Милан Милутинович: Сербияның экс-президенті және саяхатшысы

Кіріспе

Сербия президенті (1997–2002)
футболшы

Милан Милутинович (19 желтоқсан 1942 – 2 шілде 2023) – серб саясаткері, 1997 жылдан 2002 жылға дейін Сербия президенті қызметін атқарған. Милутинович 1977–1982 жылдары Сербияның білім және ғылым хатшысы, 1983–1987 жылдары Сербия Ұлттық кітапханасының директоры, 1989–1995 жылдары Югославия Федеративтік Республикасының Грекиядағы елшісі, 1995–1997 жылдары Югославияның сыртқы істер министрі болды. 2002 жылдың желтоқсанында президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін ол бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналына өздігінен бас берді, онда ол соғыс қылмыстары бойынша сотталды. 2009 жылдың 26 ақпанында барлық айыптаулар бойынша кінәсіз деп танылды.

Білім беру және жастар

Милан Милутинович Белградтың ескі әулетінен шыққан. Ол Белградта, азаматтық инженер Александр және өнер тарихшысы Любица (құрмет аты – Джокич) отбасында дүниеге келді. Белградта оқып, Белград университетінің құқық факультетін бітірді және 1965 жылы құқық магистрі (LL.M) дәрежесін алды.

Алғашқы саяси мансап

1969-1971 жылдары Югославия социалистік жастар одағының Президиумының мүшесі, ал 1974-1977 жылдары Белград коммунистер лигасының қалалық комитетінің идеологиялық хатшысы болды. Милутинович 1969 жылдан 1974 жылға дейін Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының Федералдық Парламентінің депутаты болды, осы кезеңде ол, басқалармен қатар, Сыртқы істер комитетінде жұмыс істеді.

Білім министрі және Ұлттық кітапхананың директоры

1977 жылдан 1982 жылға дейін Милутинович Сербия Социалистік Республикасының Білім, ғылым және спорт хатшысы болды. Қызмет еткен кезеңінде ол білім беру жүйесін жан-жақты реформалау жөнінде жұмыс істеді. Оның Еуропадағы жоғары білім беру жүйелері бойынша салыстырмалы зерттеулері «University Eppur si Muove: University Reform between Tradition and the Future» (Белград, 1985) кітабында жарияланды. Білім хатшысы қызметінен кейін Милан Милутинович Сербия Ұлттық кітапханасының директоры болып сайланды.

Сыртқы істер министрлігі

1987 жылы Федералды хатшы Раиф Диздаревичтің өкілеттігі кезінде Милан Милутинович СФРЮ Федералды Сыртқы істер хатшылығына Елші және Баспасөз, ақпарат және мәдениет секторының меңгерушісі болып кірді. 1989 жылдың қыркүйегінде Милутинович Югославияның Грекиядағы елшісі болып тағайындалды. Грек елшісі қызметін атқарган кезегінің көп бөлігінде (1992 және 1995 жылдар аралығында) Милутинович Югославияның батыс мемлекетіне жалғыз елшісі болды, себебі 1992 жылдың мамырында БҰҰ салған эмбаргоға байланысты жаңа елшілер тағайындала алмады, ал Милутиновичті Белград ешқашан қайтарған жоқ. 1995 жылдың тамызында Милутинович Югославия Федеративтік Республикасының Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. 1995 жылдың қарашасында ол Босниядағы бейбіт келіссөздерде, Огайо штатының Дейтон қаласындағы жетекші келіссөзшілердің бірі болды және кейіннен Дейтон бейбіт келісімінің жобасын жасағандардың бірі болды, ол Босния және Герцеговинадағы жауынгерлік әрекеттерді тоқтатуға әкелді.

