Жоау да Нова: Португалия саяхатшысы және ашылушысы
João da Nova
Жоау да Нова – португал саяхатшысы (1460-1509). Асценсия, Святой Елены аралдарын ашты, Мадагаскар б-н сабақтас Жоау да Нова аралы оның құрметіне аталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Португалиялық галисиялық саяхатшы (1460–1509)
Portuguese Galician explorer (1460–1509)
Жоао да Нова (; lang es; ʒuˈɐ̃w dɐ ˈnɔvɐ; шамамен 1460 жылы Македа, Оуренсе, Галисия, Испания – 1509 жылдың 16 шілдесі, Кочи, Үндістан) – Португалия қызметінде болған галисиялық саяхатшы. Ол Асенсион және Святой Елены аралдарын ашқан адам ретінде танылады. Мозамбик бұғазындағы Хуан-де-Нова аралы оның құрметіне аталған. Фаркуар атоллы (Сейшель аралдарында) көп уақыт бойы Жоао да Нова аралдары деп белгілі болды. Кейде Агалега аралдарының (Үнді мұхитында) да оның атымен аталғаны айтылады (бірақ ол оларға ешқашан барған жоқ деп саналады).
João da Nova (; lang es; ʒuˈɐ̃w dɐ ˈnɔvɐ; c. 1460 in Maceda, Ourense, Galicia, Spain – July 16, 1509, in Kochi, India) was a Galician born explorer in the service of Portugal. He is credited as the discoverer of Ascension and Saint Helena islands. The Juan de Nova Island, in the Mozambique Channel, is named after him. The Farquhar atoll (in the Seychelles) was, for a long time, known as the João da Nova islands. It is sometimes thought that the Agaléga islands (in the Indian Ocean) was also named after him (although it is almost certain he never visited them).
Өмірбаян
Хуан да Нова Испания империясының Кастилия корольдігінің құрамындағы Галисияның Македа қаласында ақсүйек отбасында дүниеге келді. Нованың отбасы оны Португалияға жіберді, ол онда өсті, Ирмандино көтерілісі деп белгілі аристократиялық фракциялар арасындағы тартыстардан қашу үшін. Португалияда ол Жоао Галего ("Галициялық") деп те танылды. 1496 жылы король Мануэль I оны Лиссабонның кіші қала басшысы (Alcaide menor) етіп тағайындады.
Juan da Nova was born into a noble family in Maceda, Galicia, then a constituent kingdom of the Crown of Castile, Spanish empire. Nova was sent by his family to Portugal, where he grew up, to escape the struggles between aristocratic factions known as the Irmandiño revolts. In Portugal, he was also known as João Galego ("the Galician"). In 1496, he was appointed as Alcaide menor (mayor) of Lisbon by King Manuel I.
Үндістанға алғашқы сапары
1501 жылдың 9 немесе 10 наурызында Жоао да Нова Флоренциялық Бартоломео Маркионни мен португалдық Альваро де Брагансаның бірлескен жеке бастамасымен құрылған төрт кемелік шағын флотты басқарып, Үндістанға үшінші португалдық экспедициясының басшысы ретінде аттанды. Экспедицияның бағытталған бөлігінде, 1501 жылдың мамырында, Нованың Оңтүстік Атлантикадағы Ассенсион аралын көргені айтылады. Содан кейін ол Мозамбик бұғазындағы Хуан-де-Нова аралын да тапты. Үндістанға келгеннен кейін Нова Каннанорда фейтория (сауда бекеті) құрып, жеке Маркионни-Браганса консорциумының өкілі ретінде факторды қалдырды, емес португал тәжі. 1501 жылдың 31 желтоқсанында Жоао да Нованың шағын флоты Каннанор портынан тыс жерде Каликуттың Заморинінің флотымен шайқасты. Бұл Үнді мұхитындағы португалдықтардың алғашқы теңіз шайқасы болды. Кейбір тарихшылар Нованың (немесе оның капитанның бірінің) осы сапарда Цейлон аралына да барғанын болжайды, бұл 1505 жылы Д. Лоуренсу де Алмейданың алғашқы ресми құжатталған португалдық сапарынан төрт жыл бұрын болды. Нованың армадасы 1502 жылдың қаңтарында Үндістаннан қайтып келді. Қайтар жолында Нованың 1502 жылдың 21 мамырында Константинопольдік Еленаның мерекесі күні Оңтүстік Атлантикадағы Сент-Елена аралын ашқаны айтылады. Алайда, 2015 жылы жарияланған мақалада аралдың табылған күні қарастырылып, Ян Хуйген ван Линшотеннің аралдың 21 мамырда табылғаны үшін осылай аталғанын алғаш рет (1596 жылы) айтқан болуы мүмкін деген пікір келтірілді. Линшотеннің 1589 жылы 21 мамырда Батыс христиан күнінде (Православ шіркеуінің 28 мамыр күніне емес) Витсондейді дұрыс айтқандығын ескере отырып, мақалада Линшотеннің 21 мамырда православие шіркеуінің нұсқасы емес, протестанттардың Сент-Елена мерекесіне