Кіріспе

Dendrophylax lindenii, ақ паразит орхидеясы (Epipogium aphyllum үшін де қолданылатын жалпы атау) – орхидеялар тұқымдасына (Orchidaceae) жататын сирек кездесетін көп жылдық эпифит. Ол Флорида, Багам аралдары және Кубаға тән. Басқа да кең таралған аттары – пальма поли және ақ бақа орхидеясы.

Атауы

"lindenii" деген түрлік атау осы орхидеяны 1844 жылы Кубада алғаш көрген бельгиялық өсімдіктер жинаушы Жан Жюль Линденнің құрметіне берілген. Кейіннен ол Флоридадағы Эверглейдс аймағында да табылған.

Биология

Dendrophylax lindenii – Vandeae тайпасының, Epidendroideae қосымша тұқымдасының құрамындағы жапырақсыз эпифит. Өсімдік негізінен ағаш діңіндегі фотосинтездік тамырлар желісінен тұрады. Оның өсетін жері Флориданың оңтүстік-батысындағы ылғалды, батпақты орман және Куба сияқты Кариб аралдары. Бұл орхидея монокотиледондылардың арасында ерекшеленеді, себебі оның сабағы қатты қысқарған, ал жапырақтары қабықшаға айналған. Жасыл, түбір тәрізді, жалпақ тамырлар пісіп-жетілген өсімдіктің басым бөлігін құрайды. Олар ерекше ақ «іздерді» алып жүреді, бұл пневматодтар деп аталады, және олардың стоматалар сияқты қызмет ететіні болжанады, фотосинтездік тамырларға тыныс алу және фотосинтез үшін қажетті газ алмасуды жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл жалпақ тамырлардағы хлоропластар өсімдіктің фотосинтезінің көбін жүзеге асырады. Олардың сыртқы қабаты – көптеген эпифиттік орхидеяларға тән веламеннің мысалы. Оның функцияларына қоректік заттар мен суды сіңіру, фотосинтез үшін жарық қабылдау кіреді. Бұл түрді өсіру өте қиын, көптеген жағдайда стерильді жағдайда тұқымнан өсірілген көшеттер ересек өсімдікке айналмайды, бірақ кейбір орхидея өсірушілер сәттілікке қол жеткізген. Бұл орхидея CITES-тің II қосымшасына енгізілген және Флорида штатының заңдарымен толық қорғалған, оның жабайы табиғаттан алынуына тыйым салынған. Табиғи ортадан алынған өсімдіктер көбінесе өз ортасынан алынғаннан кейін тірі қалмайды және бір жыл ішінде өледі. Табиғатта Dendrophylax lindenii әдетте тірі ағаштардың орталық діңіне немесе ірі тармақтарына жабысады. Ол Annona glabra (тоған алмасы) ағаштарын немесе кейде Fraxinus caroliniana (көгалдық шарық) ағаштарын артық көреді. Ол көбінесе ағашқа көз деңгейінде немесе одан бірнеше метр биікте жабысады. Dendrophylax lindenii Thelophoraceae саңырауқұлағымен симбиоздық қарым-қатынас жасайтыны анықталды, бұл оған қоректік заттар алуға және саңырауқұлаққа қанттарды беруге мүмкіндік береді. Бұл саңырауқұлақтың сирек кездесуіне байланысты, «періште орхидеясы» көптеген экожүйелерде өркендемейді және сондықтан сирек түр болып саналады. Dendrophylax lindenii маусым және тамыз айларында гүлдейді, біреуден онға дейін хош иісті гүлдер шығарады, олар бірінен соң бірі ашылады. Гүлдері ақ түсті, ені 3–4 см, ал ұзындығы 7–9 см. Олар тамыр желісінен өсіп шығатын гүлшоғырларда орналасқан. Олардың хош иісі таңертеңгілікте ең күшті болады, иісі жемісті, алмаға ұқсайды. Төменгі жапырақшасы, лабеллум, екі ұзын, бүйірлік өскіндерге ие, олар сәл төмен қарай бұрылып, секіріп жүретін бақаның артқы аяқтарына ұқсайды. Оның гүлқалқандары қағаз тәрізді, жұқа және қалың. Бұл орхидеяның тамырлары ағашта соншалықты жақсы жасырылған, гүл ауада жүзіп тұрғандай көрінеді, сондықтан оған «періште орхидеясы» деген ат қойылған.

Шығу тегі және туыстық қатынастары

Дендрофилакс туысы Африка және Үнді мұхиты ангракумы туысының қашық туысы болып табылады; Орхидея тұқымдасының пайда болған кезінде Атлант мұхитының бір бөлігі әлі де бұғаз болған, бұл олардың ортақ ата-бабаларына қазіргі кезде кеңінен шашыраған Гондвана аймақтарында орналасуға мүмкіндік берді.

