлануы елдің "қайта құрылуына" алып келетінін айтты, MAS "революция" терминін жиі қолданды. Моралес осы көзқарастарды Конституциялық ассамблеяны шақыру кезінде қайталады. Қызметке кіріскен кезде Моралес ұлтшылдық, империализмге және неолиберализмге қарсылықты басымдыққа қойды, бірақ әкімшілігін әлеуметтік деп атамады. Ол бірден өзінің және министрлерінің жалақысын 57%-ға төмендетіп, айына 1875 долларға дейін жеткізіп, Конгресс мүшелерін де осылай істеуге шақырды. Моралес жергілікті белсенділер мен солшыл зиялылардан тұратын, көбінесе тәжірибесіз кабинет құрды, бірақ үкіметтің алғашқы үш жылында кабинетте жиі ауыс-түйіс болды, себебі Моралес көптеген жергілікті мүшелерді білімді орта таптың солшыл саясаткерлерімен алмастырды. 2012 жылға қарай 20 кабинет мүшесінің тек 3-і ғана өзін жергілікті тұрғын деп атады.

Экономикалық бағдарлама

Моралес сайланған кезде Боливия Оңтүстік Америкадағы ең кедей ел болатын. Моралес үкіметі Боливияның экономикалық құрылымына түбегейлі өзгеріс енгізбеді, ал олардың 2006–10 жылдарға арналған Ұлттық даму жоспары (ҰДЖ) елдегі бұрынғы либералды экономикалық модельге көбіне сәйкес келді. Боливия экономикасы негізінен табиғи ресурстарды өндіруге негізделген, ел Оңтүстік Америкадағы табиғи газдың екінші ірі қорына ие. Сайлау алдындағы уәдесін орындай отырып, Моралес 2870-ші Жарлықпен көмірсутек өнеркәсібін мемлекеттік бақылауға алды. Бұрын корпорациялар пайдасының 18%-ын мемлекетке төлейтін, бірақ Моралес бұл көрсеткішті символикалық түрде кері өзгертті, нәтижесінде пайданың 82%-ы мемлекетке, ал 18%-ы компанияларға бөлді. Мұнай компаниялары бұл мәселені халықаралық сотқа беру немесе Боливиядағы қызметін тоқтату мүмкіндігін қарастырды, бірақ соңында мойынсұнды. Осының нәтижесінде Боливияның көмірсутек өндіруден түскен кірісі 2002 жылы 173 миллион доллардан 2006 жылы 1,3 миллиард долларға дейін өсті. Бұл техникалық тұрғыдан ұлттандыру болмаса да, Моралес пен оның үкіметі оны ұлттандыру деп атады, бұл Боливияның солшыл топтарынан сын тудырды. 2006 жылдың маусым айында Моралес тау-кен өндірісін, электр энергиясын, телефон байланысын және теміржолдарды мемлекеттік меншікке алу жоспарын жариялады. 2007 жылдың ақпан айында үкімет Vinto металлургия зауытын мемлекеттік меншікке алды және Glencore компаниясына өтемақы төлеуден бас тартты, себебі үкімет бұл компанияның келісімшартты заңсыз жолмен алғанын мәлімдеді. FSTMB тау-кеншілер федерациясы үкіметтен кендерді ұлттандыруды талап еткенімен, үкімет бұл қадамға бармады, керісінше, Боливияда заңды түрде жұмыс істейтін барлық трансулттық корпорациялардың меншігінен айырылмасын мәлімдеді. Моралес билігінің кезеңінде Боливия бұрын-соңды болмаған экономикалық күшке ие болды, нәтижесінде ұлттық валюта – боливияның құны артты. Моралес билікке келген алғашқы жылы бюджет тапшылығы болмады, бұл Боливия үшін 30 жыл ішінде алғашқы рет тіркелді. 2007–2008 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысы кезінде Боливия әлемдегі ең жоғары экономикалық өсім көрсеткіштерінің бірін сақтап қалды. Мұндай экономикалық күш бүкіл елде құрылыс саласындағы өркендеуге алып келді және мемлекетке берік қаржылық резервтер құруға мүмкіндік берді. Әлеуметтік шығындар деңгейі артқанмен, ол салыстырмалы түрде төмен болды, басымдықтар қатарында асфальтталған жолдар мен қоғамдық кеңістіктер, мысалы, футбол алаңдары мен кәсіби одақтардың ғимараты құрылысы тұрды. Әсіресе, үкімет ауылдық инфрақұрылымды жақсартуға баса назар аударды, жолдар, су құбырлары және электр қуатын жоқ аймақтарға жеткізуді мақсат етті. Үкіметтің жарияланған ниеті Боливиядағы ең ауыр кедейліктің деңгейін халықтың 35%-ынан 27%-ына және орташа кедейліктің деңгейін 58,9%-дан 49%-ға бес жыл ішінде төмендету болды. Әлеуметтік мемлекет кеңейтілді, бұл зейнетақы төлемдерінің енгізілуімен және балалар медициналық тексеруден өтіп, мектепке барып оқулары жағдайында аналарға төленетін жәрдемақылармен сипатталды. Сондай-ақ, жүздеген тракторлар тегін таратылды. Газ бен көптеген азық-түлік бағасы бақылауда ұсталды, ал жергілікті азық-түлік өндірушілер экспортқа емес, жергілікті нарыққа сатуға міндеттелді. Азық-түлікті жеңілдікпен тарату үшін жаңа мемлекеттік орган құрылды. Осы шаралар инфляцияны тежеуге көмектесті, ал экономика өсті (ішінара мемлекеттік шығындардың өсуіне байланысты), сонымен қатар мемлекеттік қаржыны нығайту экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етті. Моралес билігінің алғашқы кезеңінде Боливия Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) ықпалынан азат болды, бұрынғы режимдер олардың қаржылық көмегі мен оған байланысты ережелерді қабылдады. 2007 жылдың мамыр айында ол инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталықтан шыққан әлемдегі алғашқы ел болды, Моралес бұл мекеменің шешімдерінде көпұлтты корпорацияларды үнемі жақтағанын мәлімдеді. Боливияның бастамасын Латын Америкасының басқа елдері де қабылдады. АҚШ тарапынан ынталандырылғанмен, Боливия Американың еркін сауда аймағына қосылудан бас тартты, оны АҚШ империализмінің нысаны деп санады. Моралес үкіметінің алдындағы басты мәселе – әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыру және жұмыс орындарын құру үшін өндіруші өнеркәсіптерді кеңейту, сонымен қатар елдің қоршаған ортасын осы өнеркәсіптердің қоршаған ортаға тигізетін зиянынан қорғау болды. Үкімет экологиялық этиканы жақтағанымен, экологиялық мониторингті кеңейтіп, Ерікті Орманды басқару кеңесінің көшбасшысы болғанына қарамастан, Боливияда ауыл шаруашылығы үшін орманды кең көлемде қырқу және заңсыз кесу жалғасты. Сол және оңшыл экономистер үкіметтің экономикалық әртараптандырудың жетіспеушілігіне қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. Көптеген боливиялықтар Моралес үкіметі жеткілікті жұмыс орындарын құруға қол жеткізе алмағанын айтты.

At the time of Morales' election, Bolivia was South America's poorest nation. Morales' government did not initiate fundamental change to Bolivia's economic structure, and their National Development Plan (PDN) for 2006–10 adhered largely to the country's previous liberal economic model. Bolivia's economy was based largely on the extraction of natural resources, with the nation having South America's second largest reserves of natural gas. Keeping to his election pledge, Morales took increasing state control of the hydrocarbon industry with Supreme Decree 2870; previously, corporations paid 18% of their profits to the state, but Morales symbolically reversed this, so that 82% of profits went to the state and 18% to the companies. The oil companies threatened to take the case to the international courts or cease operating in Bolivia, but ultimately relented. As a result, Bolivia's income from hydrocarbon extraction increased from $173 million in 2002 to $1.3 billion by 2006. Although not technically a form of nationalization, Morales and his government referred to it as such, resulting in criticism from sectors of the Bolivian left. In June 2006, Morales announced his plan to nationalize mining, electricity, telephones, and railroads. In February 2007, the government nationalized the Vinto metallurgy plant and refused to compensate Glencore, which the government said had obtained the contract illegally. Although the FSTMB miners' federation called for the government to nationalize the mines, the government did not do so, instead stating that any transnational corporations operating in Bolivia legally would not be expropriated. Under Morales, Bolivia experienced unprecedented economic strength, resulting in an increase in value of its currency, the boliviano. Morales' first year in office ended with no fiscal deficit, which was the first time this had happened in Bolivia for 30 years. During the global financial crisis of 2007–08 Bolivia maintained one of the world's highest levels of economic growth. Such economic strength led to a nationwide boom in construction, and allowed the state to build up strong financial reserves. Although the level of social spending was increased, it remained relatively low, with a priority being the construction of paved roads and community spaces such as soccer fields and union buildings. In particular, the government focused on rural infrastructure improvement, to bring roads, running water, and electricity to areas that lacked them. The government's stated intention was to reduce Bolivia's most acute poverty levels from 35% to 27% of the population, and moderate poverty levels from 58.9% to 49% over five years. The welfare state was expanded, as characterized by the introduction of non contributory old age pensions and payments to mothers provided their babies are taken for health checks and that their children attend school. Hundreds of free tractors were also handed out. The prices of gas and many foodstuffs were controlled, and local food producers were made to sell in the local market rather than export. A new state owned body was also set up to distribute food at subsidized prices. All these measures helped to curb inflation, while the economy grew (partly because of rising public spending), accompanied by stronger public finances which brought economic stability. During Morales' first term, Bolivia broke free of the domination of the World Bank and International Monetary Fund (IMF) which had characterized previous regimes by refusing their financial aid and connected regulations. In May 2007, it became the world's first country to withdraw from the International Center for the Settlement of Investment Disputes, with Morales stating that the institution had consistently favored multinational corporations in its judgments. Bolivia's lead was followed by other Latin American nations. Despite being encouraged to do so by the U. S., Bolivia refused to join the Free Trade Area of the Americas, deeming it a form of U. S. imperialism. A major dilemma faced by Morales' administration was between the desire to expand extractive industries in order to fund social programs and provide employment, and to protect the country's environment from the pollution caused by those industries. Although his government professed an environmentalist ethos, expanding environmental monitoring and becoming a leader in the voluntary Forest Stewardship Council, Bolivia continued to witness rapid deforestation for agriculture and illegal logging. Economists on both the left and right expressed concern over the government's lack of economic diversification. Many Bolivians opined that Morales' government had failed to bring about sufficient job creation.

ALBA және халықаралық кездесулер

Моралес әкімшілігі Куба мен Венесуэла үкіметтерімен тығыз байланыс орнатуға ұмтылды. 2005 жылдың сәуірінде Моралес тізесіне жасалған операция үшін Гаванаға сапар шегіп, екі елдің президенттері – Кастро мен Чавеспен кездесті. 2006 жылдың сәуірінде Боливия Куба мен Венесуэламен бірге Америка үшін Боливариандық балама (АЛБА) құруға келісті, ал Моралес мамыр айында өткен АЛБА конференциясына қатысты, онда Халықтар сауда келісімі (PTA) бастамасы көтерілді. Осы арада оның үкіметі Боливия тарихындағы АҚШ-қа ең жағымсыз үкіметке айналды. Қыркүйек айында Моралес алғаш рет АҚШ-қа БҰҰ Бас Ассамблеясына қатысу үшін барды, онда Ауғанстан мен Ирак соғыстарын бастарғаны үшін АҚШ президенті Джордж Бушты террорист деп айыптады, сондай-ақ БҰҰ штаб-пәтерін елден шығаруға шақырды. АҚШ-та ол бұрынғы президенттер Билл Клинтон мен Джимми Картер және американдық аборигендердің өкілдерімен кездесті. Екі ел арасындағы қарым-қатынас желтоқсан айында Моралес Боливияға келетін барлық АҚШ азаматтарына виза талап ететін Жоғарғы Жарлық шығарғанда одан әрі шиеленісті. Оның үкіметі Боливиядағы АҚШ әскерлеріне заңдық иммунитет беруден бас тартты, нәтижесінде АҚШ елге әскери көмегін 96 пайызға қысқартты. 2006 жылдың желтоқсан айында ол Нигерияның Абуджа қаласында өткен Оңтүстік-Оңтүстік конференциясына қатысып, Ливия басшысы Муаммар Каддафимен кездесті, оның үкіметі жақында Моралеске адам құқығы үшін Халықаралық Каддафи сыйлығын табыс еткен болатын. Моралес тікелей Гаванаға Кастроның өмірін тойлауға арналған конференцияға барды, онда ол АҚШ империализміне қарсы күресу үшін Латын Америкасы мен Таяу Шығыстың байланысын нығайту қажеттігін баяндады. Оның басшылығымен Иранмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатылып, Моралес Иран президенті Махмуд Ахмадинежадты революциялық серік деп мақтады. 2007 жылдың сәуірінде ол Венесуэлада өткен Оңтүстік Американың бірінші энергетика саммитіне қатысты, онда көптеген одақтастарымен бірге биомайға қатысты дауласты, ол оған қарсы болды. Ол Бразилия президенті Луламен Боливияның мұнай өңдеу зауыттарын мемлекеттік бақылауға алу ниеті бойынша айқын пікір алмасты. Мамыр айында Боливия мұнай өңдеу зауыттарын сатып алып, оларды Боливия мемлекеттік мұнай компаниясына (YPFB) тапсырды.

