Кіріспе

Сербиядағы саяси партия Сербияның Жаңарту қозғалысы (аббр. SPO) – Сербиядағы либералдық және монархиялық саяси партия. 1990 жылы құрылғаннан бері оған жазушы Вук Драшкович жетекшілік етеді.

Құрылу

Вук Драшкович өмірінің көп бөлігінде жазушы болды және ол әсіресе 1980-ші жылдары ұлтшылдық тақырыптағы кітаптарымен танымал болды. 1989 жылы Мирко Йович, Войслав Шешельж және Велько Губеринамен бірге Воеводинадағы ұлтшылдықты насихаттау мақсатында "Святой Сава" қауымдастығын құрды. Бұл қауымдастық 1990 жылдың қаңтарында "Сербия ұлттық жаңартуы" (СНО) деп аталған саяси партияға айналды. Драшкович партия президенті болып сайланды. Бірақ, 1990 жылдың шілдесінде өткен референдумнан кейін Сербия көппартиялық жүйені қабылдады және СПО тіркелген саяси партияға айналды. Саяси ғалым Вукашин Павловичтің сөзіне сәйкес, СПО құрылғаннан кейін саяси партия емес, саяси қозғалыстың элементтерін іске асырды. 1990 жылғы шілдедегі референдумнан кейін Сербиядағы алғашқы көппартиялық сайлау 1990 жылдың желтоқсанында өтуге белгіленді. СПО референдум көппартиялық сайлау аяқталғаннан соң және Сербияның Ұлттық жиналысы құрылғаннан кейін өткізілуі керек деп есептеді. Осыған қарамастан, СПО сайлауға қатысуға шешім қабылдады; Драшкович СПО-ның президенттікке үміткері болды. Демократиялық партия (ДС) сияқты тағы бір оппозициялық партиямен бірге, сайлау шарттарына наразылық ретінде сайлауды бойкоттау қаупін тудырды. Драшкович сайлаушылардың 16 пайызын алып, сайлаудың бірінші турында Милошевичке есе жіберді. СПО-ның көбірек дауыс жинауға сәтсіздікке ұшырауына себеп болған тағы бір фактор – SPS-тің де ұлтшыл риторика қолданғаны болды. Президенттік сайлаудың екінші туры өтпегенімен, оппозициялық партиялар Сербияның Біріккен оппозициясы коалициясы айналасына бірігіп, азаматтардың екінші турда партиялық тиесілігіне қарамастан оппозициялық үміткерге дауыс беруі керек деп жариялаған декларацияға қол қойды. СПО үкіметтің БАҚ-тағы басымдығына наразылық білдіріп, ДС-пен бірге 1991 жылдың 9 наурызында наразылық акциясын ұйымдастырды. Үкімет жиынға тыйым салғанына қарамастан, Белградта наразылық білдіргендер жиналды; олар полиция тарапынан шабуылға ұшырады. Автор Роберт Томас Драшковичтің бостандыққа шыққаннан кейін наразылықтардан тиімді пайдаланбағаны үшін кейбір оппозициялық саясаткерлер тарапынан сынға ілінгенін айтты. Сербияның демократиялық қозғалысы 1992 жылдың мамырында құрылды, ол негізінен СПО, Жаңа демократия (ЖД), Сербияның демократиялық партиясы (СДП) құрамынан тұратын саяси альянс болды. Бірақ саяси альянс бұзылып, 1993 жылы таратылды.

1995-1997 жылдар

СПО 1996 жылғы парламенттік сайлауда "Бірге" (Зайдно) коалициясының құрамында болды, ол сайлаушылардың дауысының 23,8%-ын алып, Сербияның Социалистік партиясына (СПС) жеңілді. 1997 жылы Драшкович президенттікке екі рет кандидат болды, бірақ екі сайлаудың да нәтижесінде үшінші орынды иеленді. Оның партиясы сол жылы Сербия парламенті сайлауында ең көп мандаттың үшіншісі болды. Партия ішіндегі оппозициялық топ СПО-дан бөлініп, 1997 жылы "Жаңа Сербия" (НС) партиясын құрды.