Аңтану

Дәнді сфинкс шыбыны, *Pachylia ficus*, – *Dendrophylax lindenii* гүлдерін тозаңдатуды ғылыми тұрғыдан сипаттаған алғашқы жәндік. Бұл, алып сфинкс шыбыны *Cocytius antaeus* ғана тозаңдаушы бола алады деген ұзақ жылдар бойы қалыптасқан гипотезаны жоққа шығарды. Жаңа зерттеулерге сәйкес, өсімдіктердің тұқымдануына және тозаңдануына рұқсат беруге болмайды, егер өсімдік өте үлкен болмаса, кем дегенде, көлденеңі кем болмауы керек. Өйткені, жеткілікті биомассасы жоқ өсімдіктер барлық қорынан өте үлкен тұқымдық қап жасауға жұмсайды, содан кейін бір жылдық өсімдіктей болып, тұқым жетілгеннен кейін өледі. Мұндай өсімдіктерге дистилделген немесе басқа тұз аз судан аптасына бір рет 1/4 мөлшерде тыңайтқыш беру керек. Өсімдіктер судағы еріген тұздардың көп мөлшеріне төзбейді, бұл тамырдың ұштарының өлуіне әкеледі. Хлорланған сумен ұзақ уақыт байланыс жасау осы өсімдіктердің өліміне себеп болады, тамырдың ұштары сарғайып, тез арада қысқарып, сабаққа дейін өледі. Өсімдіктердің ескі тамырларын мерзімімен жұтып қоюы және қабығын шешуі қалыпты жағдай, бірақ бұл процесс тамырларды сарғайтпайды, олар жай ғана қысыңқырап, сұр түске енеді, содан кейін толыққанды қабығын шешеді. Сау өсімдіктердің белсенді өсуде болған, лайм түсті жасыл тамыр ұштары болады. Өсімдіктің тамыр ұштары, егер олар жеткілікті жарық, тұрақты тыңайтқыш және сумен қамтамасыз етілсе, күздің соңында/қыстың басындағы қысқа демалыс кезеңінен басқа, үнемі өседі. Судың тамырларда тұрып қалуына ешқашан жол бермеу керек, сондай-ақ өсімдік тамырларының бір бөлігі де ұзақ уақыт бойы тұрып тұрған суға батырылмауы керек. Бұл өсімдіктерді тез өсірудің кілті – оларды кішкентай кезінде ылғалды, бірақ сулы емес күйде ұстау, және үнемі тыңайтқышпен қамтамасыз ету. Өсімдіктер кішкентай болғанда және олардың тамырлары құрғап қалғанда, олардың өсуі айтарлықтай тоқтайды. Олар ылғалды, бірақ сулы емес жағдайда ұсталуын ұнатады, бұл кішкентай кезінде биомассаның өсуін және белсенді тамыр өсуін ынталандырады. Бұл өсімдіктердің тамырлары сынған немесе зақымдалған тамырлардан немесе *Dendrophylax* туысының басқа өкілдеріне тәндей, жаңа өсімдіктерді шығарады. Табиғи ортада өсімдіктер кейде жеңіл аязды бастан кешіреді, бұл тамыр ұштарының зақымдануына әкеледі, бірақ әдетте оларды мұздату температурасына ұшыратуға болмайды. Ұзақ емес кезеңдерден басқа, төмен температурада өсіру кезінде бұл өсімдіктер өледі. Гүлдеуді қозғау үшін өсімдіктерді салқын, құрғақ демалыс кезеңіне ұшырату керек, әрбір бірнеше аптада өте жеңіл шашырату және көктемнің соңы мен қыстың басында өсімдік гүлдеуді қолдауға жеткілікті мөлшерде ылғалдылықты төмендету қажет, әдетте тамыр массасының көлденеңі арқылы. Жаңа гүлдер тамыр массасының ортасындағы өте қысқа сабақтан пайда болады және гүлдің дамуы басталғанға дейін әуе тамырларынан ажырату қиын. Өсімдіктерге демалыс бергеннен кейін жаңа өсімдіктер пайда болғанда, суаруды қайтадан бастаңыз. Үлкен және тұқымдық қаптары бар өсімдіктерді жиі тыңайту керек, және бір өсімдікте тек бір тұқымдық қапты қалдыру үшін барлық жас тұқымдық қаптарды алып тастау керек. Егер өсімдіктің бірнеше гүлі болса, осы өсімдіктен тұқымдық қаптарды өндіруге тырысқанда, барлығын басқа өсімдіктің шашақтарымен қолмен тозаңдату керек, егер олар болса, және әрбір өсімдікте тек бір тұқымдық қапты қалдыруға рұқсат етіледі, өйткені гүлдердің барлығы сәтті тозаңдатылуы мүмкін емес. Піскен кезде, қаптың ішінде мыңдаған микроскоптық, шаң тәрізді тұқымдар болады. Табиғатта бұл түрдің сәтті тозаңдануы сирек, бірақ мүлдем емес оқиға болып көрінеді. Өсімдіктер табиғи ортада да ретсіз гүлдейді, ал кейбір жылдары мүлдем гүлдей алмайды.

Құрып бара жатқан түрлерді қорғау

2023 жылы бірнеше қоршаған ортаны қорғау ұйымдары АҚШ федералды үкіметінен "Құрып бара жатқан түрлер туралы" заң бойынша әуе орхидеясына қорғау статусы беру процесін үдетуді сұрады. Флоридада бар болғаны бірнеше жерде 1500-ге жуық өсімдік қалған деп саналады, соның бірі – Аудубон Коркскрю батпақты қасиетті орны. Орхидеяның жоғалу қаупі браконьерлік пен орта тұру ортасының жойылуына байланысты.

Танымал мәдениетте

Бұл өсімдік Сьюзан Орлианның "Орхидея ұрысы" атты құжаттық кітабында және оған негізделген "Адаптация" фильмінде маңызды рөл атқарады, бірақ кітапта өсімдік әлі де бұрынғы Polyrrhiza туысына жатады. Блэр Одубон Коркскрю батпақты қасиетті орман қорығындағы арбақ орхидеясы Д. К. Кристидің "Арбақ орхидея" атты көркем романына да шабыт берді. Netflix сериалы "Wednesday" ("Сәрсенбі") сериалында Dendrophylax lindenii алғаш рет 1854 жылы Уайт аралында ашылғаны және "ет жейтін" екені туралы бұрыс ақпарат берілген. Жазба авторы Альфред Гоф пен Майлз Миллар оны еуропалық Epipogium aphyllum – басқа бір "арбақ орхидеясымен" шатастырған болуы мүмкін.