Morales' administration sought strong links with the governments of Cuba and Venezuela. In April 2005 Morales traveled to Havana for knee surgery, there meeting with the two nations' presidents, Castro and Chávez. In April 2006, Bolivia agreed to join Cuba and Venezuela in founding the Bolivarian Alternative for the Americas (ALBA), with Morales attending ALBA's conference in May, at which they initiated with a Peoples' Trade Agreement (PTA). Meanwhile, his administration became "the least US friendly government in Bolivian history". In September Morales visited the U. S. for the first time to attend the UN General Assembly, where he gave a speech condemning U. S. President George W. Bush as a terrorist for launching the War in Afghanistan and Iraq War and called for the UN Headquarters to be moved out of the country. In the U. S., he met with former presidents Bill Clinton and Jimmy Carter and with Native American groups. Relations were further strained between the two nations when in December Morales issued a Supreme Decree requiring all U. S. citizens visiting Bolivia to have a visa. His government also refused to grant legal immunity to U. S. soldiers in Bolivia; hence the U. S. cut back their military support to the country by 96%. In December 2006, he attended the first South South conference in Abuja, Nigeria, there meeting Libyan leader Muammar Gaddafi, whose government had recently awarded Morales the Al Gaddafi International Prize for Human Rights. Morales proceeded straight to Havana for a conference celebrating Castro's life, where he gave a speech arguing for stronger links between Latin America and the Middle East to combat U. S. imperialism. Under his administration, diplomatic relations were established with Iran, with Morales praising Iranian President Mahmoud Ahmadinejad as a revolutionary comrade. In April 2007 he attended the first South American Energy Summit in Venezuela, arguing with many allies over the issue of biofuel, which he opposed. He had a particularly fierce argument with Brazilian President Lula over Morales' desire to bring Bolivia's refineries – which were largely owned by Brazil's Petrobrás – under state control. In May, Bolivia purchased the refineries and transferred them to the Bolivian State Petroleum Company (YPFB).

Әлеуметтік реформа

Моралес үкіметі "viver bien" немесе "жақсы өмір сүру" деген қағидаға негізделген даму моделін қолдауға тырысты. Бұл әлеуметтік келісімді, консенсусты, кемсітушілікті жоюды және байлықты қайта бөлуді талап етті; осылайша, ол жеке құндылықтарға қарағанда, қауымдастыққа негізделген және батыс типтеріне қарағанда, андтардың жергілікті әлеуметтік ұйымдарына көбірек қарыз болды. Моралес сайланған кезде Боливияның сауатсыздық деңгейі 16% құрады, бұл Оңтүстік Америкадағы ең жоғары көрсеткіш. Бұны түзетуге тырысып, солшыл одақтастарының көмегімен Кубаның көмегімен сауаттылық науқанын бастады, ал Венесуэла 5000 боливиялық мектеп бітірушілерді тегін оқуға шақырды. 2009 жылы ЮНЕСКО Боливияны сауатсыздықтан азат деп жариялады. Дүниежүзілік банк сауатсыздықтың 5%-ға төмендеуін мәлімдеді. Куба Боливияға медициналық көмекті дамытуға көмектесті, елде жылына 100 000 боливиялықты тегін емдеуге арналған офтальмологиялық орталықтар ашылды және боливиялық студенттерге Кубада медицинаны оқыуға 5000 тегін стипендия ұсынды. Үкімет мемлекеттік медициналық мекемелерді кеңейтуге тырысты, 2014 жылға дейін жиырма аурухана ашып, 25 жасқа дейінгі негізгі медициналық қамтылуын арттырды. Олардың әдісі батыс медицинасы мен Боливияның дәстүрлі медицинасын біріктіруге тырысты. 2006 жылы Боно Хуансито Пинто бағдарламасы өз балаларын 80% жоғары мектепке баратын ата-аналарға жылына 29 АҚШ доллары көлемінде қаржылай көмек көрсетті. 2008 жылы "Renta Dignidad" бастамасы қарт адамдар үшін бұрынғы Боносол әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламасын кеңейтіп, төлемдерді жылына 344 долларға дейін арттырды және жарамдылық жасын 65 жастан 60 жасқа дейін төмендетті. 2009 жылы "Боно Хуана Азурдуй" бағдарламасы аналық сақтандыруды кеңейтіп, аз қамтылған аналарға ақшалай көмек берді. Моралес үкіметінің консервативті сыншылары бұл шаралардың кедейлерді сатып алу және үкіметке қолдауды жалғастыру үшін, әсіресе сайлау күніне жақын бөлінетін Боно Хуансито Пинто үшін жасалғандығын айтты. Моралес өзінің үкіметінің басты басымдықтарының бірі елдің жергілікті халқына қарсы расизмді жою екенін мәлімдеді. Ол бұған қол жеткізу үшін барлық мемлекеттік қызметкерлердің екі жыл ішінде Боливияның үш жергілікті тілінің біреуін - кечуа, аймара немесе гуарани тілдерін үйренуі керектігін мәлімдеді. Оның үкіметі жергілікті мәдениет жобаларын дамытуға ынталанды, және жергілікті халықты университетке түсуге ынталандыруға тырысты; 2008 жылға қарай Боливияның 11 мемлекеттік университеттеріне жазылған студенттердің жартысы жергілікті тұрғындар екені, ал үш жергілікті арнайы университет құрылған, олар субсидияланған білім беруді ұсынады. 2009 жылы колониядан шығару жөніндегі вице-министрлік құрылды, ол 2010 жылы жеке және мемлекеттік мекемелерде нәсілшіл көзқарастарды қолдауға тыйым салатын нәсілшілдікке және кемсітушілікке қарсы заң қабылдады. Түрлі сарапшылар Моралес сайланғаннан кейін елдің жергілікті халқының арасында мақтаныш сезімін қайта жаңғыртқанын атап өтті. Керісінше, оппозиция Моралес әкімшілігін жергілікті, ақ және метиздер арасындағы нәсілдік шиеленісті күшейтуде және расизм мен кемсіту туралы заңды баспасөз бостандығына шабуыл жасау үшін қолданды деп айыптады. 2006 жылғы Халықаралық жұмысшылар күніне орай Моралес президенттік жарлық шығарды, ол бұрынғы неолибералды үкіметтер жүзеге асырған еңбектің бейресмилендіру аспектілерін жойды; бұл Боливиядағы еңбек құқықтарының өте символды актісі ретінде қаралды. 2009 жылы оның үкіметі 1939 жылғы еңбек заңдарына ұсынылған реформаларды ұсынды, бірақ кәсіподақтармен ұзақ талқылаулар реформалардың ілгерілеуіне кедергі келтірді. Моралес үкіметі ең төменгі жалақыны 50%-ға арттырып, зейнеткерлік жасты 65-тен 60 жасқа дейін төмендетті, ал 2010 жылы оны тағы да 58 жасқа дейін төмендетті. Жұмысшы таптардың өмір сүру жағдайын жақсартуға бағытталған саясат енгізілген кезде, керісінше, көптеген орта таптық боливиялықтар әлеуметтік мәртебелерінің төмендеуін сезінді, Моралес орта таптарға жеке сенім артпай, оларды өзгермелі деп санады. 2006 жылғы заң мемлекет меншігіндегі жерлерді қайта бөлді, бұл аграрлық реформа жеке тұлғаларға емес, дәстүрлі қауымдарға жер бөлуді білдіреді. 2010 жылы жергілікті халықтардың танылған аумақтарын құруға рұқсат беретін заң қабылданды, бірақ оны жүзеге асыруға бюрократия мен меншік құқықтарына қатысты даулар кедергі келтірді. Моралес үкіметі Боливиядағы әйелдердің құқықтарын жақсартуға да тырысты. 2010 жылы ол осы процесті бақылау үшін Депатриархалдану бөлімін құрды. Әрі қарай, ЛГБТ құқықтарына құқықтық тану және қолдау көрсетуді көздеп, елде 28 маусымды Жыныстық азшылықтар құқықтары күні деп жариялады және мемлекеттік арнада гей-тақырыпты телешоу құруға ынталанды. "Кока - иә, кокаин - жоқ" деген саясатын қабылдап, Моралес әкімшілігі кока өсірудің заңдылығын қамтамасыз етті және егіннің өндірісі мен саудасын реттеу шараларын енгізді. 2007 жылы олар елде 50 000 акр кока өсіруге рұқсат беретінін жариялады, негіздік тұтыну мақсатында, әрбір отбасы 1600 шаршы метр кока өсіруге шектелді. Жергілікті кәсіподақтар осы квота асылмағанын қамтамасыз етуге жауапкершілікті өз мойнына алған әлеуметтік бақылау бағдарламасы іске асырылды; осылайша, олар әскери және полициялық араласу қажеттігін жоюға және бұрынғы онжылдықтардағы зорлық-зомбылықты тоқтатуға үміттенді. Кока өндірісін өнеркәсіптік өндіріске енгізуді қамтамасыз ету шаралары қабылданды, Моралес Чулуманиде алғашқы кока өнеркәсіптік зауатын ашты, ол кока және тримат шайын өндіріп, қаптады; жоба негізінен PTA схемасы бойынша Венесуэладан түскен 125 000 долларлық қайырымдылық есебінен қаржыландырылды. Кока Боливиядан тыс елдердің көпшілігінде заңсыз болып қалатындықтан, өсірушілерді халықаралық нарықтан айырғандықтан, бұл өнеркәсіптік шаралар көбінесе сәтсіз болды. Бұған қарсы күресу үшін 2012 жылы Боливия коканың жаһандық криминалдануын талап еткен 1961 жылғы БҰҰ конвенциясынан шықты, ал 2013 жылы БҰҰ Есірткі құралдары жөніндегі жалғыз конвенцияны коканы есірткі ретінде жіктеместен де классификациялауға көндірді. АҚШ Мемлекеттік департаменті Боливияны есірткіге қарсы күресте регресс жасады деп сынады және 2007 жылы есірткі саудасына қарсы күреске көмек ретінде Боливияға берілетін көмекті 34 миллион долларға дейін қысқарды. Дегенмен, Моралес үкіметі кезінде Боливияда кокаинді тәркілеу саны артты, олар кока өсірушілерді кокаин өндірушілер мен саудагерлерін хабарлауға және қарсы тұруға шақыруға тырысты. Кокаиннің заңсыз саудасымен байланысты полицияның жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлығы Боливия үшін жалғасып келе жатқан мәселе болып қала берді. Моралес үкіметі Боливияның эндемикалық сыбайлас жемқорлығымен күресу шараларын да енгізді; 2007 жылы Моралес Мемлекеттік институционалдық ашықтық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес министрлігін құру туралы президенттік жарлық шығарды. Сыншылар MAS мүшелерінің қылмыс үшін сирек қудаланғанын айтты, ерекше жағдай - 2008 жылы сыбайлас жемқорлық үшін он екі жылға бас бостандығынан айырылған YPFB басшысы Сантос Рамирес. 2009 жылғы заң сыбайлас жемқорлық үшін ретроспективті қудалауға рұқсат берді, нәтижесінде Моралес кезеңінен бұрынғы кезеңдегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты оппозициялық саясаткерлерге қарсы сот процестері қозғалды және олардың көпшілігі соттан қашу үшін шетелге қашты.