сілтеме жасағаны айтылады. Содан кейін португалдықтар аралды Реформация басталғанға дейін және протестантизм орнатылғанға дейін екі он жыл бұрын тапты деп болжанады, сондықтан аралдың протестанттық мереке күні табылғаны үшін осылай аталуы мүмкін емес. 1591 жылы Одоардо Дуарте Лопес және 1638 жылы сэр Томас Герберт келтіргендей, 3 мамырдағы католик мерекесі күні Иерусалимдегі қасиетті Еленаның Шынайы айқыш ағаш табатын күні, протестанттық 21 мамыр күніне қарағанда тарихи тұрғыдан сенімдірек деп ұсынылады. Мақалада егер да Нова бұл аралды 1502 жылы 3 мамырда ашқан болса, онда оған аралға Ilha de Vera Cruz (Ақиқат Крест аралы) деп атаудан бас тартуға тура келген болуы мүмкін, өйткені Педро Альварес Кабрал 1500 жылы 3 мамырда Бразилия жағалауына дәл сол атауды берген болатын, ол үлкен арал деп ойлаған. 1501 жылы да-Нованың флоты Үндістанға сапарына шыққанға дейін Кабралдың жаңалығы Лиссабонға тікелей Оңтүстік Америкадан жеткен. Егер да Нова Ақиқат Крест атауының бұрыннан тағайындалғанын білген болса, онда ол үшін аралға "Санта-Елена" деген ең айқын және ықтимал балама атауы болды.
On 9 or 10 March 1501, João da Nova departed as commander of the third Portuguese expedition to India, leading a small four vessel fleet under a joint private initiative of Florentine Bartolomeo Marchionni and Portuguese Álvaro de Bragança. On the outward leg of this expedition, in May 1501, Nova is believed to have sighted Ascension Island in the South Atlantic. After doubling the Cape, he is said to also have discovered what has since been called Juan de Nova Island in the Mozambique Channel. Arriving in India, Nova established a feitoria (trading post) in Cannanore and left behind a factor (on behalf of the private Marchionni Braganza consortium, not the Portuguese crown). On December 31, 1501, João da Nova's little fleet engaged the fleet of the Zamorin of Calicut in a battle outside of Cannanore harbor, the first Portuguese naval battle in the Indian Ocean. Some historians have conjectured that Nova (or one of his captains) might also have visited the island of Ceylon at some point on this trip, four years before the first officially documented Portuguese visit by D. Lourenço de Almeida in 1505 6. Nova's armada left India in January 1502. On his return journey, Nova is said to have discovered the South Atlantic island of Saint Helena on 21 May 1502, the feast day of Helena of Constantinople. However, a paper published in 2015 reviewed the discovery date and suggests Jan Huyghen van Linschoten was probably the first (in 1596) to state that the island was so named because it was found on the 21 May. Given that Linschoten correctly stated Whitsunday fell on the Western Christian date of 21 May 1589 (rather than the Orthodox Church date of 28 May), the paper suggests that Linschoten was referring to the Protestant feast day for Saint Helena on 21 May, not the Orthodox Church version on the same date. It is then argued the Portuguese found the island two decades before the start of the Reformation and the establishment of Protestantism, and it is therefore not possible that the island was so named because it was found on the Protestant feast day. An alternative discovery date of 3 May on the Catholic feast day celebrating the finding of the True Cross by Saint Helena in Jerusalem, as quoted by Odoardo Duarte Lopes in 1591 and by Sir Thomas Herbert in 1638, is suggested as historically more credible than the Protestant date of 21 May. The paper observes that if da Nova made the discovery on 3 May 1502, he may have been inhibited from naming the island Ilha de Vera Cruz (Island of the True Cross) because Pedro Álvares Cabral had already assigned that same name to the Brazilian coastline, which he thought to be a large island, on 3 May 1500. News of Cabral’s discovery reached Lisbon directly from South America before da Nova’s fleet set off on the voyage to India in 1501. If da Nova knew the True Cross name had already been assigned, the most obvious and plausible alternative name for him to give the island was "Santa Helena".
