Кіріспе

Ой тарату – бұл адамның өз ойларын басқалар ести алады деген қате түсінік. Зардап шеккен адам, нақты дәлелдер болмаса да, өзінің ішкі ойларын басқалар ести алады деп сеніп, осыған байланысты түрлі ойларға келеді. Ол жақын тұрған адамдардың ойларын сезіне алатынына немесе олардың теледидар, радио немесе интернет сияқты арналар арқылы таралғанына сенеді. Әр адамда ой тарату әртүрлі түрде көрініс табуы мүмкін. Ой тарату көбінесе психоздық аурулардың, әсіресе шизофренияның белгісі болып табылады. Бұл қате түсінік – ауыр дерт саналады және түсініксіздіктен бастап әлеуметтік оқшалануға дейін көптеген қиындықтарға әкелуі мүмкін. Әдетте, бұл қате түсінік басқа симптомдармен бірге пайда болады. Ой тарату сирек кездесетін құбылыс. Мысалы, бір зерттеуде шизофрениямен ауыратын адамдардың 6%-ында осы белгі байқалған. Ой тарату өзіндік сананың және басқалардан өзгешелік сезімінің бұзылуымен байланысты. Бұл қате түсінікті антипсихотикалық препараттар мен психотерапия арқылы емдеуге болады. Бұл – Шнайдердің шизофренияның бірінші дәрежелі симптомдарының бірі. Диагноз қою үшін DSM 5 немесе ICD 11 пайдаланылады.

Анықтама

Әдебиетте ой таратудың әртүрлі түсіндірмелері бар, бірақ үш негізгі анықтама қабылданған. Бірінші анықтама бойынша, ой тарату адам өз ойларын сыртқа дауыстап естігенде болады. Бұл анықтама адамда есту галлюцинациясы пайда болады дегенді көрсетеді. Ол алғаш рет Краепелиннің «Демenция Praecox and Paraphrenia» кітабында айтылған. Екінші анықтамада адам өз ойларының ешкімге естілмей, санасынан үнсіз шығып бара жатқанын сезінеді. Бұл ойдың тартылуымен салыстырылады, бұл ұқсас құбылыс, бірақ ойлар белсенді түрде алынып тасталмай, пассивті түрде сыртқа таралады. Үшінші және соңғы анықтама бойынша, ой тарату басқа адамдар жеке тұлғамен бірге ойлағанда, ойлардың естілуі қажет болмайды. Оны алғаш рет Шнайдер 1959 жылы сипаттаған және ең маңызды анықтама деп есептеледі.

Белгілері мен симптомдары

Ой тарату – бұл адамның өз ойларының басқаларға қолжетімді деген тұрақты, мазасыз сенімі, тіпті оған қарсы дәлелдер келтірілген жағдайда да жалғасады. Бұл жағдай шизофрениямен ауыратын адамдардың арасында жиі кездеседі және оң симптом ретінде қарастырылады; алайда, биполярлық бұзылыстың маниялық эпизодтарында, психоздық депрессияда, қысқа психоздық бұзылыста және шизоаффективті бұзылыста да көрініс беруі мүмкін. Ой тарату сирек кездеседі және жыныстар арасында айқын айырмашылықтар жоқ. Бұл түрдегі қате түсінік психикалық денсаулыққа тигізетін маңызды әсеріне байланысты ең ауыр түрлерінің бірі саналады. Бір зерттеуге сәйкес, шизофрениямен ауыратын адамдардың арасында ой таратудың таралуы шамамен 6% құрайды. Бұл қате түсінік көбінесе басқа симптомдармен бірге жүреді, оның ішінде естілетін ауызша галлюцинациялар, соматикалық галлюцинациялар, бақылау галлюцинациялары, кінә сезімі галлюцинациясы, сексуалдық қате түсініктер және жекеленіп кету. Ой тарату көбінесе төмен функционалдық деңгей, өмір сапасының төмендігі, мистикалық ойлау және көрегендік пен қабылдау қабілетінің жетіспеушілігімен байланысты. Сондай-ақ, ол депрессия мен алаңдаушылық белгілеріне де әсер етуі мүмкін. Ой тарату жиі ойлардың жеке өміріне, орналасуына және іс-қимылдарына өзгерістер әкеледі. Ол сонымен қатар эго шекарасын бұрмалауы мүмкін. Бұл автономиялық агнозияның көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін, яғни өзіндік ойлардың туындауын анықтау қабілетінің жетіспеушілігі, сондай-ақ ой енгізу және басқа да құбылыстар. Бұл қате түсінік сөйлеуді өндіруге де, сөйлеуді қабылдауға да әсер етеді. Уақыт өте келе, ой тарату адамның ойлау жолын қалыптастыруы мүмкін. Егер біреу науқастың ойлап отырғанына ұқсас сөз немесе тіркес айтса, бұл оның қате түсінігін күшейте алады, әсіресе мұндай жағдай жиі қайталанар болса.