Morales' government sought to encourage a model of development based upon the premise of vivir bien, or "to live well". This entailed seeking social harmony, consensus, the elimination of discrimination, and wealth redistribution; in doing so, it was rooted in communal rather than individual values and owed more to indigenous Andean forms of social organization than Western ones. Upon Morales' election, Bolivia's illiteracy rate was at 16%, the highest in South America. Attempting to rectify this with the aid of left wing allies, Bolivia launched a literacy campaign with Cuban assistance, and Venezuela invited 5,000 Bolivian high school graduates to study in Venezuela for free. By 2009, UNESCO declared Bolivia free from illiteracy. The World Bank stated that illiteracy had declined by 5%. Cuba also aided Bolivia in the development of its medical care, opening ophthalmological centers in the country to treat 100,000 Bolivians for free per year, and offering 5,000 free scholarships for Bolivian students to study medicine in Cuba. The government sought to expand state medical facilities, opening twenty hospitals by 2014, and increasing basic medical coverage up to the age of 25. Their approach sought to utilize and harmonize both mainstream Western medicine and Bolivia's traditional medicine. The 2006 Bono Juancito Pinto program provided US$29 per year to parents who kept their children in public school with an attendance rate above 80%. 2008's Renta Dignidad initiative expanded the previous Bonosol social security for seniors program, increasing payments to $344 per year, and lowering the eligibility age from 65 to 60. 2009's Bono Juana Azurduy program expanded a previous public maternity insurance, giving cash to low income mothers who proved that they and their baby had received pre and post natal medical care, and gave birth in an authorized medical facility. Conservative critics of Morales' government said that these measures were designed to buy off the poor and ensure continued support for the government, particularly the Bono Juancito Pinto which is distributed very close to election day. Morales announced that one of the top priorities of his government was to eliminate racism against the country's indigenous population. To do this, he announced that all civil servants were required to learn one of Bolivia's three indigenous languages, Quechua, Aymara, or Guaraní, within two years. His government encouraged the development of indigenous cultural projects, and sought to encourage more indigenous people to attend university; by 2008, it was estimated that half of the students enrolled in Bolivia's 11 public universities were indigenous, while three indigenous specific universities had been established, offering subsidized education. In 2009, a Vice Ministry for Decolonization was established, which proceeded to pass the 2010 Law against Racism and Discrimination banning the espousal of racist views in private or public institutions. Various commentators noted that there was a renewed sense of pride among the country's indigenous population following Morales' election. Conversely, the opposition accused Morales' administration of aggravating racial tensions between indigenous, white, and mestizo populations, and of using the Racism and Discrimination law to attack freedom of the press. On International Workers' Day 2006, Morales issued a presidential decree undoing aspects of the informalization of labor which had been implemented by previous neoliberal governments; this was seen as a highly symbolic act for labor rights in Bolivia. In 2009 his government put forward suggested reforms to the 1939 labor laws, although lengthy discussions with trade unions hampered the reforms' progress. Morales' government increased the legal minimum wage by 50%, and reduced the pension age from 65 to 60, and then in 2010 reduced it again to 58. While policies were brought in to improve the living conditions of the working classes, conversely many middle class Bolivians felt that they had seen their social standing decline, with Morales personally mistrusting the middle classes, deeming them fickle. A 2006 law reallocated state owned lands, with this agrarian reform entailing distributing land to traditional communities rather than individuals. In 2010, a law was introduced permitting the formation of recognized indigenous territories, although the implementation of this was hampered by bureaucracy and contesting claims over ownership. Morales' government also sought to improve women's rights in Bolivia. In 2010, it founded a Unit of Depatriarchalization to oversee this process. Further seeking to provide legal recognition and support to LGBT rights, it declared 28 June to be Sexual Minority Rights Day in the country, and encouraged the establishment of a gay themed television show on the state channel. Adopting a policy known as "Coca Yes, Cocaine No", Morales' administration ensured the legality of coca growing, and introduced measures to regulate the production and trade of the crop. In 2007, they announced that they would permit the growing of 50,000 acres of coca in the country, primarily for the purposes of domestic consumption, with each family being restricted to the growing of one cato (1600 meters squared) of coca. A social control program was implemented whereby local unions took on responsibility for ensuring that this quota was not exceeded; in doing so, they hoped to remove the need for military and police intervention, and thus stem the violence of previous decades. Measures were implemented to ensure the industrialization of coca production, with Morales inaugurating the first coca industrialization plant in Chulumani, which produced and packaged coca and trimate tea; the project was primarily funded through a $125,000 donation from Venezuela under the PTA scheme. These industrialization measures proved largely unsuccessful given that coca remained illegal in most nations outside Bolivia, thus depriving the growers of an international market. Campaigning against this, in 2012 Bolivia withdrew from the UN 1961 Convention which had called for global criminalisation of coca, and in 2013 successfully convinced the UN Single Convention on Narcotic Drugs to declassify coca as a narcotic. The U. S. State Department criticized Bolivia, saying that it was regressing in its counter narcotics efforts, and dramatically reduced aid to Bolivia to $34 million to fight the narcotics trade in 2007. Nevertheless, the number of cocaine seizures in Bolivia increased under Morales' government, as they sought to encourage coca growers to report and oppose cocaine producers and traffickers. High levels of police corruption surrounding the illicit trade in cocaine remained a continuing problem for Bolivia. Morales' government also introduced measures to tackle Bolivia's endemic corruption; in 2007, Morales issued a presidential decree to create the Ministry of Institutional Transparency and Fight Against Corruption. Critics said that MAS members were rarely prosecuted for the crime, the main exception being YPFB head Santos Ramírez, who was sentenced to twelve years imprisonment for corruption in 2008. A 2009 law that permitted the retroactive prosecution for corruption led to legal cases being brought against a number of opposition politicians for alleged corruption in the pre Morales period and many fled abroad to avoid standing trial.

Ішкі тәртіпсіздіктер мен жаңа конституция

Президенттік науқаны кезінде Моралес Боливияның аймақтық автономияны талап етуін қолдаған болатын. Президент болғаннан кейін, ол өз ұстанымын өзгертті, Боливияның төрт шығыс департаменті – Санта-Круз, Бени, Пандо және Тарихадан келген автономияға шақыруларды осы өңірлерде тұратын бай буржуазияның өздерінің экономикалық жағдайын сақтап қалу әрекеті ретінде қарастырды. Ол 2006 жылдың шілдесінде аймақтық автономия туралы референдумға келісті; төрт шығыс департамент автономияны қолдады, бірақ Боливия халқының 57,6 пайызы қарсы дауыс берді. Қыркүйек айында автономия жақтастары Боливияның шығысында ереуілдер мен блокадалар ұйымдастырды, нәтижесінде MAS жақтастарымен қақтығыстар болды. 2007 жылдың қаңтар айында Кочабамбадағы жақтастар арасындағы қақтығыстар адам өліміне әкелді, Моралес үкіметі тәртіп сақтау үшін әскер жіберді. Солшыл, жергілікті халық өкілдері Революциялық Департаменттік Үкімет құрды, бірақ Моралес оны заңсыз деп айыптады және оңшыл департамент басшысы Манфред Рейес Вилланың заңдылығын мойындауын жалғастырды. 2006 жылдың шілдесінде Конституциялық Ассамблеяны құру үшін сайлау өтті, бұл ел тарихындағы ең жоғары сайлауға қатысу көрсеткіші болды. MAS 255 орынның 137-сін жеңіп алды, содан кейін Ассамблея тамыз айында ашылды. Ассамблея Боливиядағы шаруалар мен жергілікті халық өкілдігімен алғашқы сайланған парламенттік орган болды. Қараша айында Ассамблея Боливия Республикасын «көпұлтты, қоғамдық және әлеуметтік біртұтас мемлекет» деп сипаттаған Боливия Республикасын Көпұлтты Боливия мемлекеті етіп өзгерткен жаңа Конституцияны бекітті. Конституция Боливияның табиғи ресурстардың егемендігін атап өтті, шіркеу мен мемлекетті бөліп, елдегі шетелдік әскери базаларға тыйым салды, президенттікке екі мерзімге шектеу енгізді және шектеулі аймақтық автономияға рұқсат берді. Сонымен қатар, ол әрбір боливиялықтың су, азық-түлік, тегін медициналық көмек, білім және баспана алу құқығын бекітті. Көпұлттылық тұжырымын бекітудегі бір сарапшы оның «мемлекеттің өзін терең қайта құруды» білдіретінін атап өтті. 2008 жылдың мамыр айында шығыс департаменттері үлкен автономия талап етті, бірақ Моралес үкіметі олардың ұстанымын мойындамады. Олар Моралесті қайта шақыру туралы референдум өткізуді талап етті, оған қатысушылардың 83 пайызы қатысты және Моралес 67,4 пайыз дауыспен бекітілді. «Демократия үшін Ұлттық Кеңес» (CONALDE) ретінде біріккен бұл топтар – бай агроөнеркәсіпшілер, мұнай және қаржы элитасы қаржыландырған – Моралес үкіметін құлату үшін тұрақсыздық тудыру науқандарына кірісті. Содан кейін Боливияның шығысында тәртіпсіздіктер басталды, радикалданып кеткен автономистер блокадалар құрды, әуежайларды басып алды, үкіметті қолдаушылармен, полициямен және қарулы күштермен қақтығысты. Кейбіреулері жарымәскери топтар құрып, мемлекеттік компанияларды, жергілікті үкіметтік емес ұйымдарды және адам құқықтары жөніндегі ұйымдарды бомбалады, сондай-ақ жергілікті қауымдастықтарға қарулы нәсілшіл шабуылдар жасады, бұл Пандода MAS жақтастарының қырғынымен аяқталды. Автономистер кейбір жоғары саяси қайраткерлердің қолдауын алды; Санта-Круз губернаторы Рубен Костас Моралесті және оның жақтастарын нәсілшіл сөздермен айыптады, президентті аймара фундаменталисі және мемлекеттік терроризмге жауапты тоталитарлық диктатор деп айыптады. Тәртіпсіздіктердің ортасында шетелдік сарапшылар азаматтық соғыс болуы мүмкін деген болжамдарды айта бастады. 2008 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тың Өткінші кезең бастамалары кеңсесінің Боливияның шығыс провинцияларындағы автономиялық үкіметтерге 4,5 миллион доллар көмектескені белгілі болғаннан кейін, Моралес АҚШ-тың Боливиядағы елшісі Филип Голдбергті «демократияға қарсы әрекет жасады» деп айыптады және азаматтық тәртіпсіздікке шақырды, оған елден кетуді бұйырды. АҚШ үкіметі Боливияның АҚШ-тағы елшісі Густаво Гусманды елден шығарып жіберді. Боливия кейіннен АҚШ-тың Есірткіге қарсы күрес басқармасын (DEA) елден шығарып салды, ал АҚШ өзінің Бейбітшілік корпусын кері қайтарып, жауап берді. Чавес Боливияға қолдау білдірді, АҚШ елшісі Патрик Даддиді елден шығарып, Венесуэланың АҚШ-тағы елшісін кері қайтарып алды. Оңтүстік Америка халықтары одағы (ЮНАСУР) Боливияның жағдайын талқылау үшін арнайы кездесу өткізді, бұл жерде Моралес үкіметін толыққанды қолдайтынын білдірді. Автономистердің зорлық-зомбылығын тоқтатуға қарамастан, Моралес үкіметі төтенше жағдай жариялаудан бас тартты, автономистер оларды осылай жасауға итермелеуге тырысып жатқанына сенді. Оның орнына, олар келісімге келуге шешім қабылдады және парламенттік оппозициямен келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде Конституцияның 411 элементінің 100-і өзгертілді, екі тарап та кейбір мәселелер бойынша келісімге келді. Дегенмен, шығыс провинцияларының губернаторлары өзгерістерге келіспеді, олардың пікірінше, бұл оларға жеткілікті автономия бермейді, ал MAS-тың түрлі солшыл және халықшыл мүшелері түзетулер саяси оңшылдарға тым көп уступка жасағанын сезінді. Конституция 2009 жылдың қаңтарында референдумға салынды, оған сайлаушылардың 61,4 пайызы қолдау көрсетті. Жаңа Конституция бекітілгеннен кейін 2009 жылғы жалпы сайлау жарияланды. Оппозиция MAS-қа қарсы біріккен күш құру үшін жаңа биометриялық тіркеу жүйесін талап ету арқылы сайлауды кейінге жылдыруға тырысты. MAS жақтастарының көпшілігі бұл талаптарға зорлықпен қарсы шықты және олардың алдын алуға тырысты. Моралес 2009 жылдың сәуір айында оппозицияны талаптарынан бас тартуға мәжбүрлеу үшін бес күндік аштыққа шықты. Ол сондай-ақ жаңа сайлаушылар тізімін енгізуге келісті, бірақ оның сайлауды кейінге жылдырмау үшін асығыс енгізілгенін айтты. Моралес және MAS 64,2 пайыз дауыспен үлкен жеңіске жетті, ал сайлауға қатысу деңгейі 90 пайызға жетті. Оның басты қарсыласы Рейес Вилла 27 пайыз дауыс алды. MAS Депутаттар палатасы мен Сенатта екі үшін бір бөлігін жеңіп алды. Моралес елдің шығысындағы қолдауын арттырды, MAS Тарихада көпшілік дауыс алды. Жеңісіне жауап ретінде Моралес «өзгерістерді жеделдетуге және Боливиядағы социализмді тереңдетуге» міндетті екенін жариялады, қайта сайлануын реформаларын одан әрі жүзеге асыруға берілген мандат деп қарады.

