Португал саяхатшысы Дуарте Пашеку Перейраның өмірі мен саяхаттары
Duarte Pacheco Pereira
Дуарте Пашеку Перейра (1460-1533) – португалиялық теңізші, саяхатшы, картограф. Атлант мұхиты, Африка жағалауларын, Үндістанды зерттеді. Әскери стратегия, астрономиядағы жетістіктері зор.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Португалдық зерттеуші (шамамен 1460 – 1533)
Portuguese explorer (c. 1460 – 1533)
Дуарте Пашеку Перейра (duˈaɾtɨ pɐˈʃeku pɨˈɾɐjɾɐ; шамамен 1460 – 1533), ақын Камоэнс оны «Португалиялық Ахиллес» (Акиль Лузитано) деп атаған, португал теңіз капитаны, әскері, зерттеуші және картограф болған. Ол әсіресе Атлант мұхитының орталық бөлігінде, Кабо-Верде аралдарының батысында, Батыс Африка жағалауында және Үндістанға саяхаттаған. Оның стратегиялық соғыс, зерттеу, математика және астрономия салаларындағы жетістіктері ерекше деңгейде болды.
Duarte Pacheco Pereira (duˈaɾtɨ pɐˈʃeku pɨˈɾɐjɾɐ; c. 1460 – 1533), called the Portuguese Achilles (Aquiles Lusitano) by the poet Camões, was a Portuguese sea captain, soldier, explorer and cartographer. He travelled particularly in the central Atlantic Ocean west of the Cape Verde islands, along the coast of West Africa and to India. His accomplishments in strategic warfare, exploration, mathematics and astronomy were of an exceptional level.
Өмірбаян
Пачеко Перейра – Жоао Пачеко мен Изабел Перейраның ұлы. Жастық шағында Португалия королінің жеке күзетшісі қызметін атқарды. 1475 жылы құрметпен бітірген соң, монархтың өзінен оқуға грант алды. Кейін, 1488 жылы Африканың батыс жағалауын зерттеді. Оның экспедициясы қызбаға шалдығып, кемесінен айырылды. Пачеко Перейраны Бартоломеу Диас Гвинея шығанағындағы Принсипи аралынан құтқарып алды, Диас алғаш рет Жақсы Ұміт мүйісін айналып келгеннен кейін қайтып бара жатқанда. Диас экспедициясынан алған білімі және өзінің зерттеулері оған Португалия монархының ресми географы лауазымын сыйлады. 1494 жылы ол Папаның бекіткен Тордесильяс шартын қол қойды, ол христиан емес әлемді Португалия мен Испания арасында бөлісті.
Pacheco Pereira was the son of João Pacheco and Isabel Pereira. In his youth he served as the King of Portugal's personal squire. In the year of 1475, having graduated with honors, he was awarded a study fellowship from the monarch himself. Later on, in 1488 he explored the west coast of Africa. His expedition fell ill with fever and lost their ship. Pacheco Pereira was rescued from the island of Príncipe in the Gulf of Guinea by Bartolomeu Dias when Dias was returning from rounding the Cape of Good Hope for the first time. The knowledge he collected from Dias expedition as well as his own explorations granted him the post of official geographer of the Portuguese monarch. In 1494 he signed the Pope sanctioned Treaty of Tordesillas, which shared the non Christian world between Portugal and Spain.
Пачеко Үндістанда
1503 жылы Дуарте Пачеко Перейра Афонсо де Альбукерки басқарған флоттағы үш кемелердің бірі – «Эспириту-Санто» кемесінің капитаны ретінде Үндістанға аттанды. 1504 жылы ол Үндістандағы португалдық тәуелді аймақ Кочиннің 1504 жылғы наурыз және шілде аралығында Каликут билеушісі Заморин жасаған бірнеше шабуылдан қорғалуына жауапты болды. (1504 жылғы Кочин шайқасын қараңыз). Дуарте Пачеконың қолбасқаруында бар болғаны 150 португалдық және аз ғана малабарлық көмекші әскер болды, ал Замориннің әскері 60 000 сарбазды құрады, яғни Кочин әскері сан жағынан әлдеқайда кем болды. Бірақ, стратегиялық тұрғызылу, жеке батырлық және сәттілікке байланысты Дуарте Пачеко бес ай бойы шабуылдарға қарсы тұра алды, содан кейін жеңіліске ұшыраған Заморин күштерін кері қайтарды. Оның ұлы Лисуарте (немесе Юсарте) шайқаста белсенді қатысты. Кочинды қорғаудағы ерлігі үшін Дуарте Пачекоға Кочиннің Тримумпара Ражасы қару-жарақ сыйлады, ал 1505 жылы Лиссабонға оралғанда Португалия королі Мануэль I оны құрметпен қарсы алып, мерекелік шаралар ұйымдастырды.
