Кіріспе

1807 жылғы Людвиг ван Бетховеннің мессасы

Людвиг ван Бетховен 1807 жылы князь Николаус Эстерхази II-нің тапсырысы бойынша C мажордағы, Op. 86 мессасын жазды. Төрт вокалдық солист, хор және оркестр үшін жазылған месса сол жылы Айзенштадтта князьдің музыкалық тобымен тұңғыш рет орындалды. Бетховен 1808 жылы өткен концертінде, онда оның Бесінші симфониясы сияқты төрт маңызды шығармасының тұңғыш орындалуы болды, оның бір бөліктерін орындады. Месса 1812 жылы Breitkopf & Härtel баспасында жарық көрді. Князь да, сол замандағы сыншы Э. Т. А. Хоффманн да шығармаға толыққанды риза болмады, алайда соңғысы оны «ішкі құрылымы мен шебер оркестрлеуі үшін ұлы шеберге лайық» деп санады. Кейіннен бұл шығарма одан да әйгілі Missa solemnis-тің көлеңкесінде қалды, бірақ Майкл Мур сияқты сыншылар C мажордағы мессаның «түсініктілігі мен эмоционалдық тереңдігі» артықшылығын атап өтті.

Тарих және құрамы

Бетховен контрпунктті Венада Иоганн Георг Альбрехтсбергерден оқыған, бірақ мансабының соңына дейін қасиетті музыкаға жүгінбеген. 1807 жылы ол Николаус Эстерхази II ханзадасынан тапсырыс алды, бұл Джозеф Хайдн қалыптастырған дәстүрді жалғастырды, ол ондаған жылдар бойы отбасының капельмейстері (музыкалық жетекшісі) қызметін атқарған. 1795 жылы Англиядан оралғаннан кейін Хайдн Эстерхази отбасы үшін ханзаданың әйелі Мария Жозефа Эстерхазидің құрметіне жылына бір рет месса шығарған. 1802 жылы денсаулығы нашарлағандықтан Хайдн бұл дәстүрді тоқтатқан. Бетховен Хайдн құрған дәстүрді жақсы білген және ол C мажордағы мессаны жазуға зор ықпал еткен. Бетховен ханзадаға жолдаған хатында: «Мен сізге үлкен қорқынышпен мессаны ұсынамын, өйткені Сіздің Жоғарылықтарыңыз ұлы Хайднның теңдесі жоқ туындыларын орындауға үйренгенсіз» деді. Музыка зерттеушісі Льюис Локвуд былай деп жазды:

Премьера және қойылым

Бетховеннің мессасы 1807 жылдың 13 қыркүйегінде Венадан алыс емес, Эстерхазилер әулетінің отаны – Эйзенштадт қаласында, ханзаданың жеке музыкалық құрамымен алғаш рет орындалды. Бұл қойылым қай ғимаратта өткені белгісіз, бірақ екі мүмкін нұсқа бар: Хайднның бірнеше премьерасын қабылдаған Бергкирхе шіркеуі және ханзаданың негізгі резиденциясы – Шлосс Эстерхазидің капелласы. Алғашқы орындалу жеткілікті түрде репетицияланбаған; музыка зерттеушісі Стольцфус репетицияны «қанағаттандырмайтын» деп сипаттап, хордың бес альтының тек біреуі ғана қатысқандығын айтқан. Премьера, әсіресе оны тапсырыс берген ханзада Эстерхази тарапынан жақсы қабылданалмады. Локвуд осы оқиғаны баяндап, Чарльз Розен бұл эпизодты Бетховеннің «ең ұятты қоғамдық сәтсіздігі» деп атады. Принц, мүмкін, Бетховенге тікелей айтқанда реакциясын жасырған болар, өйткені кейіннен графиня Генриетта фон Зелинскаға жазған хатында ол былай деді: «Бетховеннің мессасы шыдамсыз күлкілі және жағымсыз, оны дұрыс орындау мүмкін емес деп санаймын. Мен ашулымын және ұялып тұрмын». Бетховен 1808 жылдың 22 желтоқсанында өткен концертте мессаның «Глория» және «Санктус» бөлімдерін дирижерлік етті, сол концертте оның 5-ші, 6-шы симфониялары, 4-ші фортепиано концерті және Хорлық қиялы алғаш рет орындалды.

Жарияланым

Бетховен композицияны қайта қарағаннан кейін, Бесінші және Алтыншы симфониялармен бірге массаны баспагер Breitkopf & Härtel-ге ұсынды. Бастапқыда бұл месса Естерхази ханзадасына арналған еді; бұл арнау премьерада қолданылған қолжазба партитурасында кездеседі. Алғашқы орындалыстың нәтижесі мен ханзаданың реакциясын ескере отырып, Бетховен баспаға шығарылған нұсқаны (1812) басқа бір тұлғаға, Кинский ханзадасына арнағаны таңқаларлық емес. Алғашқы басылым оркестрлік партиялардың қолмен жазылған көшірмелерімен бірге басылған партитурадан тұрды. Баспагер Бетховенге Кристиан Шрайбердің неміс тіліндегі балама мәтінін жіберді, оған қатысты Бетховен 1811 жылғы 16 қаңтарда былай деп жазды: "Глорияның аудармасы маған жақсы сәйкес келеді, бірақ Кириге соншалықты жақсы емес, әйтсе де, бастауыш фразасы – “tief im Staub anbeten wir” [топыраққа терең құлшынамыз] өте жақсы сәйкес келеді; бірақ маған кейбір тіркестерде, мысалы, “ew’gen Weltenherrscher” [әлемнің мәңгілік билеушісі] және “Allgewaltigen” [барлық күш иесі] Глорияға көбірек сәйкес көрінеді. Киридің жалпы сипаты – шын жүректен ғибадат ету, онда діни сезімдердің тереңдігі “Gott erbarme dich unser” [Құдай, бізге мейірім ет] сөзінде көрінеді, бірақ ол қайғылы емес, жұмсақтық – бүкіл туындының негізі, [ ] тіпті “eleison, бізге мейірім ет” десе де, онда көңіл көтеріңкілік бар. Католиктер жексенбі күндері шіркеуге мерекелік көңіл-күймен барады. Кири-Элеисон – бүкіл мессаға кіріспе; мұндай күшті сөздерді қолданғаннан кейін, олардың шынымен күшті болуы керек жерлерге көп нәрсе қалмайды."