During his presidential campaign, Morales had supported calls for regional autonomy for Bolivia's departments. As president, he changed his position, viewing the calls for autonomy – which came from Bolivia's four eastern departments of Santa Cruz, Beni, Pando, and Tarija – as an attempt by the wealthy bourgeoisie living in these regions to preserve their economic position. He nevertheless agreed to a referendum on regional autonomy, held in July 2006; the four eastern departments voted in favor of autonomy, but Bolivia as a whole voted against it by 57.6%. In September, autonomy activists launched strikes and blockades across eastern Bolivia, resulting in violent clashes with MAS activists. In January 2007, clashes in Cochabamba between activist groups led to fatalities, with Morales' government sending in troops to maintain the peace. The left indigenous activists formed a Revolutionary Departmental Government, but Morales denounced it as illegal and continued to recognize the legitimacy of right wing departmental head Manfred Reyes Villa. In July 2006, an election to form a Constitutional Assembly was held, which saw the highest ever electoral turnout in the nation's history. MAS won 137 of its 255 seats, after which the Assembly was inaugurated in August. The Assembly was the first elected parliamentary body in Bolivia which features strong campesino and indigenous representation. In November, the Assembly approved a new constitution, which converted the Republic of Bolivia into the Plurinational State of Bolivia, describing it as a "plurinational communal and social unified state". The constitution emphasized Bolivian sovereignty of natural resources, separated church and state, forbade foreign military bases in the country, implemented a two term limit for the presidency, and permitted limited regional autonomy. It also enshrined every Bolivians' right to water, food, free health care, education, and housing. In enshrining the concept of plurinationalism, one commentator noted that it suggested "a profound reconfiguration of the state itself" by recognising the rights to self determination of various nations within a single state. In May 2008, the eastern departments pushed for greater autonomy, but Morales' government rejected the legitimacy of their position. They called for a referendum on recalling Morales, which saw an 83% turnout and in which Morales was ratified with 67.4% of the vote. Unified as the National Council for Democracy (CONALDE), these groups – financed by the wealthy agro industrialist, petroleum, and financial elite – embarked on a series of destabilisation campaigns to unseat Morales' government. Unrest then broke out across eastern Bolivia, as radicalized autonomist activists established blockades, occupied airports, clashing with pro government demonstrations, police, and armed forces. Some formed paramilitaries, bombing state companies, indigenous NGOs, and human rights organisations, also launching armed racist attacks on indigenous communities, culminating in the Pando Massacre of MAS activists. The autonomists gained support from some high ranking politicians; Santa Cruz Governor Rubén Costas lambasted Morales and his supporters with racist epithets, accusing the president of being an Aymara fundamentalist and a totalitarian dictator responsible for state terrorism. Amid the unrest, foreign commentators began speculating on the possibility of civil war. After it was revealed that USAID's Office of Transition Initiatives had supplied $4.5 million to the pro autonomist departmental governments of the eastern provinces, in September 2008 Morales accused the U. S. ambassador to Bolivia, Philip Goldberg, of "conspiring against democracy" and encouraging the civil unrest, ordering him to leave the country. The U. S. government responded by expelling Bolivian ambassador to the U. S., Gustavo Guzman. Bolivia subsequently expelled the U. S. Drug Enforcement Administration (DEA) from the country, while the U. S. responded by withdrawing their Peace Corps. Chávez stood in solidarity with Bolivia by ordering the U. S. ambassador Patrick Duddy out of his country and withdrawing the Venezuelan ambassador to the U. S. The Union of South American Nations (UNASUR) convened a special meeting to discuss the Bolivian situation, expressing full support for Morales' government. Although unable to quell the autonomist violence, Morales' government refused to declare a state of emergency, believing that the autonomists were attempting to provoke them into doing so. Instead, they decided to compromise, entering into talks with the parliamentary opposition. As a result, 100 of the 411 elements of the Constitution were changed, with both sides compromising on certain issues. Nevertheless, the governors of the eastern provinces rejected the changes, believing it gave them insufficient autonomy, while various Indianist and leftist members of MAS felt that the amendments conceded too much to the political right. The constitution was put to a referendum in January 2009, in which it was approved by 61.4% of voters. Following the approval of the new Constitution, the 2009 general election was called. The opposition sought to delay the election by demanding a new biometric registry system, hoping that it would give them time to form a united front against MAS. Many MAS activists reacted violently against the demands and attempting to prevent this. Morales went on a five day hunger strike in April 2009 to push the opposition to rescind their demands. He also agreed to allow for the introduction of a new voter registry but said that it was rushed through so as not to delay the election. Morales and the MAS won with a landslide majority, polling 64.2%, while voter participation had reached an all time high of 90%. His primary opponent, Reyes Villa, gained 27% of the vote. The MAS won a two thirds majority in both the Chamber of Deputies and the Senate. Morales notably increased his support in the east of the country, with MAS gaining a majority in Tarija. In response to his victory, Morales proclaimed that he was "obligated to accelerate the pace of change and deepen socialism" in Bolivia, seeing his re election as a mandate to further his reforms.

Екінші президенттік мерзім: 2009-2014

Екінші президенттік мерзімінде Моралес Боливияның болашағы үшін қалаған идеологиясы ретінде "қауымдық социализм" туралы ашық айта бастады. Ол Боливияда бірінші рет 50% әйелдер құрайтын жаңа кабинет құрды, бірақ 2012 жылы бұл көрсеткіш үштен бір бөлігіне дейін төмендеді. Осы мерзімде үкімет алдындағы басты міндеттердің бірі – жаңа конституцияда көзделген құқықтарды бекітетін заңнаманы енгізу болды. 2010 жылдың сәуірінде өткен сайлауда MAS партиясы тағы да жеңіске жетті. 2013 жылы үкімет әйелдерге қарсы тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес туралы заң қабылдады. 2009 жылдың желтоқсанында Моралес Данияның Копенгаген қаласында өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциясына қатысты. Конференцияны сәтсіз деп бағалаған ол 2010 жылдың сәуірінде Кочабамбадан тыс жерде өткен Климаттық өзгерістер және Жер-Ананың құқықтары жөніндегі Дүниежүзілік халықтар конференциясын ұйымдастырды. 2008 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Барак Обама мен Демократиялық партияның жеңісінен кейін Боливия мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас біршама жақсарды және 2009 жылдың қарашасында екі ел дипломатиялық қарым-қатынастарды қалпына келтіру бойынша келіссөздерге кірісті. АҚШ-тың 2011 жылы Ливияға НАТО күштерінің әскери араласуын қолдағаннан кейін Моралес Обаманы айыптады және оның Нобель бейбіт сыйлығын қайтарып алуды талап етті. Екі ел 2011 жылдың қарашасында дипломатиялық қарым-қатынастарды қалпына келтірді, бірақ Моралес DEA-ны елге қайта кіргізуге рұқсат бермеді. 2012 жылдың қазан айында үкімет Боливияда генетикалық түрлендірілген организмдерді (ГМО) өсіруге тыйым салатын Жер-Ана заңы туралы заң қабылдады. Бұл туралы экологтар мақұлдаса, соя өндірушілер сынға алды, олар бұл олардың әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді деп мәлімдеді. 2013 жылдың шілдесінде Моралес Мәскеуде өткен саммитте Эдвард Сноуденге, сол кезде Мәскеу әуежайында болған, саяси баспана беруге дайын екенін айтты. 2013 жылдың 2 шілдесінде саммиттен Боливияға қайтып келе жатқанда оның президенттік ұшағы Португалия, Франция, Испания және Италия билігі оның әуе кеңістігіне кіруіне тыйым салғандықтан Австрияға қонуға мәжбүр болды. Боливияның Сыртқы істер министрі Дэвид Чокехуанка еуропалық мемлекеттердің «Сноуден мырза ұшақта болуы мүмкін деген негізсіз күдіктерге» сүйене отырып әрекет еткенін мәлімдеді. Латын Америкасының көшбасшылары оқиғаны «ұлттық егемендіктің ойсыратындай бұзушылығы және аймаққа деген құрметсіздік» деп сипаттады. Моралес өзі оқиғаны «кепілге алу» жағдайы деп сипаттады. Франция ертесі күні оқиға үшін өтініш айтты. Сноуденнің айтуынша, Моралес ұшағының мәжбүрлі түрде жерге қонуы Ресейге оған Мәскеу әуежайынан кетуге рұқсат беруіне себеп болуы мүмкін. 2014 жылы Моралес «Спорт Бойз Уорнз» клубымен айына 200 долларлық келісімшартқа қол қойғаннан кейін әлемдегі ең қарт кәсіби футболшы атанды. 2014 жылдың 31 шілдесінде Моралес 2014 жылғы Израиль-Газа қақтығысын айыптап, Газа секторындағы әскери операцияға байланысты Израильді «террорлық мемлекет» деп жариялады. Ол: «Израиль Біріккен Ұлттар Ұйымының хартасының принциптері мен мақсаттарына, сондай-ақ Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияға құрмет көрсетпейді» деді.

During his second term, Morales began to speak openly of "communitarian socialism" as the ideology that he desired for Bolivia's future. He assembled a new cabinet which was 50% female, a first for Bolivia, although by 2012, that had dropped to a third. One of the main tasks that faced his government during this term was the aim of introducing legislation that would cement the extension of rights featured in the new constitution. In April 2010, the departmental elections saw further gains for MAS. In 2013, the government passed a law to combat domestic violence against women. In December 2009, Morales attended the 2009 United Nations Climate Change Conference in Copenhagen, Denmark, where he blamed climate change on capitalism and called for a financial transactions tax to fund climate change mitigation. Ultimately deeming the conference to have been a failure, he oversaw the World's People Conference on Climate Change and the Rights of Mother Earth outside of Cochabamba in April 2010. Following the victories of Barack Obama and the Democratic Party in the 2008 U. S. presidential election, relations between Bolivia and the U. S. improved slightly, and in November 2009 the countries entered negotiations to restore diplomatic relations. After the U. S. backed the 2011 military intervention in Libya by NATO forces, Morales condemned Obama, calling for his Nobel Peace Prize to be revoked. The two nations restored diplomatic relations in November 2011, although Morales refused to allow the DEA back into the country. In October 2012, the government passed a Law of Mother Earth that banned genetically modified organisms (GMOs) being grown in Bolivia. This was praised by environmentalists and criticized by the nation's soya growers, who said that it would make them less competitive on the global market. In July 2013, Morales attended a summit in Moscow where he said he was open to offering political asylum to Edward Snowden, who was staying in the Moscow airport at the time. On 2 July 2013, while travelling back to Bolivia from the summit, his presidential plane was forced to land in Austria when Portuguese, French, Spanish and Italian authorities denied it access to their airspace. Bolivian Foreign Minister David Choquehuanca said the European states had acted on "unfounded suspicions that Mr. Snowden was on the plane". Latin American leaders describe the incident as a "stunning violation of national sovereignty and disrespect for the region". Morales himself described the incident as a "hostage" situation. France apologised for the incident the next day. Snowden said that the forced grounding of Morales plane may have prompted Russia to allow him to leave the Moscow airport. In 2014, Morales became the oldest active professional soccer player in the world after signing a contract for $200 a month with Sport Boys Warnes. On 31 July 2014, Morales condemned the 2014 Israel–Gaza conflict and declared Israel a "terrorist state" because of the ongoing offensive in the Gaza Strip. He said: "Israel does not respect the principles or purposes of the United Nations charter nor the Universal Declaration of Human Rights".

Ішкі наразылық

Моралестің екінші мерзімі ішкі тартыстар мен оның қолдаушылары арасындағы наразылықтардың күшті әсеріне ұшырады, себебі үкіметтің бірнеше реформаларын жергілікті және солшыл белсенділер қабылдамады. 2010 жылдың мамыр айында үкімет ең төменгі жалақыны 5%-ға көтеруді жариялады. Боливия жұмысшылар одағы (COB) өмір сүру құнының өсуін ескере отырып, бұл жеткіліксіз деп санап, жалпы ереуілге шақырды, ал наразылық білдірушілер полициямен қақтығысты. Үкімет наразылық білдірушілерді оңшылдардың құтырлары деп айыптап, жалақыны көтеруден бас тартты. 2010 жылдың тамызында оңтүстік Потосиде кең таралған жұмыссыздық пен инфрақұрылымға инвестициялардың жетіспеушілігіне байланысты зорлық-зомбылық оқиғалары болды. 2010 жылдың желтоқсанында үкімет бензин мен дизель отынына берілетін субсидияны қысқартты, бұл отын бағасын және көлік шығындарын арттырды. Наразылықтар Моралесті жарлықты жоюға мәжбүр етті, ол "өкіметті бағыну арқылы жүргіздім" деп мәлімдеді. 2012 жылдың маусымында Боливия полициясы полиция қызметіндегі жемқорлыққа қарсы реформаға қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды; олар тәртіптік істердің тізімдарын өртеп, жалақыны көтеруді талап етті. Моралес үкіметі көптеген ұсынылған реформалардан бас тартып, жалақыны көтеруге келісті. 2011 жылы үкімет бразилиялық компаниямен Бени облысын Кочабамбамен байланыстыратын тас жол салу туралы келісімге келгенін хабарлады. Бұл Бени және Пандо облыстарын Боливияның қалған бөлігімен жақын байланысқа қойып, көмірсутектерді іздеуге мүмкіндік береді. Бұл жоспарға Исиборо Секуре ұлттық паркі мен үнді мұражайында (TIPNIS) тұратын экологиялық белсенділер мен жергілікті қауымдастықтар қарсылық білдірді. Олар жоба орманды жою мен заңсыз қоныстануға ықпал етеді және Конституция мен Үнді халықтарының құқықтары туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының Декларациясын бұзады деп мәлімдеді. Бұл мәселе халықаралық деңгейде танымал болды және үкіметтің экологиялық және үнді құқықтарын қорғау жөніндегі беделіне күмән тудырды. Тамыз айында 800-ге жуық наразылық білдіруші Тринидадтан Ла-Пасқа шеруге шықты; полициямен және жолды қолдаушылармен болған қақтығыстарда көптеген адамдар жарақат алды. Екі министр және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер наразылық білдіріп, отставкаға кетті, ал Моралес үкіметі жол құрылысын тоқтатуды жариялады. 2011 жылдың қазанында ол 180-заңды қабылдады, ол жол салуға тыйым салды, бірақ үкімет кеңесу жүргізіп, ақырында TIPNIS-тегі 65 қауымдастықтың 55-інің келісімін алып, жол құрылысына рұқсат берді, бірақ түрлі жеңілдіктермен; құрылыс 2014 жылғы жалпы сайлаудан кейін жүзеге асыру жоспарланған. 2013 жылдың мамырында үкімет Боливияның 22 ұлттық паркінде көмірсутектерді іздеуге рұқсат беретінін жариялады, бұл экологиялық белсенділердің кеңінен айыптауына әкелді.