In 1503 Duarte Pacheco Pereira departed for India as captain of Espírito Santo, one of the three ships in the fleet headed by Afonso de Albuquerque. In 1504, he was placed in charge of the defence of Cochin, a Portuguese protectorate in India, from a series of attacks between March and July 1504 by the ruling Zamorin of Calicut. (see Battle of Cochin (1504)). Having only 150 Portuguese and a small number of Malabarese auxiliaries at his disposal, Cochin was vastly outnumbered by the Zamorin's army of 60,000. Nonetheless, by clever positioning, individual heroics and a lot of luck, Duarte Pacheco successfully resisted attacks for five months, until the humiliated Zamorin finally called off his forces. His son Lisuarte (or Jusarte) took a leading part in the fight. For his exploits in the defense of Cochin, Duarte Pacheco was given a grant of arms by the Trimumpara Raja of Cochin, and greeted with honors by King Manuel I of Portugal and public festivities upon his return to Lisbon in 1505.
Үндістаннан кейін
Оның күнделігі (1506 ж.), Португалияның Ұлттық архивінде (Торре-ду-Томбо) сақталған. 1505 және 1508 жылдар аралығында Дуарте Пачеко Перейра «Esmeraldo de situ orbis» атты кітап жазды, ол Помпоний Меланың «De situ Orbis» еңбегінен шабыттанған. Бұл кітап «жаңадан «ашылған» ортада байқалған және тәжірибеден өткен алғашқы маңызды ғылыми еңбектердің бірі» деп сипатталған. Толыққан жоқ, мүмкін Португалияның Гвинея саудасы туралы ақпаратты жасыру үшін 1892 жылға дейін жарияланбаған. (Атаудағы «эсмеральдо» сөзінің мағынасы туралы көп пікір айтылды. Ұсыныстардың арасында теңіздің жасыл түсіне сілтеме, «Эммануэль» (Португалия королі Мануэль I) және «Эдуард» (Дуарте Пачеко) есімдерінің анаграммасы, «Эсмеральда» Дуарте Пачеконың Үндістанға барған кемесінің аты (немесе лақап аты) болуы мүмкін, испан сөзі «esmerado» («нұсқаушы») сөзінің бұрмалануы, малайям тілінде зөулім тас «паче» немесе «пачек» деп аталады, сондықтан «Эсмеральдо» – өзінің атымен ойын («Пачеконың De Situ Orbis»). Дуарте Пачеко Перейра, бәлкім, Кочин шайқасында маңызды роль атқарған, су тасқыны мен ай фазалары арасындағы байланысты ғылыми тұрғыдан зерттеген және су тасқынының уақытын мұқият тіркеген алғашқы заманауи еуропалық ғалымдардың бірі болды. Пачеко олардың аймен байланысын бірінші болып байқап, айды бақылау арқылы су тасқынының жүрісін болжау ережелерін жасаған. Ол астрономиялық бақылауларды түзету және жақсарту (әсіресе Айдың Күннен орташа тәуліктік ауытқуын түзету) үшін деректерін өңдеп, болашақ португалдық теңізшілерге қажетті теңіздік өлшемдерді жасаған. 1508 жылы Португалия королі Дуарте Пачекоға Азор аралдары мен Португалия жағалауы арасындағы француз каперы Мондрагонды қууды тапсырды, ол Португалия Үндістанынан келген кемелерге шабуыл жасады. 1509 жылы Дуарте Пачеко Мондрагонды Финистерр мүйісінде тауып, оны қоршап алып, жеңіп, тұтқынға алды. Кейіннен, Сао-Хорхе-да-Минаны басқарғанда, оның жаулары сотта ұрлық және сыбайлас жемқорлыққа айыптады. Ол астанаға қайта шақырылып, кінәсіздігі дәлелденгенге дейін қысқа мерзімге қамауға алынды. Бірақ ол губернаторлық қызметтен айырылғандықтан, зиян келді. Оның қорғаушысы, Португалия королі Жоан II қайтыс болды және оның орнына Дуарте Пачеконың құндылығын мойындамаған король келді. Дуарте Пачеко бұрынғы корольге қолбасшы ретінде қызмет еткен, ал король Мануэльге тек жоғары шенді қызметкер ретінде қызмет еткен. Лиссабоннан алыстауы және табысы оның шетелде көптеген жаулары бар екенін, ал оны қорғауға астанада достарының азын көрсетті. Ол корольден зейнетақы алып, өлгенше өмір сүрді. Оның ең маңызды өмірбаянының авторы, 1960 жылдары Бразилияда эмиграцияда тұрған португалдық тарихшы Хоаким Баррадас де Карвалхо, Дуарте Пачеконы Леонардо да Винчиге тең қоятын гений деп есептеді. Екі ғасырдан астам уақыт бұрын, космограф меридиан доғасының градусын 4% ғана қателікпен есептеді, ал сол кездегі қателік 7 мен 15% аралығында болды.