Құрылымы мен ұпайлауы

Композиция төрт солистке (сопрано, альт, тенор, бас), төрт бөлімді хорға (SATB) және флейта, гобой, кларнет, фагот, валторна, труба, литавра, скрипкалар және органнан тұратын симфониялық оркестрге арналған. Латын миссасының реті бес бөлімнен тұрады. Келесі кестеде бөлімдердің дауыстары, темп белгілері, тональностьтары және өлшемдері нотадан алынған. № Бөлім Басталуы Дауыстық топтар Темп белгісі Тональность Өлшем 1 Kyrie Kyrie С, А, Т, Б солистері + Хор (SATB) Andante con moto assai vivace quasi Allegretto ma non troppo До мажор 2 Gloria Gloria Т солисі + Хор (SATB) Allegro con brio До мажор Qui tollis peccata mundi А солисі + Хор (SATB) Andante mosso Фа минор Quoniam tu solus sanctus С, А, Т, Б солистері + Хор (SATB) Allegro ma non troppo До мажор 3 Credo Credo Хор (SATB) Allegro con brio Et incarnatus est С, А, Т, Б солистері + Хор (SATB) Adagio Ми-бемоль мажор Et resurrexit Б солисі + Хор (SATB) Allegro До мажор Et in Spiritum Sanctum С, А, Т, Б солистері + Хор (SATB) Allegro Et vitam venturi saeculi С, А, Т, Б солистері + Хор (SATB) Allegro ma non troppo 4 Sanctus Sanctus Хор (SATB) Adagio Ля мажор Pleni sunt coeli, Osanna Хор (SATB) Allegro Benedictus С, А, Т, Б солистері + Хор (SATB) Allegretto ma non troppo Фа мажор Osanna Хор (SATB) Allegro Ля мажор 5 Agnus Dei Хор (SATB) Poco Andante До минор Dona nobis pacem С, А, Т, Б солистері + Хор (SATB) Allegro ma non troppo До мажор Хор (SATB) Andante con moto, Tempo del Kyrie

Қабылдау

Е. Т. А. Хоффман 1813 жылы Бетховеннің Бесінші симфониясының күшін күткенде, оның сын жолында «тазалығына сенім артатын, Құдайдың мейіріміне сене білетін және балаларына жақсылық тілеп, тілектерін орындайтын әкеге сияқты жалбарынатын, балалықтай көңілді мінездің көрінісі» («den Ausdruck eines kindlich heiteren Gemüths, das, auf seine Reinheit bauend, gläubig der Gnade Gottes vertraut und zu ihm fleht wie zu dem Vater, der das Beste seiner Kinder will und ihre Bitten erhört») деп жазды. C-минордағы Agnus Dei шығармасында ол «жүректі жыртып жібермейтін, керісінше оған жақсылық сыйлайтын және басқа бір әлемнен келген қайғы сияқты, көктегі қуанышқа айналатын ішкі мұң сезімін» («ein Gefühl der inneren Wehmut, die aber das Herz nicht zerreisst, sondern ihm wohlthut, und sich, wie der Schmerz, der aus einer andern Welt gekommen ist, in überirdische Wonne auflöst») естігенін айтты. Сыншы Николас Марстон бұл сынды «көпке ұнамаған» деп сипаттады. Бүгінде бұл шығарманы сыншылар (мысалы, Розен) жоғары бағалайды, бірақ ол Бетховеннің ірі шығармаларының арасында ең аз орындалатындарының бірі болып саналады. Әдетте бұл шығарма Бетховеннің кейінгі Missa solemnis туындысының көлеңкесінде қалады. The Penguin Guide to Compact Discs (2007 жылғы басылымы) осы туындыны «ұзақ уақыт бойы бағаланбаған шедевр» деп атаса, Майкл Мур «оның [Missa solemnis] кейде жетіспейтін тікелейлігі мен эмоционалдық тереңдігі бар» деп жазды.

Жазбалар

C мажордағы мессаны дирижер Тревор Харви оның жазба тарихына қатысты "негізсіз ұмытылған" деп сипаттады. 2008 жылға дейін C мажордағы мессаның шамамен 10 жазбасы болған, ал Missa solemnis кем дегенде 21 рет жазылған. Олардың екеуі екі мессаны бірге қамтиды: Карло Мария Джулини Филармония оркестрі және Филармония хорымен (1971), сондай-ақ Колин Дэвис Лондон симфониялық оркестрі және Лондон симфониялық хорымен (2008). "Граммофон" журналы бұрынғы жазбаны оның қуаттылығы мен жандылығына байланысты күштірек деп санайды. Басқа да атақты жазбалардың ішінде Ричард Хикокс пен Collegium Musicum 90 (2003) жасаған терең ойлы интерпретациясы, Джон Элиот Гардинер Orchestre Révolutionnaire et Romantique және Monteverdi хорымен жасаған жаңару жазбасы, сондай-ақ Джордж Гест Academy of St Martin in the Fields және Кембридж қаласының Сент-Джон колледжінің хорымен жасаған сырлы жазбасы бар.