Обсессивті-компульсивті бұзылумен байланысты

ОБЗ (обсессивтік-компульсивтік бұзылыс) және шизофрения арасында өте жоғары коморбидтік байланыс бар. Бұл, шизофренияны емдеудің жиі қолданылатын тәсілі - атипиялық антипсихотикалық препараттарды қолдану салдарынан пайда болатын немесе күшейетін обсессивтік-компульсивтік симптомдардың нәтижесі болуы мүмкін. Басып кіретін ойлар – ерікті емес және қаланбаған ойлар, идеялар мен бейнелер – ОБЗ-ның орталық белгісі болып табылады. Осы басып кіретін ойлар ой таратумен қатарласса, олардың басқаларға түсіп қалуы мүмкін деген ерекше алаңдаушылық тудырады, бұл ұлғайған қысыңқылық пен ұятқа алып келеді, соның салдарынан әлеуметтік оқшаулану – қауіпсіздікке ұмтылушылыққа соқтырады. Оқшауланудан алынатын жеңіліс, адамның басқалардан қашық болу қажеттігіне сенуін күшейтеді.

Себептер

Тыңдау галлюцинациялары көбінесе адамның жеке және ұятты ойлары немесе іс-әрекеттері туралы білімі бар, оларды жасыруды қалайтын қасты дауыстар түрінде бейнеленеді. Мұндай жағдайларда, ойды тарату – адамның өз ойларын жасыра алмауынан туындайды. Бұл түрдегі қате түсінік өзіндік және басқаларды бақылаудағы қиындықтармен байланысты деп саналады, яғни, адам әлеуметтік қарым-қатынаста өзін және басқаларды қабылдауын реттеген кезде. Метамфетаминге шала пайдалану психозға, соның ішінде ойды таратуға алып келуі мүмкін. Бір теория бойынша, мидың екі жарты шары тиімді интеграцияланбағанда, сол жарты шар оң жарты шардан бастау алатын сезімдер мен ойлардың көзін анықтай алмайды. Соның салдарынан, адамдар бұл ойлар мен эмоциялар өз санасына енгізіліп (ой енгізу), алынып тасталып (ой алу) немесе өз басынан сыртқа таратылып (ой тарату) жатыр деген жаңылыс сенімге ие болуы мүмкін.

Емдеу

Ой тарату сезімі бар адамдар емге деген қабылдаушылығы төмен болады. Антипсихотикалық дәрі-дәрмектер және психотерапия, әсіресе когнитивті-мінездік терапия, пайдалы болуы мүмкін. Тағы бір жағдайда, шизофрениямен ауыратын адамда бір мезгілде обсессивті-компульсивті симптомдар (ОКС) байқалған, осы симптомдарды емдеу ой таратуды азайтуға көмектесті. Бұл қате түсінік психозбен ауыратын пациенттердің емделу барысына елеулі әсер етпейді, бірақ нашар барысы бар шизофренияда жиі кездеседі.

Диагностика және жіктеу

Ой таратуды алғаш рет 1913 жылы Эмил Крейпелин өзінің "Психиатрия" атты еңбегінде сипаттаған. 1900-ші жылдардың ортасында Курт Шнайдер ой таратуды шизофренияның ерекше белгісі деп санап, оны 7 басқа белгімен бірге бірінші дәрежелі симптом ретінде қарастырды. Содан бері бұл қате түсінік психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығына (DSM 5) және Халықаралық аурулар жіктемесінің (ICD 11) диагностикалық критерийлеріне енгізілген. Алайда, ICD 11 оны кеңірек сипаттап, адамның ойлары басқаларға қолжетімді екенін, соның салдарынан олар ойлардың мазмұнын біле алатынын көрсетеді.