Morales' second term was heavily affected by infighting and dissent from within his support base, as indigenous and leftist activists rejected several government reforms. In May 2010, his government announced a 5% rise in the minimum wage. The Bolivian Workers' Central (COB) felt this insufficient given the rising cost of living, calling a general strike, while protesters clashed with police. The government refused to increase the rise, accusing protesters of being pawns of the right. In August 2010, violent protests broke out in southern Potosí over widespread unemployment and a lack of infrastructure investment. In December 2010, the government cut subsidies for gasoline and diesel fuels, which raised fuel prices and transport costs. Protests led Morales to nullify the decree, responding that he "ruled by obeying". In June 2012, Bolivia's police launched protests against anti corruption reforms to the police service; they burned disciplinary case records and demanded salary increases. Morales' government relented, canceling many of the proposed reforms and agreeing to the wage rise. In 2011, the government announced it had signed a contract with a Brazilian company to construct a highway connecting Beni to Cochabamba, which would pass through the Isiboro Sécure National Park and Indigenous Territory (TIPNIS). This would better integrate the Beni and Pando departments with the rest of Bolivia and facilitate hydrocarbons exploration. The plan brought condemnation from environmentalists and indigenous communities living in the TIPNIS, who said that it would encourage deforestation and illegal settlement and that it violated the constitution and United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples. The issue became an international cause célèbre and cast doubt on the government's environmentalist and indigenous rights credentials. In August, 800 protesters embarked on a protest march from Trinidad to La Paz; many were injured in clashes with police and supporters of the road. Two government ministers and other high ranking officials resigned in protest and Morales' government relented, announcing suspension of the road. In October 2011, he passed Law 180, prohibiting further road construction, although the government proceeded with a consultation, eventually gaining the consent of 55 of the 65 communities in TIPNIS to allow the highway to be built, albeit with a variety of concessions; construction was scheduled to take place after the 2014 general election. In May 2013, the government announced that it would permit hydrocarbon exploration in Bolivia's 22 national parks, to widespread condemnation from environmentalists.

Үшінші президенттік мерзім: 20142019

2008 жылы Моралес 2014 жылғы жалпы сайлауда қайта сайлануға қатыспайтынын мәлімдеді. 2009 жылғы Боливия конституциясы президенттің қатарынан екі мерзімге сайлануын шектейді. Алайда, 2013 жылы Плуринационалды Конституциялық Соттың шешімімен Моралестің алғашқы өкілеттік мерзімі мерзім шектеуіне жатпайды, себебі ол 2009 жылғы конституция ратификацияланбас бұрын өткен. Оппозициялық саясаткерлер сынға алған сот шешімі Моралеске үшінші рет президенттікке түсуге мүмкіндік берді. Қайта сайлауға түсіп, жеңісін жариялағаннан кейін Моралес оны «колонизаторлар мен империалистерге қарсы жеңіс» деп атап, жеңісін Кастро мен Чавес есімдеріне арнады. Осы жеңіске сүйене отырып, Financial Times Моралесті «әлемдегі ең танымал көшбасшылардың бірі» деп сипаттады. 2015 жылдың 17 қазанында Моралес Андрес де Санта Круздың тоғыз жыл, сегіз ай және жиырма төрт күндік қызмет мерзімін асып, Боливияның ең ұзақ қызмет еткен президенті атанды. The Guardian газетінде жазған Элли Мей О’Хаган оның берік танымалдығын антиимпериалистік риторикаға емес, «көрнекті әлеуметтік-экономикалық реформаларына» байланысты дейді, оның нәтижесінде кедейлік 25%-ға, ал өте кедейлік 43%-ға төмендеді. Боливияның жаңадан енгізілген жалпыға ортақ денсаулық сақтау жүйесі Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы тарапынан үлгі ретінде көрсетілді. 2016 жылдың ақпан айының басында Моралестің Габриела Сапата Монтано деген жас әйелден баласы болғаны және ол жұмыс істейтін қытай компаниясына көмек көрсеткені туралы қауесет тарады. Моралес олардың нәсіби кезінде қайтыс болған ұлы болғанын, бірақ ол ешқандай көмек көрсетпегенін және 2007 жылдан бері Сапата Монтаномен байланыста болмағанын мәлімдеді. Бұл мәселені терген комиссия Моралестің кінәлі емес екенін тұжырымдады. Кейін Сапата Монтано заңсыз қаржылық операциялар жасағаны үшін он жылға бас бостандығынан айырылды. Моралес 2019 жылдың 10 қаңтарында Венесуэла президенті Николас Мадуроның екінші мерзімге ант беру салтанатына қатысты. 2019 жылдың сәуір айында Моралес WikiLeaks негізін қалаушы Джулиан Ассанждың тұтқындалуын айыптады.

In 2008, Morales stated that he would not stand for re election in the 2014 general election. The 2009 Bolivian constitution places a term limit of two consecutive presidential terms. However, a 2013 ruling by the Plurinational Constitutional Court held that Morales' first term did not count towards the term limit, because it had taken place prior to the ratification of the 2009 constitution. The court ruling, which was criticized by opposition politicians, allowed Morales to run for a third term as president. After standing for re election and proclaiming victory, Morales declared it "a triumph of the anti colonialists and anti imperialists" and dedicated his win to both Castro and Chávez. On the basis of this victory, the Financial Times remarked that Morales was "one of the world's most popular leaders". On 17 October 2015, Morales surpassed Andrés de Santa Cruz's nine years, eight months, and twenty four days in office and became Bolivia's longest serving president. Writing in The Guardian, Ellie Mae O'Hagan attributes his enduring popularity not to anti imperialist rhetoric but his "extraordinary socio economic reforms," which resulted in poverty and extreme poverty declining by 25% and 43% respectively. Bolivia's newly implemented universal healthcare system has been cited as a model for all by the World Health Organization. In early February 2016 there were rumors that Morales had had a child with a young woman, Gabriela Zapata Montaño, and had granted favors to the Chinese company that she worked for. Morales said that they had had a son who died in infancy, but that he had not granted any favors and had not been in contact with Zapata Montaño since 2007. The commission that investigated the issue concluded that Morales was not at fault. Zapata Montaño was later sentenced to ten years in prison for illegal financial behavior. Morales attended the swearing in ceremony of Venezuela's president Nicolás Maduro for his second term on 10 January 2019. In April 2019, Morales condemned the arrest of WikiLeaks founder Julian Assange.

Жаңа президенттік кеңселер

Тарихи Мурильо алаңында 34 миллион долларлық жаңа президенттік кеңсе-резиденциясы – Каса Гранде дель Пуэбло салынғанда пікір қақтығысы туды. Бұл ұсыныс бастапқыда тарихи аудандағы биіктік шектеулеріне байланысты қабылданбады, бірақ Моралестің көпшілік парламенті Плауриналдық Заң шығару Ассамблеясында тыйымды күштен жойып, мұнараның салынуына рұқсат берді. Аяқталған кезде 29 қабаттан тұратын бұл мұнара Ла-Пас қаласының ең биік ғимараты болды. Оны боливиялық сәулетшілер жобалап, дәстүрлі боливиялық мәдениетті көрсететін жергілікті өрнектермен безендірген. Ғимаратта тікұшақ алаңы бар, ал ең жоғарғы екі қабаты президентке арналған, онда спорт залы, спа, джакузи және жеке лифт орналасқан. Diario Pagina Siete басылымы хабарлағандай, Моралестің жатын бөлмесі оның үкіметтік бағдарламасымен ұсынылған орташа үйдің көлемімен тең болды. Reuters агенттігі Моралестің "бұрын қолдағандарын, әсіресе, әсем президенттік сарай салып, өзінен суытты" деп жазды. Боливиялық кардинал Торибио Тикона Порко мұнараны "Эво сарайы" деп атап, оған жұмсалған зәулімдікті сынады. Моралес 2015 жылы төртінші мерзімге сайлануға заңдық жол табуға тырыса бастады.

2016 жылғы сайлау мерзімінің шектелуі туралы референдум

Моралес партиясы – Социализм қозғалысы (МАС) конституцияны халықтың жалпы дауысымен өзгертуге бағытталған бастаманы демеушілік етті. 2015 жылдың 26 қыркүйегінде көпұлтты заң шығарушы Ассамблеяның біріккен отырысында 112 дауысқа қарсы 41 дауыспен референдум өткізуге рұқсат берілді. 2016 жылдың 21 ақпанында президенттердің қатарынан үш мерзімге сайлануына жол беретін конституциялық түзету бойынша референдум өтті, бұл Моралеске төртінші мерзімге (жаңа конституция бойынша үшінші) түсуге мүмкіндік бермек. Аталған конституциялық түзету ұсынысы тартысты дауыс беру нәтижесімен жеңіліске ұшырады.

2017 жылғы Жоғарғы Конституциялық Соттың шешімі

Референдумда жеңіліске ұшыраған және Моралес бұрын референдумда жеңілген жағдайда төртінші мерзімге кандидат болмайтынын мәлімдегеніне қарамастан, 2016 жылдың желтоқсанында MAS Моралесті 2019 жылғы президенттік сайлауға кандидат ретінде ұсынды, оның кандидатурасының заңдылығын қамтамасыз ету үшін түрлі жолдар іздейтінін мәлімдеді. 2017 жылдың қыркүйегінде MAS Көпұлтты Конституциялық сотқа мерзім шектерін жою туралы петиция берді, оның негізінде мерзім шектері Америкалық адам құқықтары конвенциясына (ААҚК) сәйкес адам құқықтарын бұзу болып табылады. Қараша айында Сот петицияның негіздерін қабылдады. Бұл шешім Моралеске Боливия сайлау трибуналына президенттікке кандидат ретінде өтініш беруге мүмкіндік берді, ол да қабылданды және кандидатурасы бекітілді. Сыншылар екі соттың да Моралеске адал адамдармен толықтырылғанын, олардың кейбіреулері осы шешімдерден кейін үкіметте тиімді лауазымдар алғанын айтты. Көпұлтты Конституциялық соттың шешіміне жауап ретінде Америка мемлекеттері ұйымының бас хатшысы Луис Алмагро Сот сілтеме жасаған Америкалық адам құқықтары конвенциясының бабы "мұңгілік билік құқығын білдірмейді" деді. Оппозиция жетекшісі Сэмюэл Дориа Медина бұл шешімді "конституцияға жасалған соққы" деп атады. Көпұлтты Конституциялық сотқа шағым түсіргендердің ешқайсысы өз позицияларын қорғау үшін сот отырысына келген жоқ.

2019 жылғы сайлау

2019 жылдың 20 қазанында жалпы сайлау өтті. 2019 жылдың 21 қазанынан қараша айының соңына дейін сайлау алаяқтығы туралы мәлімдемелерге жауап ретінде жаппай көшелік наразылықтар мен қарсы наразылықтар болды. Бұл мәлімдемелер алдын ала дауыс санауы тоқтатылғаннан кейін жасалды, онда Моралес автоматты түрде екінші турға өту үшін қажетті 10% үлкен артықшылыққа ие болған жоқ, содан кейін ресми дауыс санауы жарияланды, оған сәйкес ол 10% астам дауыспен жеңіске жетті. 2019 жылдың 25 қазанында жарияланған соңғы дауыс санауы бойынша Моралес дауыстардың 47,08%-ын алды, ал екінші орынды Карлос Меса 36,51% дауыспен иеленді. Дауыс санауының нәтижелеріне қатысты даулар сайлау күні түнінде басталды, осы кезде нәтижелерді беруде түсіндіріле алмайтын 20 сағаттық үзіліс болды, бұл бүкіл елде кең ауқымды наразылықтарға әкелді. Дауыс берудің бұзылуы және наразылықтарға жауап ретінде Моралес Америка мемлекеттері ұйымынан (OAS) дауыс санағын тексеруді сұрады. Моралес OAS аудитінде алаяқтық фактілері анықталса, Месамен екінші турға дауыс беруге дайын екенін айтты. Олардың нәтижелері 2022 жылы "Саясат журналында" жарияланды. Экономикалық және саяси зерттеулер орталығының (CEPR) зерттеушілері, саяси ғалымдар мен Латын Америкасы саясаты бойынша сарапшылар тобы 2019 жылғы сайлау кезінде "алаяқтықтың статистикалық дәлелі жоқ" деген қорытындыға келді. Зерттеуде Моралестің сайлаудың бірінші кезеңіндегі жеңісінің заңды болу ықтималдығы "өте жоғары" екені анықталды. Бұл туралы кейіннен The New York Times газеті хабарлады. Зерттеуді OAS Бас хатшысы Луис Альмагро, аргентиналық La Nación газеті және Clarín газетінде жазған Рикардо Киршбаум жалған жаңалық деп сынады. 2020 жылдың 15 қазанында Оклахома университетінің Гари А. Гувер және Техас Рио-Гранде аңғары университетінің Диего Эскобари жүргізген зерттеуде "MAS партиясының дауыстарын арттырып, оппозицияның дауыстарын азайтатын" "статистикалық маңызды сайлау алаяқтығының фактісіне" дәлелдер бар екені анықталды. IPSOS компаниясы 2020 жылдың маусым айында Unión Nacional de Instituciones para el Trabajo de Acción Social (UNITAS) үшін жүргізген сауалнамада респонденттердің 73% 2019 жылдың қазан айындағы сайлауда алаяқтық болғаны туралы пікірмен келісті. Боливия үкіметі Саламанка университетінің Bisite Deep Tech Lab зерттеу тобынан есеп беруді тапсырды. Топтың есебі 2021 жылдың шілде айында ұсынылды және ресми дауыс санауында немесе Алдын ала сайлау нәтижелерін беруде (TREP) деректерді манипуляциялау фактісі анықталмады деп көрсетті. Бұл есепті алғаннан кейін Боливияның Бас прокуратурасы 2019 жылғы сайлаудағы сайлау алаяқтығына қатысты тергеуді уақытша тоқтатты. Бас прокуратураның бас хатшысы кейіннен тергеу әлі де ашық екенін мәлімдеді. Зерттеуді жүргізген Хуан Мануэль Корчадо Родригес процестің кейбір аспектілерінде, соның ішінде TREP тоқтатылуында және сайлау бюллетеньдерін сақтау ережелерінің бұзылуында бұзушылықтар болғанын мәлімдеді, бірақ алаяқтық фактісіне немесе бұл бұзушылықтардың нәтижелерге елеулі әсер еткенін дәлелдейтін дәлелдер жоқ екенін айтты.

