Кіріспе
Венгрия князі Николаус I, Эстерхази князі (Esterházy I. Miklós, Nikolaus I. Joseph Fürst Esterhazy; 18 желтоқсан 1714 – 28 қыркүйек 1790) – Венгрия князі, әйгілі Эстерхази әулетінің мүшесі. Оның сарайлар салуы, әсем киімдерге құштарлығы, опера және басқа да әсем музыкалық өнер туындыларын ұнатуы оған "Ұлы-керемет" деген лақап атты сыйлады. Ол композитор Йозеф Гайднның негізгі жұмыс берушісі ретінде танылды.
Nikolaus I, Prince Esterházy (Esterházy I. Miklós, Nikolaus I. Joseph Fürst Esterhazy; slovensky Mikuláš I. Esterházy; 18 December 171428 September 1790) was a Hungarian prince, a member of the famous Esterházy family. His building of palaces, extravagant clothing, and taste for opera and other grand musical productions led to his being given the title "the Magnificent". He is remembered as the principal employer of the composer Joseph Haydn.
Өмір
Николаус Эстерхази – принц Иосифтің (József Simon Antal, 1688–1721) ұлы және принц Павел Антонның (Pál Antal, 1711–1762) кіші інісі. Ол ағасының қайтысымен принц атағын алды. Оның есімі түрлі тілдерде әртүрліше айтылады: неміс тілінде (Габсбург сарайының тілі) – "Николаус Йозеф", венгр тілінде (дегенмен, бұл оның туған тілі болуы мүмкін) – "Миклош Йозеф", ал ағылшын тілінде оның есімі "Николас" деп аталады. Ол жас кезінде иезуиттерден білім алған. Ол Австрия империясының әскери шенеунігі болды. Роббинс Лэндон оның әскери мансабы туралы былай деп жазады: «Ол жеті жылдық соғыстағы Колин шайқасында (1757) полковник ретінде көзге түсіп, үлкен батылдықпен шайқасқан атты әскерін жеңіске жеткізді». Кейін ол генерал-лейтенант шеніне ие болды. Содан кейін ол Мария Терезия орденінің алғашқы мүшелерінің бірі атанды. 1762 жылы Мария Терезияның венгр гвардиясының капитаны, 1764 жылы фельдцейгмейстер, ал 1768 жылы фельдмаршал болып тағайындалды. Оның басқа да наградаларының ішінде Алтын жүн және Мария Терезия орденінің командирі дәрежесі бар. Роббинс Лэндон Николастың некесі туралы былай дейді: «1737 жылдың 4 наурызында ол Киелі Рим империясының графы Фердинанд фон Вайсенвольфтің қызы Фрейин Мари Элизабетке үйленді». Шындығында, оның басқару стилі табысты болды, себебі «1790 жылы қайтыс болған кезде ол отбасы мүліктерінің байлығын едәуір арттырды».
Қайырымдылық
Николай өзінің барлық кірісін өзіне жұмсаған жоқ; Карл Герингер, Гайднның өмірбаянында, ханзаданың қызметкерлеріне арналған әлеуметтік көмек бағдарламасын ұстағанын жазған: "Принц Николай көбінесе жомарт және мейірімді болып көрінетін, және сол кездегілерге тән емес әлеуметтік жауапкершіліктің деңгейін көрсеткен. Ол егде жастағы қызметкерлеріне зейнетақы төлеп, олардың жесірлеріне шағын сома ақша берген. Эйзенштадт және Эстерхаза қалаларындағы қарапайым ауруханаларды қаржылаған. Мәдениеттің ағайындары тарапынан берілетін дәрі-дәрмектердің құнын көбінесе ханзада төлеген. Кез келген қызметкер ханзада сарайына бекітілген үш дәрігердің біреуінен кеңес алуға құқылы болды, және егер дәрігер осылай кеңес берсе, ауырған қызметші ханзаданың қаражатында шипажайға емделуге жіберілетін".
Николаус және Джозеф Гайдн
Николаус Гайднды жалдаған жоқ, керісінше оны 1761 жылы вице-капельмейстер ретінде жалдаған ағасынан "мұрагерлік" етіп алған. Ол 1766 жылы ескі капельмейстер Грегор Вернер қайтыс болғаннан кейін Гайднді толық капельмейстер қызметіне көтеруге жауапты болды. Бастапқыда қиын кезең болғаннан кейін (Гайдн 1765 жылы салғырттығы үшін сөгіс алған), ханзада ақырында Гайднді бағалай бастағаны көрінеді. Мысалы, ол Гайднға жеке композициялары үшін жиі алтын дукаттар сыйлаған, Гайднның үйі екі рет өртенгенде (1768, 1776) қайтадан тұрғызған, сондай-ақ Гайднға (1766) жалақы төлеп, тағы бір орташа әншіні, кіші інісі Йоханды ұстауға рұқсат берген. Баритон қазіргі кезде көп танымал болмағандықтан, бұл музыка қазір көбінесе орындалмайды. Өмірінің соңғы жылдары Николаус Гайдн мен оның труппасы қойған операларды Эстерхазадағы басты театр мен қуыршақ театры үшін үнемі тыңдаған. Гайдн осы опералардың бірнешеуін өзі жазған (Жозеф Гайднның операларының тізімін қараңыз). Бұл шығармалары да оның ең аз есте қалатын туындыларының бірі болып табылады. Николаус Гайднның қазіргі кезде оның ең ұлы шығармаларының бірі саналатын скрипкалық квартеттеріне қызығушылық танытқандығын көрсететін ешқандай белгі жоқ. Дегенмен, Гайднның шығармашылығында Николаус музыка өнерінің ұлы меценаты деп санауға болатын бір сала бар, өйткені ол Гайднның симфониялар сериясының негізгі демеушісі болды. 106 симфонияның ішінде граф Морзинге (Гайднның алғашқы жұмыс берушісі) және Пол Антонға жазылған сериядан кейінгі, ал 1780-ші жылдардың соңындағы Париж симфонияларынан бұрынғылары Николаус қалауымен жазылған. Олар Николаус Гайднға ұсынған шағын оркестрмен орындалды, бұл композиторға жеткілікті репетиция уақытын, жақсы кадрларды тартуға мүмкіндік беретін жалақы деңгейін және толық көркемдік бақылауды қамтамасыз етті. Аз ғана композиторлар өз туындылары үшін мұндай дамыту ортасына ие болған, ал Гайдн осы ансамбль үшін жазған симфонияларын Николаус ұрпаққа сыйлаған туынды деп санауға болады. Принцтің оркестрі қазіргі симфониялық оркестрлерге қарағанда әлдеқайда кіші болды; 1760 жылдары оның құрамы 13-15 адамды құрады. Кейіннен, әсіресе опера қойылымдары енгізілгеннен кейін, оркестр кеңейтіліп, шамамен 22-24 адамға жетті. Ол Николаус әйелі, принцесса Мария Элизаветаның қайтысынан (25 ақпан 1790 жыл) қатты қайғырғанын айтады. Композитор оның өмірінің соңғы айларында музыкамен жұмыс берушісінің рухын көтеруге тырысты.