His diary (1506), preserved in the Portuguese National Archive (Torre do Tombo), is probably the first European document to acknowledge that chimpanzees built their own rudimentary tools. Between 1505 and 1508 Duarte Pacheco Pereira composed a book, Esmeraldo de situ orbis, inspired on Pomponius Mela's De situ Orbis, which has been described as one of the first major scientific works "reporting on what was observed and experimented in the newly 'discovered' environment." Never completed, it was not published until 1892, possibly to avoid giving others information about Portugal's valuable Guinea trade. (The meaning of the 'esmeraldo' in the title has been much speculated. Among the proposals, it is a reference to the emerald green of the sea; that it is an anagram combining the names 'Emmanuel' (for King Manuel I of Portugal) and 'Eduardus' (of Duarte Pacheco), that Esmeralda might have been the name (or nickname) of the ship Duarte Pacheco sailed to India, that it is a corruption of the Spanish word esmerado (meaning "guide"), that in Malayalam, an emerald gemstone is known as pache or pachec, and thus Esmeraldo is a pun on his own name (thus, "Pacheco's De Situ Orbis"). Duarte Pacheco Pereira was probably one of the first early modern Europeans to scientifically study the relationship between the tides and the phases of the moon, which played a critical importance in the course of the Battle of Cochin, and carefully took notes on the timing of the tides. Pacheco is said to have been the first to notice their connection to the moon and to establish rules for predicting the progress of tides by reference to lunar observations. He also sifted through his data to correct and improve astronomical observations (notably correcting the average daily deviation of the moon from the sun) and constructing nautical measurements to be used by future Portuguese navigators. In 1508, Duarte Pacheco was commissioned by the Portuguese king to give chase to Mondragon French privateer which operated between the Azores and the Portuguese coast, where they attacked the ships coming from Portuguese India. Duarte Pacheco located and cornered Mondragon off Cape Finisterre in 1509, and defeated and captured him. Later in life, while away governing São Jorge da Mina, he was slandered by his enemies at court with accusations of theft and corruption. He was recalled to the capital and briefly imprisoned until he was exonerated by the Crown being proved innocent. But the damage was done as he had lost his governorship. Although he was acquitted his protector, King João II of Portugal had died and been replaced by a king who didn't acknowledge the value of Duarte Pacheco. Duarte Pacheco had served the previous king as a squire, and had served King Manuel merely as a high ranking servant. His distance from Lisbon and his success meant he had many enemies abroad, and few friends in the capital to defend him. He lived off a pension from the King until his death. According to one of its most important biographers, the Portuguese historian Joaquim Barradas de Carvalho, who lived in exile in Brazil in the 1960s, Duarte Pacheco was a genius comparable to Leonardo da Vinci. With the anticipation of more than two centuries, the cosmographer was responsible for calculating the value of the degree of the meridian arc with a margin of error of only 4%, when the current error at the time varied between 7 and 15%.