1997 жылғы президенттік сайлау

Сербия президенті ретінде Слободан Милошевичтің екінші, конституция бойынша соңғы рұқсат етілген мерзімінен кейін, ол Югославия президенті болып даулы түрде сайланды. Сербияның Социалистік партиясы Сербия президенттігін сақтап қалуды қалаған, ал олардың 1997 жылғы Сербия президенттік сайлауындағы бірінші кандидаттары Зоран Лилич болды. Сайлаудың бірінші екі турында қажетті көпшілік дауыс бермегендіктен (1990 жылғы Конституцияға сәйкес), сайлау сәтсіз аяқталды. Сербияның Социалистік партиясы, Югославиялық солшылдар және Жаңа демократия коалициясы Лиличке қарсы ұлтшыл Сербиялық Радикалдық партиясының басшысы Воислав Шешель көп дауыс жинағандықтан, қайта сайлауға басқа кандидатты ұсынуға шешім қабылдады. Демократиялық партия басқаратын көптеген оппозициялық партиялар сайлау нәтижелеріне манипуляция жасалатынын күтіп, 1997 жылғы сайлауды бойкоттады. Лиличтің сәтсіздігінен кейін Сербия Социалистік партиясының мүшесі Милутинович партияның таңдауы болды. 1997 жылғы желтоқсанда өткен сайлаудың екінші турында ол ресми мәліметтер бойынша 2 177 462 дауыс немесе 59,18% жинады, ал сайлауға қатысқандардың саны 50,96% құрады. 1 383 781 дауыс немесе 37,61% жинаған Воислав Шешель Милутиновичтің инаугурациясына қатыспады.

Төрағалық

Милошевич Югославия Федерациясының президенті болғанда, саяси билік онымен бірге федералдық деңгейге көшті, ал Милутинович іс жүзінде аз ғана саяси ықпалға ие болды. Дегенмен, Милутинович 1999 жылы Рамбуйе келісіміндегі Югославия үкіметінің келіссөздер тобының құрамында болды, бұл Югославияға қарсы НАТО операциясының алғышарты еді. 2000 жылдың соңында демократияға өту кезеңінде Милутинович Белградтағы қазан айындағы демонстрацияларды күшпен басуға қолдау көрсетпеді. Оның қызмет еткен кезеңде жаңа үкіметпен жақсы қарым-қатынаста болуы, ресми түрде үзіліс болмаса да, Милошевичтің жақын серіктерінің наразылығын тудырды. Сонымен қатар, Милутинович Сербияның Демократиялық оппозициясының қолдауын алмады, себебі оның көптеген мүшелері оны Милошевичтің жақын серігі деп есептеді.