A general election was held on 20 October 2019. From 21 October 2019 until late November, mass street protests and counterprotests occurred in response to claims of electoral fraud. The claims were made after the suspension of the preliminary vote count, in which Morales was not leading by a large enough margin (10%) to avoid an automatic runoff, and the subsequent publication of the official count, according to which he won by just over 10%. The final count, released on 25 October 2019, gave Morales 47.08% of the votes, with 36.51% for runner up Carlos Mesa. Disputes about the results began on election night, when there was an unexplained 20 hour break in transmission of the results, leading to widespread protests across the country. Responding to concerns about vote tampering and protests, Morales asked the Organization of American States (OAS) to conduct an audit of the vote count. Morales said he would call for a second round runoff vote with Mesa if the OAS' audit found evidence of fraud. their findings were published in the peer reviewed Journal of Politics in 2022. The researchers from Center for Economic and Policy Research (CEPR), made up of a group of political scientists and experts on Latin American politics, concluded that there was "no statistical evidence of fraud" during the 2019 elections. The study found that it was "very likely" that Morales’ first round election victory was legitimate. The New York Times subsequently reported on these findings. The study was criticized by the Secretary General of the OAS, Luis Almagro, by the Argentinian newspaper La Nación and by Ricardo Kirschbaum writing in Clarín as fake news. On 15 October 2020, a study by Gary A. Hoover from the University of Oklahoma and Diego Escobari from the University of Texas Rio Grande Valley found that there was evidence of a "statistically significant electoral case of fraud" that increased the votes of MAS and reduced the votes of the opposition. In a survey conducted in June 2020 by the company IPSOS, for the Unión Nacional de Instituciones para el Trabajo de Acción Social (UNITAS), 73% of respondents agreed with the statement that there had been fraud in the October 2019 elections. The Bolivian government commissioned a report from the Bisite Deep Tech Lab Research Group of the University of Salamanca. The group's report was delivered in July 2021 and found that there was no manipulation of data in the official count or in the Transmission of Preliminary Electoral Results (TREP). After receiving the report, the Bolivian Attorney General's Office initially closed its investigation of electoral fraud in the 2019 elections. The Secretary General of the Attorney General's Office later said that the investigation was still open. Juan Manuel Corchado Rodríguez, who conducted the study, stated that there were irregularities in aspects of the process, including in the stoppage of the TREP and the breaking of custody of electoral tally sheets, but claimed there was no evidence of fraud or proof that these irregularities significantly altered the outcome.

Отставка және саяси баспана

Моралес 2019 жылдың 10 қарашасында президенттік лауазымынан кетті; ол өзінің орнынан алынуын "мәжбүрлеу" және "төңкеріс" деп сипаттады, бірақ сайлауға байланысты наразылықтардан туған қан төгілуді тоқтатуды мақсат еткенін де айтты. Бұл хабарламаны ол Кочабамба облысының Эль-Чапаре ауданында, кока өсіретін шалқарада, паналағаннан кейін жасады. Мексика оған дереу саяси баспана ұсынды, Боливияда "өмірі мен қауіпсіздігіне қауіп төніп тұр" деген сылтаппен. Кочабамбадағы Моралес тұрған үйге қарулы адамдар басып кірді, ол "төңкерісшілерді" әпкесінің үйіне өрт қою және оның басына 50 мың доллар сыйақы қоюмен айыптады. Ол өзінің социалистік көзқарастағы әріптестері "қудаланып, мазақталып, қорқытылуда" деді. Сол айдың соңында Боливия прокуратурасы Моралеске қарсы бүлік шығару және терроризм қылмыстары бойынша іздеу ордері шығарды. Уақытша үкімет Моралестің билікке келгенге дейін де, кеткеннен кейін де елде зорлық-зомбылықтық жағдайға ықпал еткенін мәлімдеді. 2020 жылдың ақпан айында Моралес 2020 жылғы Боливияның жалпы сайлауында Плуринационалды заң шығарушы ассамблеяға өтуге ниеттенгенін жариялады. Бірақ 20 ақпанда ұлттық сайлау комиссиясы Моралестің Сенатқа үміткер болуға құқығы жоқ екенін шешті. 2020 жылдың қыркүйегінде Human Rights Watch Моралестің терроризм актілеріне қатысқандығын растайтын ешқандай дәлел таба алмағанын және оған тағылған айыптаулардың саяси себептермен жасалғанын мәлімдеді. 2020 жылдың қазан айында Ла-Пас соты Моралестің құқықтары бұзылған және сот процедуралары сақталмағанын анықтағаннан кейін айыптаулар алынып, іздеу ордері күштен шығарылды.

Боливияға оралу

Жаңа президент Луис Арсе қызметке кіргеннен кейін бір күн өткен соң, 2020 жылдың 9 қарашасында Моралес 11 айлық шетелден кейін Боливияға оралды. Арсе әкімшілігінің және MAS-тың өзінің алғашқы қадамдары Моралестің партиядағы ықпалының азайғанын көрсетті. 2020 жылдың қараша айының соңы мен желтоқсан айының басында MAS шенеуніктері 2021 жылғы Боливияның аймақтық сайлауына түсу үшін партиялық кандидаттарды іріктеу процесін бастады. Төрт департаментте (Чукисака, Потоси, Кочабамба және Пандо) Моралес қолдаған губернаторлыққа кандидаттар MAS шенеуніктері тарапынан таңдалмады. 11 желтоқсанда Моралес Мигель "Чикитин" Бесерраның Пандо губернаторы лауазымына кандидат болатынын Twitter-де жариялады. Бұл Пандодағы MAS шенеуніктері үшін күтпеген жағдай болды, себебі Бесерра партияға мүше болудың кеміндегі 8 жылдық талабына сай келмегендіктен, дауысқа қойылған кандидаттар тізіміне тіпті енбеген еді. Оның орнына, 7 желтоқсанда Герман Рихтер 5 күн бұрын кандидат ретінде таңдалды. 14 желтоқсанда Тария және Санта-Крус қалаларындағы MAS шенеуніктері Родольфо Мейер мен Адриана Сальватиерраны Моралес келгенге дейін осы қалалардың мэріне кандидаттар деп жариялады. Сол күні Лаука қаласында Моралес Санта-Крус губернаторына кандидатты ұсыну бойынша өткен жиынға қатысты. Моралес бастапқыда Варнес қаласының бұрынғы мэрі Марио Кроненбольдты қолдағанмен, Кроненбольд Луис Фернандо Камачоға, Моралеске қарсы белсендіге қарсы қудалауды тоқтату туралы мәлімдеме жасағаннан кейін қолдауын кері алды. Оның орнына Моралес бұрынғы Үкімет министрі Карлос Ромероны губернаторлыққа кандидат ретінде қолдады; алайда, Ромероның тағайындалуы туралы жарияланым жиынға қатысушылардың наразылығын тудырды, олар "жаңаруды" талап етумен шулады. Соңында, бір адам Моралеске пластикалық орындықты лақтырып жіберді, бұл оқиға "сильлетазо" деп аталды. Моралес оқиғаға оппозициялық партияның жақтастарының жиынға кіріп, бұзыншылық жасағанын айыптады. Жарты сағаттан кейін Ромероның кандидатурасы алынып тасталды және Моралес жаңа кандидат ретінде тележүргізуші Педро Гарсияны жариялады. Алайда, келесі күні MAS негіздері мен халықтық ұйымдар Гарсияға қарсылық білдіріп, Марио Кроненбольдты губернаторлыққа кандидат ретінде бекітті. "Сильлетазо" партияның ішінде де, сыртында да түрлі реакцияларға ұшырады. UD-нің бұрынғы депутаты Рафаэль Куиспе бұл оқиға Моралестің "өзінің саяхатын аяқтағанын және үйіне қайтуы керектігін" көрсеткенін мәлімдеді. Азаматтық қоғамдастық сенаторы Андреа Барриентос оқиға "халық Эво Моралестен қорқынышын жоғалтқанын" дәлелдеді, бұл Моралестің елге де, MAS-қа да зиян келтіретінін атап өтті. МАС-тың бұрынғы депутаты және Бартолина Сиса әйелдер конфедерациясының жетекшісі Сегундина Флорес Моралеске "құрмет көрсету керек" екенін және адамдардың "орындықтармен секіріп жүрмеуі керек" деді. Алайда ол кандидаттарды таңдау саусақпен көрсету арқылы емес, ашықтықпен жүзеге асырылуы керек екенін де атап өтті. Осы дау-дамайлардың нәтижесінде Потоси, Эль-Альто және Кочабамба қалаларындағы наразылық білдірушілер Моралес төрағалық еткен жиналыстардың шешімдерімен келіспейтіндерін білдірді. 15 желтоқсанда Эль-Альтода өткен наразылық акциясы барысында MAS жақтастары Моралестің кандидаттарды таңдауға араласуын тоқтатуды талап етті. "Эво тіпті халық сұрамаған басқа адамдарды да ұсынуды қалайды, біз бұған енді жол бермейміз. Тоқтаңыз. Эль-Альто оны қолдады, енді жаңа адамдар жұмыс істесін", - деді бір наразылық білдіруші. Ла-Пастағы Омасуйос провинциясының Қызыл Пончосының атқарушы мүшесі Торибио Хуанка Мамани "Эво сайлауға араласпауы керек" деп мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Моралестің күні бұрын аргентиналық журналист Хуан Круз Кастинейрасқа вирус жұқтырғаны туралы айтқан сөздеріне қайшы келді, ол "оның тек жөтелгенін" және "басқа ештеңесі жоқ" деді. 27 қаңтарда ол Лос-Оливос жеке клиникасынан шығарылды.

One day after new president Luis Arce was sworn into office, on 9 November 2020 Morales returned to Bolivia after 11 months abroad. Early decisions made by the Arce administration as well as MAS itself indicated that Morales' influence in the party had declined. In late November and early December 2020, MAS officials began the process of selecting party candidates to run in the 2021 Bolivian regional elections. In four departments (Chuquisaca, Potosí, Cochabamba, and Pando), candidates for governor endorsed by Morales were not chosen by MAS officials. On 11 December, Morales tweeted Miguel "Chiquitín" Becerra would be the MAS candidate for Governor of Pando. This was met with surprise by MAS officials in Pando as Becerra had not even entered the list of candidates voted on as he did not meet the minimum membership requirement of eight years in the party. Instead, Germán Richter had been chosen as the candidate 5 days prior on 7 December. On 14 December, MAS officials in Tarija and Santa Cruz proclaimed Rodolfo Meyer and Adriana Salvatierra as candidates for mayor of those cities before Morales had had the opportunity to arrive. The same day in the town of Lauca, Morales participated in a meeting to nominate a candidate for Governor of Santa Cruz. Though Morales initially endorsed former Mayor of Warnes, Mario Cronenbold, he withdrew his support when Cronenbold made statements in favor of not prosecuting Luis Fernando Camacho, an anti Morales activist. Instead, Morales endorsed former Minister of Government Carlos Romero as a candidate for governor; however, the announcement of the appointment of Romero was rejected by the meeting's participants with shouts calling for renewal. The discontent ultimately resulted in one person throwing a plastic chair at Morales in what was dubbed the "silletazo." Morales blamed the incident on opposition party backers who infiltrated the rally. Half an hour later, Romero was withdrawn as a candidate and Morales announced television presenter Pedro García as the new nominee. However, the following day MAS bases and grassroots social organizations ratified Mario Cronenbold as their candidate for governor in opposition to García. The "silletazo" was met by various reactions within and outside of the party. Former UD Deputy Rafael Quispe affirmed that the event showed that Morales has "finished his cycle and should go home." Civic Community Senator Andrea Barrientos claimed that the incident proved that "the people have lost their fear of Evo Morales," emphasizing that Morales' continued presence was a detriment not only to the country but to MAS as well. Segundina Flores, former MAS Deputy and executive of the Bartolina Sisa Confederation of Women, stated that Morales "deserves respect" and people "cannot be bouncing around with chairs." However, she also pointed out that the picking of candidates should not be done by the pointing of a finger and that there must be transparency. As a result of these disputes, protesters in Potosí, El Alto, and Cochabamba expressed their disagreement with decisions that came out of meetings chaired by Morales. At a protest in El Alto on 15 December, MAS supporters rejected continued interference by Morales in the selection of candidates. "Evo wants to nominate other people that not even the people have asked for, we will not allow that anymore. Stop already. El Alto has supported him, now let new people work," said one protester. Toribio Huanca Mamani, executive member of the Red Ponchos of the Omasuyos province of La Paz stated that "Evo should not get involved in the elections." The report contradicted Morales' own statement the day prior in which he told Argentine journalist Juan Cruz Castiñeiras that claims that he had contracted the virus were "invented" by the right and that he "just had a cough problem, nothing more." He was discharged from the Los Olivos private clinic on 27 January.