1505-06 - - - - - - - - - - - - - - -
1505 жылдың 5 наурызында ол Франсиско де Алмейданың басшылығындағы 7-ші португалдық Үндістан армадасында «Флора де ла Мар» кемесінің капитаны ретінде Үндістанға тағы бір сапар жасады, Франсиско де Алмейда – Үндістанның бірінші португал вице-королі болатын. Патша Новаға, қажет болған жағдайда, Үндістан жағалау флотының капитаны майоры (Capitão mor) болуға құқық беретін сенімхаттар берген еді. Шығыс Африкада армада Килваны басып алды (осы оқиғада Нова Альмейда мен жергілікті талапкер Мұхаммед Арконе арасындағы құпия хаттарды жеткізуде маңызды рөл атқарды) және Момбасаға шабуыл жасады. Үнді мұхитын кесіп өткеннен кейін, армада қазан айында Кочинге жеткенше, форттар салып, порттарға шабуыл жасады. Сол жерде Д. Франсиско де Алмейда Португалияның Үндістан вице-королі қызметін бастады, бірақ Жоао да Новаға Үндістан жағалауындағы патрульдің капитаны майоры ретіндегі сенімхаттарын пайдалануға рұқсат бермеді. Алмейда «Флора де ла Мар» кемесінің Үндістан жағалауындағы шығанақтар мен лагуналарға кіруге тым үлкен екенін, сондықтан патрульдік кеме ретінде жарамсыз екенін мәлімдеді. Алмейда Жоао да Новаға каравельге ауысып, «Флор» кемесін басқа капитанмен қайтаруды ұсынды, бірақ Нова оны Лиссабонға өзі әкеуді жөн көрді. Осы кезде Альмейда өз ұлы Лоренсу де Альмейданы патрульдің капитаны майоры етіп тағайындады. 1506 жылдың ақпан айында Үндістаннан шыққан «Флора де ла Мар» кемесі Занзибар маңында корпусында тесік пайда болғандықтан, Мозамбик бұғазының аралдарында жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін тоқтауға мәжбүр болды. Келесі сегіз айды кемені жөндеумен өткізді, бірақ ауру мен қолайсыз желдің салдарынан жөндеу жұмыстары ұзаққа созылды.
On 5 March 1505, he undertook another voyage to India as captain of the Flor de la Mar in the 7th Portuguese India armada commanded by Francisco de Almeida, the first Portuguese Viceroy of India. Nova had been granted credentials by the king entitling him to be Captain Major (Capitão mor) of the Indian coast fleet if suitable. In East Africa, the armada captured Kilwa (in which event Nova played a critical role relaying secret missives between Almeida and local pretender Muhammad Arcone) and proceeded to raid Mombassa. After crossing the Indian Ocean, the armada spent some time erecting forts and raiding ports, before eventually arriving at Cochin in October. There D. Francisco de Almeida inaugurated his term as Viceroy of Portuguese India, but refused to allow João da Nova to invoke his credentials as Captain Major of the Indian coastal patrol. Almeida claimed that the Flor de la Mar was too large to enter the Indian coastal inlets and lagoons and thus unsuitable as a patrol ship. Almeida offered João da Nova the option of switching to a caravel, and sending the Flor back under another captain, but Nova chose to bring her back to Lisbon himself. Almeida then appointed his own son, Lourenço de Almeida, as captain major of the patrol. Leaving India in February 1506, Nova's heavy laden Flor de la Mar, developed a leak in the hull in the environs of Zanzibar and was forced to stop for repairs in the islands of the Mozambique Channel. He would spend the next eight months in the area repairing the ship, a delay prolonged by illness and contrary winds.