ЕХКТ айыптау актісі

Міндет мерзімі аяқталғаннан кейін Милутинович 2003 жылы бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибуналына (ХҚТЮ) өздігінен барып тапсырды. Ол Никола Шаинович және Драголюб Ойданич сияқты тағы бес серб шенеунігімен бірге соғыс қылмыстары бойынша бірлесіп сотталды. Милутиновичке төрт айып тағылды: мәжбүрлеп шығару, адамзатқа қарсы қылмыс ретінде кісі өлтіру, соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзу ретінде кісі өлтіру және Косово соғысы кезінде жасалған "басқа да адамдық емес әрекеттер". Айыптамалар 1999 жылы түрлі жерлерде жасалған жаппай кісі өлтірулерге қатысты жауапкершілікті қамтиды. Айыптамаға сәйкес, Милутинович Сербия Президенті ретінде әртүрлі мемлекеттік институттарға билік ететін жеке жауапкершілікке ие болды. Ол Югославияның Жоғарғы Қорғаныс Кеңесінің мүшесі болды, осылайша Югославия армиясына қатысты шешімдер қабылдады. Ол сонымен қатар Сербия Парламентін таратуға құқылы болды. Айыптамада айтылғандай, соғыс кезінде оның заңдық өкілеттіктері бейбіт уақыттағы Парламентке тиесілі өкілеттіктерге, соның ішінде сол кездегі Армияға бағынышты полицияға дейін кеңейді. Бұл талапты Милутиновичтің қорғаушылары мен кейбір конституциялық заңгерлер қызу пікірге түсті, себебі 1990 жылғы Конституция Сербияның Титоның Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының күрт құлдырауына байланысты (бұл 1991 жылдың ортасында болды) тәуелсіз, біртұтас мемлекет болуы мүмкін екенін ескере отырып жазылған. Шындығында, Сербия егемендік алған жоқ, өйткені ол әлі де Милошевичтің Югославия Федеративтік Республикасының құрамында болды, оның Президенті (Милошевич) қарулы күштердің бас қолбасшысы лауазымын атқарды. Сонымен қатар, қорғау тарапының мәлімдемесіне сәйкес, Жоғарғы Қорғаныс Кеңесі Югославия әскерлеріне операциялық бақылауды де-юре де, де-факто да жүргізбеді. ХҚТЮ прокуратурасы сондай-ақ Милутиновичтің Сербия Президенті ретінде Парламентке, Армияға және полицияға (Ішкі істер министрлігіне) де-факто ықпалы болғанын мәлімдеді. 2009 жылдың 26 ақпанында Милутинович соғыс қылмыстарынан босатылды. Барлық айыптаулар бойынша Милутиновичтің кінәсіз екенін анықтаған сот, Милутиновичтің "Югославия армиясына тікелей бақылау жасамағанын" мәлімдеді. Судья Иан Бономи айыпталып отырған қылмыстарға Слободан Милошевичті кінәлады және Милутиновичтің "биліктегі саяси партияның маңызды тұлғасы емесін" айтты.

Upon the expiry of his term in office, Milutinović turned himself into International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) in 2003. He was tried under joint war crimes indictment along with five other Serb officials including Nikola Šainović and Dragoljub Ojdanić. Milutinović was prosecuted on four counts: deportation, murder as a crime against humanity, murder as violation of laws or customs of war, and "other inhumane acts" during the War in Kosovo. The allegations include responsibility for mass murders at various locations during 1999. According to the indictment, Milutinović had personal responsibility as the President of Serbia, with power over various governmental institutions. He was a member of the Yugoslavian Supreme Defense Council, thus making decisions in regard to the Yugoslavian Army. He also had a power to dissolve the Serbian Parliament. According to the indictment, during wartime his de jure powers were extended to ones belonging to the Parliament during peacetime, including control of the police, subordinate to the Army at the time. This claim was hotly contested by Milutinović's defense counsel and some constitutional lawyers, as the 1990 Constitution was written in view of Serbia possibly becoming a sovereign, unitary state, due to the impending collapse of Tito's Socialist Federal Republic of Yugoslavia (which finally occurred in mid 1991). In reality, Serbia was not sovereign, as it still formed part of Milošević's Federal Republic of Yugoslavia, whose President (Milošević) held the post of commander in chief of the armed forces. In addition, according to the defense, the Supreme Defense Council was not exercising operational control over Yugoslav troops, neither de jure nor de facto. The ICTY Prosecution also claimed that Milutinović, as the President of Serbia, had de facto influence over the Parliament, the Army and the police (Ministry of Internal Affairs). On 26 February 2009, Milutinović was acquitted on charges of war crimes. Finding Milutinović not guilty on all counts of the indictment, the court ruled that Milutinović had "no direct control over the Yugoslav army". Judge Iain Bonomy blamed Slobodan Milošević for the alleged crimes, and said that Milutinović was "not a key player in the ruling political party."

Жеке өмір және өлім

Милан Милутинович 1970 жылдың 6 желтоқсанынан бастап, 2017 жылдың 20 қаңтарында қайтыс болған Ольга Спасоевич (Милутинович) әйеліне үйленген. Олардың 1979 жылы туған Veljko деген бір ұлы бар. 2009 жылы Халықаралық қылмыстық трибуналында (ICTY) ақталғаннан кейін Милутинович Белградқа қайтып келді. Милутинович 2023 жылдың 2 шілдесінде 80 жасында қайтыс болды.