1998-2001 жылдар

1999 жылдың басында СПО Слободан Милошевич басқарған үкіметке қосылды, ал Драшкович Югославияның вице-премьер-министрі болды. СПО Сербияның Рамбуйе келісімі делегациясында орын алды және 1999 жылы НАТО-ның елге қарсы бомбалау науқаны алдында әлемге батысқа бейімділігін көрсету үшін Югославияның Ақпарат министрлігі сияқты лауазымдарды иеленді. Соғыс ортасында Драшкович пен СПО үкіметтен шығып, Милошевичті НАТО-ға бас беруге шақырды. СПО 1999 жылы Милошевичті құлатуға жасалған әрекетке қатысты, бірақ Драшкович оппозиция жетекшісі Зоран Джиндичпен келісімін үзгеннен кейін бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бұл Милошевичке қарсы күштердің оның Милошевич үшін жұмыс істегенін күмәндануына себеп болды. 2000 жылғы Югославия Федеративтік Республикасындағы президенттік және парламенттік сайлауда Милошевич жеңіліске ұшырады, ал Сербияның Жаңару қозғалысы өзінің күшін жоғары бағалап, Сербияның Демократиялық оппозициясының кең коалициясынан тыс, дербес сайлауға түсті. Четник командирі Дража Михайловичтің немересі Воислав Михайлович президенттікке үміткер болды. Оған DOS-тан Воислав Коштуница, биліктегі SPS-тен Слободан Милошевич және Сербия Радикалды партиясынан Томислав Николич қарсы шықты. СПО-ның дауыс жинауы күрт төмендеді, оның дәстүрлі сайлаушылары Коштуницаның консервативті ұстанымдарына және оның Милошевичті биліктен ығыстырудағы ең жақсы үміт екендігіне тартылды. 5 қазан өзгерістері алдында Сербиядағы Мирко Марьянович үкіметін таратып, Сербия Радикалды партиясымен үкімет құру туралы әңгімелер болды. 5 қазан өзгерістерінен кейін СПО DOS-тың «координаторы» Зоран Джиндичтің басшылығымен тиімді жұмыс істеген ұлттық бірлік үкіметіне қатысты. 2000 жылдың желтоқсан айында, DOS үкіметінің екі айдан кейін, Сербияда парламенттік сайлау өтті. Бір кездегі ең күшті оппозициялық күш болған СПО парламентке өте алмады.

2002-2007 жылдар

2003 жылы Драшкович Сербияның еуропалық интеграциясын қамтамасыз етудің ең тиімді жолы ретінде парламенттік монархияны қайта орнатуды ұсынды. Партия 2003 жылғы желтоқсан айындағы заң шығарушы сайлауда «Жаңа Сербиямен» коалиция құрып бақ сынасты. Коалиция халықтың дауысының 7,7%-ын алып, парламентте 22 орын жеңіп алды. Оның 13-і СПО-ға тиесілі болды. Кезекте коалиция Сербия мен Черногория Федералдық Ассамблеясына 8 депутат жіберді. СПО НС Воислав Коштуницаның тұңғыш сайланған үкіметінің құрамына кірді. Вук Драшкович Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. 2004 жылы Ұлттық Ассамблеяның тоғыз депутаты партия басшылығына наразылықтарын білдіріп, СПО-дан шықты. Олар СПО-ның бас кеңесінің жеті мүшесі және СПО-ның екі вице-президентімен бірге Сербия демократиялық жаңару қозғалысын (СДЖҚ) құрды. Олардың бірі саяси магнат Боголюб Каричтен сатып алынып, оның партиясының тізіміне қосылды. СПО 2007 жылғы сайлауға жеке қатысып, дауыстардың 3,33%-ын алып, бірде-бір орын жеңе алмады.

2008-2012 жылдар

2008 жылғы сайлауда СПО президент Борис Тадич басшылығымен «Еуропалық Сербия үшін» коалициясына қатысып, дауыстардың 38,42%-ын алып, парламентте 102 орын жеңіп алды. СПО-ға диаспора министрлігімен бірге 4 орын берілді.

Идеология

1990 жылдары Сербия жаңарту қозғалысы ультраұлтшылдық пен ирредентизмге бағытталды, сондай-ақ ревизионизм мен антикоммунизмді қолдады. Ол кезеңде саяси спектрдің оң қанатында орналасты. Бұл партия оңшыл популистік партия ретінде сипатталды және Сербия православие шіркеуінің қолдауын алды. Сондай-ақ, консервативті көзқарастарды ұстанды. 2000 жылдардан кейін партия радикалды ұлтшылдық өткенінен және мемлекеттік басқарудан бас тартып, либералды-демократиялық принциптерді қабылдады. Бұл партия либерализмге қарай бұрылып, оң және оң орталық позицияны қабылдады. Сол кезеңде бұл партия орташа ұлтшыл деп те сипатталды. Құрылғаннан бері монархиялық деп есептеледі және парламенттік монархияны қайта орнатуды жақтады. 2000 жылдардың соңынан бастап Сербияның Еуропалық Одаққа және НАТО-ға қосылуын қолдады, ал 2010 жылдардың басында Косовоның тәуелсіздігін мойындауға қолдау көрсетті.

Президент сайлауы

+ Сербия президенті Жыл Кандидат 1-турдағы халық дауысы % халық дауысы 2-турдағы халық дауысы % халық дауысы Ескермелер 1990 Вук Драшкович 824,674 16,95% — — 1992 Милан Панич 1,516,693 34,65% — — Паничті қолдады 1997 қыркүйек Вук Драшкович 852,808 21,46% — — Сайлау төмен қатылымдықтан күштен тоқтатылды 1997 желтоқсан 587,776 15,74% — — 2002 қыркүйек-қазан 159,959 4,49% — — Сайлау төмен қатылымдықтан күштен тоқтатылды 2002 желтоқсан Сайлауға бойкот Сайлау төмен қатылымдықтан күштен тоқтатылды 2003 Сайлауға бойкот Сайлау төмен қатылымдықтан күштен тоқтатылды 2004 Драган Маршанич 414,971 13,47% — — Маршаничті қолдады 2008 Велимир Илић 305,828 7,57% — — Илићті қолдады 2012 Чедомир Йованович 196,668 5,27% — — Йовановичті қолдады 2017 Александр Вучич 2,012,788 56,01% — — Вучичті қолдады 2022 2,224,914 60,01% — —