Конгресс кешірім беруі

2021 жылғы 12 ақпанда өткен Плуринационалды заң шығарушы ассамблеяның сессиясында Социализм үшін қозғалыстың көпшілігі Жанин Анез үкіметі кезінде қудаланғандарға рақымшылық және кешірім беру туралы Президенттік жарлықты, гуманитарлық себептермен және саяси қуғын-сүргінге ұшыраған адамдарға қатысты мақұлдады. Моралесқа да қатысты кең ауқымды кешірім оппозиция мүшелері тарапынан "демократия – иә, диктатура – жоқ!" деп ұрандап қарсы алынды. Олар түскі уақытта талқылау тоқтатылып, дауыс беруге көшкенін, соның салдарынан бірнеше депутаттың сөз сөйлеу мүмкіндігінен айырылғанын мәлімдеді.

Заң бойынша зорлау туралы тергеу

Моралес екі рет зорлау қылмысымен айыпталды. 2020 жылдың 7 тамызында оның кәмелетке толмаған қызбен бірге түсірілген бірнеше суреті жарияланып, әлеуметтік желілерде тарала бастады. Журналист Алехандро Энтерамбасагуас пен боливиялық билік органдары Моралестің 14 жасынан бастап осы қызбен қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді. Бірнеше жаңалықтар агенттігі қазіргі айыптауларды Моралестің президенттік лауазымнан кеткеннен кейін екі рет 15 жастағы қызбен зейнетке шығу туралы айтқан сөздерімен байланыстырды. 2018 жылы боливиялық феминист және журналист Мария Галиндо сол кездегі президентті сынап, «Президент (Моралес) өзінің қоғамдық шараларын кәмелетке толмаған қыздарды жыныстық тартымға түсіру үшін пайдаланатынын мойындайды. Бірақ неге ол мұны телеарнада, ешқандай қысымсыз, ашық түрде айтады деп ойлау керек?» деді. Үкімет министрлігі кейін испандық Okdiario газетіне Моралес президент болған кезінде жас әйел мен оның арасындағы романтикалық және жыныстық қатынасты анықтау үшін зорлау бойынша сотқа дейінгі тергеу салынғанын хабарлады. Моралес осы іс бойынша ешқандай түсіндірме беруден бас тартты. 2020 жылдың 19 тамызында Боливия прокуратурасы ресми тергеуді бастады. Кейіннен полицияға жіберілген мәлімдеме ағып кеткеннен кейін, әйелдің 19 жасар Ноэми Менесес екені анықталды. Мәлімдемесінде ол 2020 жылдың мамыр айынан бері Моралеспен романтикалық қарым-қатынаста екенін және бұрын онымен қарым-қатынаста болмағанын айтты. Боливия полициясы оны үй қамауына алды, бірақ ол қашып, ата-анасымен бірге Аргентинаға қашты. Аргентинаға келгеннен кейін Менесес Боливия омбудсменіне хат жазып, полиция оны екі күн бойы тамақтандырмағанын және егер ол Моралеспен қарым-қатынаста болғанын мойындаса, оны бүлік және терроризм қылмыстары бойынша соттайтындарын айтты. Ол полиция қызметкерлерінің «оны адвокатсыз, қысыммен куәлік беруге мәжбүрлегенін» жазды. Моралес пен Менесестің ұзақ мерзімді романтикалық қарым-қатынасын растайтын дәлелдер боливиялық және испандық баспасөздерде жарияланды, оның ішінде екеуінің арасындағы 101 беттік мәтіндік хабарламалар мен телефон тіркелмелері, түрлі орындарда (президенттік сарай, президенттік ұшақ және Буэнос-Айрес) түсірілген жұптың 90 суреті және Моралестің Аргентина мен Мексикаға жасаған үш сапарының билеттері бар еді. Бірнеше дереккөздер Вашингтон Пост газетінің журналисі Джон Ли Андерсонның Эвоның жанындағы жас қызды Менесес деп айтқанын атап өтті. Эво мен қыз бір-біріне көз тастап, Андерсон «Бір кезде Моралес менің фотографыма осы әйелді суретке түсірмеуін айту үшін әңгімемізді тоқтатты» деп жазды. Кейін Андерсон осы қыздың Менесес екенін растады және оның суретін мақаласына енгізуді өте мұқият ойластырғанын айтты. 2020 жылғы президенттік сайлауға MAS партиясынан кандидат болған Луис Арсе Катакора Моралес Аргентинадағы жер аударылған кезінде Менесеспен бірге суретке түскенін растады, бірақ оның кім екенін білмегенін мәлімдеді. Менесес 2015 жылғы карнавал маусымында 16 жасында Эво Моралеспен танысқанын айтады. Мәлімдемеде көрсетілген деректер бойынша ол 2001 жылы туған, яғни Моралеспен кездескенде 14 жаста болған. Оның тұтқындалу жағдайы, сондай-ақ ұрланған мемлекеттік көлікті пайдалану да даулы мәселе болып қалып отыр. Бұл шағымда Моралестің 15 жастағы қызбен баласы бар екені және оның аты туу туралы куәлікте көрсетілгені айтылады. Моралес бұл шағымды уақытша үкіметтің өзіне қарсы «құқықбұзушылық соғысының» бір бөлігі деп мәлімдеді.

Morales has faced two rape accusations. On 7 August 2020, several photographs of him with a supposed minor came to light and began circulating on social networks. Journalist Alejandro Entreambasaguas and Bolivian authorities said that Morales had been in a relationship with the minor since the age of 14. Several news organisations relate the current accusations with comments that Morales had made twice previously on retiring with a quinceañera (15 year old) when he was no longer president. In 2018, Bolivian feminist and journalist, María Galindo, criticised the then president, saying "The president (Morales) confesses that he uses his public acts to sexually hook the minors who attend those acts. But you have to ask yourself, why does he say it publicly, on a television channel, without any pressure?". The Ministry of Government subsequently informed the Spanish newspaper Okdiario that it had opened a statutory rape investigation to determine whether a romantic and sexual relationship existed between the young woman and Morales while he was president of Bolivia. Morales refused to comment on the case during a telephone interview with the Spanish newspaper. On 19 August 2020, the Bolivian Prosecutor's Office began a formal investigation. The woman was later identified as 19 year old Noemí Meneses when a statement to police was leaked. In the statement she said she had been in a romantic relationship with Morales since May 2020, and had no previous relations with him. The Bolivian police subsequently placed her under house arrest from which she escaped and fled to Argentina with her parents. After arriving in Argentina, Meneses wrote a letter to the Bolivian Ombudsman saying that the police had kept her from eating for two days and threatened to prosecute her for sedition and terrorism unless she said that she had been in a relationship with Morales. She wrote that the police had "forced [her] to testify under pressure, without a lawyer". Alleged evidence to corroborate a long term romantic relationship between Morales and Meneses was obtained and subsequently published by Bolivian and Spanish press, including excerpts from 101 pages of text conversations and phone records between the two, 90 photos of the pair in various locations (including the presidential palace, the presidential jet and in Buenos Aires) and travel receipts of three trips by Meneses to Mexico and Argentina since Morales' exile. Several sources note that Washington Post journalist, John Lee Anderson, mentions a young girl in Evo's company which was alluded to be Meneses. Evo and the girl exchanged glances and Anderson noted that "At some point, Morales interrupted our conversation to tell my photographer not to take photos of the woman". Anderson later affirmed the girl as being Meneses and stated that he chose the inclusion of her appearance in his article very carefully. The 2020 MAS presidential candidate, Luis Arce Catacora, confirmed that he took a photo with Meneses during Morales' exile in Buenos Aires, but denied knowing her identity. Meneses says she met Evo Morales when she was 16 years old during the 2015 carnival season. The declaration data indicates that she was born in 2001, implying that she was 14 years old when she met Morales. The circumstances of her arrest are further disputed as well as the use of a stolen government vehicle. In this complaint, it is claimed that Morales had a child with a 15 year old and that he is named as the father on the birth certificate. In response, Morales claimed that the complaint was part of a "dirty war" by the interim government against him.

Саяси идеология

Моралес үкіметіндегі қайраткерлер президенттің саясатқа қатысты ұстанымын «эвоизм» (испан тілінде: Evismo) деп сипаттады. 2009 жылдан бастап Моралес «қауымдық социализмді» жақтады, ал саясаттанушы Свен Хартен Моралес идеологиясын «эклетикалық» деп сипаттап, ол «әртүрлі идеологиялық ағымдардан» идеялар алғанын айтты. Хартен атап көрсеткендей, Моралес қаһарлы империализмге қарсы және солшыл риторика қолданғанымен, ол «қатаң антиглобалист немесе марксист» емес, капитализмді күштеп құлатуға немесе АҚШ-тың Латын Америкасына араласуына қарсы шыққан емес. Экономикалық тұрғыдан Моралес саясаты кейде «Эвономика» деп аталады және аралас экономика құруға бағытталған. Моралес президенттік сөздерінде өзін «халықтың» өкілі ретінде қарастырды, ал оның пікірінше, «халыққа» ғасырлар бойы жаман қарым-қатынас жасаған әлеуметтік-экономикалық элита мен ескі саяси топ арасындағы айырмашылықты көрсетті. Моралес Боливияның өкілді демократиясын референдумдар мен азаматтардың бастамалары арқылы тікелей және қауымдық негізде дамытуға тырысты. Джордж Филипп пен Франсиско Паницца Моралесті оның одақтастары Корреа мен Чавес сияқты популист ретінде жіктеуге болатынын жазды, себебі ол «өз елдерінің саяси және экономикалық тәртібіне қарсы тікелей халыққа үндеді, әлеуметтік кеңістікті қарама-қарсы лагерьлерге бөлді және жаңадан құрылған саяси тәртіпте қайта бөлуге және мойындауға уәде берді». Әртүрлі сарапшылар Моралес үкіметін социалистік деп санауға қарсылық білдірді. Боливияның марксистік вице-президенті Альваро Гарсия Линера Боливияда марксистік түсінікте социалистік қоғамға айналуға жеткілікті үлкен индустрияландырылған жұмысшы табы немесе пролетариаттың жоқ екенін айтты. Оның орнына ол үкіметтің ұстанымын «Андий және Амазония капитализмі» деп атады. Американдық социолог Джеймс Петрас Моралес үкіметі социалистік емес, сондай-ақ империализмге қарсы емес екенін, оның орнына Моралесті социалистік риториканы қолданғаны үшін, бірақ шетелдік инвестицияларды қолдауын және Боливияның капиталистік сыныбының экономикалық жағдайын сақтағаны үшін «радикалды консерватор» деп сипаттады. Ал британдық троцкишіл ғалым Джеффри Р. Вебер Моралес социалист емес екенін және оның үкіметі «неолиберализмді қайта құруда» екенін, осылайша «неолибералдық ортодоксияны» қабылдамаса да, «капитал нарығына негізгі сенімін» сақтап отырғанын жазды. Сол сияқты, аймара белсендісі Фелипе Квиспе Моралес үкіметін «үнді [яғни, жергілікті] беті бар неолиберализм» деп сипаттады.

Figures in the Morales government have described the President's approach to politics as "Evoism" (Spanish: Evismo). From 2009, Morales has advocated "communitarian socialism", while political scientist Sven Harten characterized Morales' ideology as "eclectic", drawing ideas from "various ideological currents". Harten noted that whilst Morales uses fierce anti imperialist and leftist rhetoric, he is neither "a hardcore anti globalist nor a Marxist", not having argued for the violent and absolute overthrow of capitalism or U. S. involvement in Latin America. Economically, Morales' policies have sometimes been termed "Evonomics" and have focused on creating a mixed economy. Morales' presidential discourse has revolved around distinguishing between "the people", of whom he sees himself as a representative, and the oppressive socio economic elite and the old political class, whom he believes have mistreated "the people" for centuries. Morales sought to make Bolivia's representative democracy more direct and communitarian, through the introduction of referendums and a citizen led legislative initiative. George Philip and Francisco Panizza wrote that like his allies Correa and Chávez, Morales should be categorized as a populist, because he appealed "directly to the people against their countries' political and economic order, divided the social field into antagonistic camps and promised redistribution and recognition in a newly founded political order." Various commentators have argued against categorizing the Morales administration as socialist. Bolivia's Marxist Vice President Álvaro García Linera says that Bolivia lacks the sufficiently large industrialized working class, or proletariat, to enable it to convert into a socialist society in the Marxist understanding of the word. Instead, he terms the government's approach "Andean and Amazonian capitalism". Marxist American sociologist James Petras has argued that Morales' government is neither socialist nor anti imperialist, instead describing Morales as a "radical conservative" for utilizing socialist rhetoric while continuing to support foreign investment and the economic status of Bolivia's capitalist class, while British Trotskyist academic Jeffery R. Webber wrote that Morales was not a socialist and his government was "reconstituting neoliberalism", thereby rejecting "neoliberal orthodoxy" but retaining a "core faith in the capitalist market as the principal engine of growth and industrialization." Similarly, Aymara activist Felipe Quispe characterized Morales' government as "neoliberalism with an Indian [i. e. indigenous] face".

Жеке өмірі

Моралес – этникалық тұрғыдан аймара және Боливияның жергілікті көпшіліктен шыққан алғашқы демократиялық жолмен сайланған президенті ретінде кеңінен танымал. Саясатшы Хуан дель Гранадо – Ева Лиздің құдасы. Эстер Моралес 2020 жылдың 16 тамызында COVID-19 жұқтырғаннан кейін қайтыс болды. Моралес өзінің тек "тойға қатысу" үшін католик екенін айтты, ал Құдайға сенетінін сұрағанда: "Мен жерге сенемін. Әкем мен анама. Және "кучи кучиға" сенемін" деді. Кейбір деректерге сәйкес, Моралес аса зәулім өмір салмайды, материалдық игіліктерге қызығушылық танытпайды. Моралес футболға әуес және жиі ойнайды, көбінесе жергілікті командалармен. Моралестің бейәдет мінез-құлқы Латын Америкасының басқа да саяси лидерлерінің әдеттегі әдеп-ғұрыптарынан ерекшеленеді. Ол сөздерінде жеке оқиғалар мен анекдоттарды пайдаланды, сондай-ақ коканы саяси символ ретінде қолданды, жақтастарына сөйлегенде мойнына кока жапырақтарынан жасалған шапан киіп, кока жапырақтарымен безендірілген бас киім тақты. Сайлаудан кейін ол саясаткерлердің әдетте киетін костюмдердің орнына жолақты свитер киді. Бұл Моралестің символына айналды, оның көшірмелері Боливияда кеңінен сатылды. 2018 жылдың 4 шілдесінде Моралес Ла-Пастағы жеке клиникада ісікті алып тастау үшін шұғыл операция жасады.

Табысы мен мұрасы

Моралес "барлық уақыттағы ең танымал боливиялық" деп сипатталған, оның тұлғасы "жаһандық санада бекіген". Моралес үкіметі Латын Америкасындағы солшыл үкіметтердің толқынының бір бөлігі ретінде қарастырылып, әсіресе Венесуэла мен Кубаның радикалды солшыл ағымдарымен байланысты болды. Ол халықаралық солшылдардың арасында социалистік бағыты үшін мақталып, оның басшылығымен Боливияны капитализмге баламаны әзірлеу үшін "саяси лаборатория" немесе "тірі шеберхана" ретінде қарастырды. Ішкі саясатта Моралеске Боливияның кедей және жергілікті халықтары қолдау көрсетті. Профессор Роберт Альбро Моралестің мұрасын "Боливия қоғамын елдің жергілікті халқына құқық беру арқылы өзгерту" деп сипаттады.

Прагматикалық социализм

Моралестің прагматикалық социализмі 2000 жылдары Латын Америкасы құрлығын шарлаған «қызыл толқын» құрамындағы көптеген бағдарламалардың бірі болды, онда социалистік және социал-демократиялық көзқарастармен бірқатар солшыл көшбасшылар билікке келді. Моралес үнемдеу және жекешелендірудің неолибералды саясатына қарсы болды, ал 2006 жылы билікке келгеннен кейін оның үкіметі мұнай және газ секторын ұлттандырды. Ұлттандырылған табиғи газ және мұнай бизнесінен түскен қаражатты пайдалана отырып, оның үкіметі кедейліктің құрылымдық себептерін жою мақсатымен санитария, ауыл шаруашылығы, білім беру, су ресурстары, көлік және денсаулық сақтау салаларына ауыр инвестиция жасады. 2014 жылға қарай Моралестің кедейлікке қарсы бағдарламалары елде кедейлік 25%-ға, ең нашар кедейлік 43%-ға төмендегеніне, әлеуметтік шығындар 45%-дан астамға артқанына және ең төменгі жалақы 87,7%-ға өскеніне байланысты кең қолдауға ие болды. Вашингтондағы Экономикалық және саяси зерттеулер орталығының мәліметінше, Моралестің билігі кезінде Боливия экономикасы «соңғы сегіз жылда бұрынғы үш жарым онжылдықтағы кез келген кезеңнен әлдеқайда жылдам өсті».

Авторитаризм

Моралес билігі кезінде Боливия демократиялық қағидалардан шегінді. 2013 жылғы зерттеуде айтылғандай, "Эво Моралес және оның Социализмке қарай ұмтылыс қозғалысы көптеген оппозициялық саясаткерлерге әкімшілік тәртіпсіздіктер, сыбайлас жемқорлық, терроризм және геноцид туралы негізсіз айыптар тақты, кейбіреулерін түрмеге қамап, көптеген басқаларын елден қуды, ал қалғандарын қорқытты. Демократия үшін өте маңызды бәсекелестік мұндай жауыртқыш жағдайда сақталмайды". Кейбір ғалымдар Моралес тұсындағы Боливияны бәсекелі авторитарлық режим деп сипаттады. Freedom House 2023 жылғы мәліметтері бойынша Боливияны 66/100 ұпаймен жартылай еркін демократия ретінде санайды.

Наркомемлекет құру туралы айыптар

Моралес Боливиядағы кока өсірумен және заңсыз кокаин саудасымен байланысты сынға ұшырады. Бұл сын-қарыс, Моралес "есірткі саудасының нашарлап бара жатқан мәселесіне көз жұмып отыр" деген айыптаулардан бастап, тікелей "нарко-мемлекет құруға көмектесіп отыр" деген жалаға дейін жетеді. 2008 жылы, президенттік лауазымға келгеніне екі жыл өткен соң, ол елден АҚШ-тың Есірткіге қарсы күрес басқармасын (DEA) қуды. Колумбия, Боливия және Перу елдері әлемдегі кокаиннің басым бөлігін өндіреді. Кока өндірушілердің одақтары халықаралық нарыққа есірткінің негізгі жеткізушілері болып саналады. 2003-2011 жылдар аралығында коканың заңсыз өсірілуіне жұмсалған жер көлемі жыл сайын артса, 2015 жылы 20 400 гектарға дейін төмендеп, 12 жылдық ең төменгі көрсеткішке жетті. Бірақ, кейінгі жылдары заңсыз кока өндірісі қайта өсіп, 2017 жылы 24 500 гектарды құрады. 2017 жылы Моралес Боливияда кока өсіруге арналған жердің заңды мөлшерін 12 000 гектардан 22 000 гектарға дейін ұлғайтқан заңға қол қойды, бұл көрсеткіш кейіннен асып кетті. 2014 жылғы Еуроодақтың зерттеуіне сәйкес, тек 14 700 гектар жер ғана шай жасауға және кока жапырақтарын шаюға пайдаланылды. 2018 мен 2019 жылдар аралығында кока өсіруге жұмсалған жер көлемі 23 100 гектардан 25 500 гектарға дейін өсті, яғни 10,39% өсім тіркелді, бұл Еуроодақтың алаңдаушылығын тудырды. Сауда мақсатында өндірілген коканың жалпы көлемі 2008 жылы 19 334 тоннадан 2018 жылы 24 178 тоннаға дейін өсті, бұл 31,85% өсімді білдіреді. БҰҰ-ның 2019 жылғы есебінде Боливияның ең ірі кока өсіру аймағы – Чапареде өндірілген коканың 94% Сакабадағы заңды нарықтан өтпегені айтылды. Боливия бойынша кока саудасының 65% құжаттастырылмаған, бұл 55 000 тонна құрғақ кока жапырағын құрайды. 2019 жылғы БҰҰ Есірткіге қарсы күрес басқармасының (UNODC) есебінде кока өсіруге жұмсалған жер көлемі бес қорғалған аумақта 171% дейін өскені хабарланды. Көптеген сарапшылар саяси тұлғалар арасындағы сыбайлас жемқорлық пен кокаин саудасымен байланысты қылмыстық әрекеттердің кең таралғанын айтады. Висенте Пазос Канки қорының зерттеушісі Диего Айо Боливия мемлекетінің билік құрылымын есірткі картелінің құрылымына ұқсас деп санайды. 2012 жылы бразилиялық Veja журналы Эво Моралесті және оның сол кездегі министрі Хуан Рамон Кинтананы Бразилияға жетуі тиіс есірткі өндірісі үшін шикізат ұсынған деп айыптады. Сол жылы сенатор Роджер Пинто жеке қауіпсіздігіне қатер төнуіне байланысты Бразилиядан саяси баспана сұрады, сондай-ақ "президент Эво Моралес үкіметінің жоғары деңгейінде жемқорлық пен есірткі саудасымен байланыс бар екенін дәлелдейтін құжаттарым бар" деді.

Morales has faced criticism concerning his links with the coca farming in Bolivia and alleged links with the illegal cocaine trafficking market. These range from Morales "closing his eyes to a drug trafficking problem that is only getting worse" to open accusations that he is facilitating a narco state. In 2008, two years into his first term as president, he expelled the DEA from the country. Between them, Colombia, Bolivia and Peru produce almost all of the world's cocaine. The coca growers unions are allegedly the main drug suppliers for the international market. From 2003 to 2011, the area used for growing coca illicitly increased year on year but declined to reach a 12 year low in 2015 at 20,400 hectares. In subsequent years, however, illicit coca productions continued to rise to 24,500 hectare in 2017. In 2017, Morales signed a law that increased the legal amount of land in Bolivia designated to coca farming from 12,000 hectares to 22,000 hectares, a figure which has since been exceeded. A 2014 study by the EU estimated only 14,700 hectares was used for chewing and teas. Between 2018 and 2019, the area used for coca farming increased from 23,100 hectares to 25,500, an increase of 10.39%, prompting concern from the EU. The estimated tonnage of coca produced for commercial purposes increased from 19,334 tonnes in 2008 to 24,178 tonnes in 2018, an overall increase of 31.85%. A 2019 UN report said that 94% of coca production in the Chapare, the largest coca region of Bolivia, did not pass through the designated legal market in Sacaba. For Bolivia as a whole, 65% of coca trade was undocumented, accounting for 55,000 tonnes of dry coca leaves. The 2019 report by UNODC also reports increases in the area used for coca farming of up to 171% in five protected areas. Observers alleged that corruption among political figures and low level criminal activity associated with the cocaine trade is normal with researcher Diego Ayo from the Vicente Pazos Kanki Foundation considering the power structure of the Bolivian State similar to that of a drug cartel. In 2012, the Brazilian magazine Veja accused Evo Morales and his then minister Juan Ramón Quintana, of providing raw material for the production of drugs that were destined for Brazil. That same year senator Roger Pinto asked Brazil for political asylum for fear of an attack on his personal security and for having "evidence of corruption and links with drug trafficking at the highest levels of the government of President Evo Morales".

Сайлау тарихы

Жыл Лауазым Партия немесе одақ Дауыс саны Нәтиже 2=Дереккөз (Ref). Барлығы % 2=Орын (P). 1989 жылғы Біріккен солшылдар партиясының депутаты 32,870 14,43% 4-ші 1993 жылғы Пачакути одағы 1,604 0,67% 11-ші 1997 жылғы Біріккен солшылдар партиясы 14,024 70,13% 1-ші 2002 жылғы Социализм қозғалысы 18,890 83,16% 1-ші Президент Социализм қозғалысы 581,884 20,94% 2-ші 2005 жылғы Социализм қозғалысы 1,544,374 53,74% 1-ші 2009 жылғы Социализм қозғалысы 2,943,209 64,22% 1-ші 2014 жылғы Социализм қозғалысы 3,173,304 61,36% 1-ші 2019 жылғы Социализм қозғалысы 2,889,359 47,08% 1-ші Көз: Көпұлттық сайлау органдары Сайлау атласы

Құрмет пен марапаттар

Марапаттау немесе орден Ел Күні Орналасқан жер Ескерту "Азат етуші" орденінің Ұлы омырлығы5 шілде 2006КаракасВенесуэланың ең жоғары наградасы. Аугусто Сезар Сандино ордені11 қаңтар 2007МанагуаНикарагуаның ең жоғары наградасы. Перудің Күн орденінің Ұлы алқасы19 қазан 2010ИлоПерудің ең жоғары наградасы. Carabobo жұлдызы ордені, Бірінші дәреже25 маусым 2014Ла-Паз Жозе Марти ордені21 мамыр 2016ГаванаКубаның ең жоғары наградасы. Сары жұлдыз орденінің рыцарі10 шілде 2019Парамарибо

Құрметті дәрежелері

: Universidad Pública de El Alto құрметті дәрежесі, 20 желтоқсан 2008 ж.
: Ла Плата ұлттық университеті құрметті дәрежесі, 28 сәуір 2009 ж.
: Comahue ұлттық университеті құрметті дәрежесі, 28 сәуір 2010 ж.
: Universidad Privada del Valle құрметті дәрежесі, 31 шілде 2010 ж.
: Хансей университеті құрметті дәрежесі, 25 тамыз 2010 ж.
: Сан-Хуан ұлттық университеті құрметті дәрежесі, 1 қыркүйек 2010 ж.
: Ремин университеті (Қытай) құрметті дәрежесі, 11 тамыз 2011 ж.
: Гавана университеті құрметті дәрежесі, 19 қыркүйек 2011 ж.
: Salta ұлттық университеті құрметті дәрежесі, 18 қараша 2014 ж.
: Римнің Сапиенца университеті құрметті дәрежесі, 6 қараша 2015 ж.
: Пау және Адур аймағы университеті құрметті дәрежесі, 7 қараша 2015 ж.
: Entre Ríos ұлттық университеті құрметті дәрежесі, 13 қыркүйек 2018 ж.
: Сан Карлос университеті (Гватемала) құрметті дәрежесі, 15 қараша 2018 ж.
: Tierra del Fuego ұлттық университеті құрметті дәрежесі, 27 ақпан 2019 ж.
: Ресей халықтарының достығы университеті құрметті дәрежесі, 11 шілде 2019 ж.
: Universidad Nacional de las Artes құрметті дәрежесі, 30 қазан 2020 ж.