1507 саны
1507 жылы ақпанда Тристао да Кунья басқаратын 8-ші армада Мозамбик аралына келгенде, ол әлі де су өткізетін кемесімен қиын жағдайда қалған еді. Кунья жөндеу жұмыстарын аяқтауға көмектесті, жүкті Лиссабонға бағытталған көлікке ауыстырды және "Нова" мен "Флор де ла Мар" кемелерін өзінің Үндістанға бет алған флотына қосты. Жоао да Нова 1507 жылдың тамызында португалдықтардың Сокотраны басып алуына қатысты. Ол Куньямен бірге Үндістанға емес, Сокотрада Д. Афонсо де Альбукерки басқаратын алты кемеден тұратын Қызыл теңіз патрулінде қызмет етуге тағайындалды. Бірақ оның Қызыл теңіздегі қатысуы Альбукеркиге кедергі келтірді, тіпті оның кейінгі "капитандардың бүлігіндегі" нақты рөлі толық анық болмаса да. Өзінің наразылығына қарамастан, Нова патрульдегі әріптес капитандарына үнді байлықтары туралы әңгімелер айтты, бұл оларға Арабияның шөлейтті жағалауларын патрульдеуге қарағанда әлдеқайда тартымды көрінді. 1507 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Альбукерке өзінің шағын жасағын Оман шығанағына енгізіп, бірінен соң бірі жағалау қалаларын шабуылдады – Қалхат, Қурайят, Маскат, – осылайша Арабия жағалауы бойымен және Ормуз аралына дейін осы тәсілмен ілгерілеу ниетін білдірді. Шығыс Үндістанға жылдам және оңай байлық табу арманымен тартылған патрульдегі капитантар, жеткіліксіз қару-жарақпен қауіпті және пайдасыз шайқастардың шаршату перспективасына қарсылық көрсетті. Маскаттан кейін шаршаған Жоао да Нова Альбукеркеден патрульді тастап, Үндістанға баруға рұқсат сұрап ресми өтініш жасады (көрінетін себебі, вице-король Альмейдадан күштер сұрау үшін). Бұл өтініш қабылданбағандықтан, Нова наразылық білдіріп, тұтқындалды. Кейіннен ол кешіріліп босатылды, өйткені оның командасы 1507 жылдың қазан айында Ормуз шайқасына қажет болды.
He was still stranded with his leaky ship in February, 1507, when the 8th Armada, under command of Tristão da Cunha, arrived in Mozambique Island. Cunha helped complete the repairs, transferred its cargo to a Lisbon bound transport, and annexed Nova and the Flor de la Mar into his own India bound fleet. João da Nova took part in the Portuguese capture of Socotra in August 1507. Much to his surprise, he was assigned to remain in Socotra with the Red Sea patrol, a detachment of six ships under D. Afonso de Albuquerque's command, rather than continue with Cunha on to India. But his presence in the Red Sea patrol turned out to be a disturbance to Albuquerque, even if his exact role in the subsequent "mutiny of the captains" may have been somewhat murky. Besides his own frustrations, Nova regaled fellow patrol captains with tales of Indian riches, a much more attractive option than the barren coasts of Arabia they were assigned to patrol. In August–September, 1507, Albuquerque led his little squad into the Gulf of Oman and began to raid a series of coastal cities in succession Qalhat, Qurayyat, Muscat signalling his intention to proceed in this manner all the way up the Arabian coast and across to the island of Hormuz. The patrol captains, who were lured to the East Indies with dreams of quick and easy riches, balked at the prospect of a tiring succession of profitless, dangerous fights with insufficient men at arms. After Muscat, the exhausted João da Nova submitted a formal request to Albuquerque for permission to leave the patrol and proceed to India (ostensibly to request reinforcements from the viceroy Almeida). When this was denied, Nova protested and was placed under arrest. He was later pardoned and released, as his command was needed for the Battle of Hormuz in October, 1507.
1508 саны
Ұрыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Нова тағы да наразылықтардың ортасында болды, бұл жолы Ормуз қаласында бекініс салуға байланысты. 1508 жылдың басында бекініс салынып жатқанда, үш күзет кемесі Альбукеркидің көзінен қашып, Үндістанға бет алды. Олар Кочин қаласында вице-король Франсиско де Алмейдаға Альбукеркиге қарсы ресми шағымдануды ниеттенді. Жоао да Нова олардың арасында болмады, бірақ Альбукерке оны да жіберуге шешім қабылдады, бұл кешіккен, мейірімділік актісі арқылы Нова оның қорғанына сөйлесін деп үміттенеді. Бірақ ол олай істемеді. Кочинге келген соң Жоао да Нова қалған үш капитанға қосылып, Альбукеркиге қарсы ресми іс қозғады.
Shortly after the battle, Nova once again was at the center of a renewed series of complaints, this time over the establishment of a fortress in the city of Hormuz. In early 1508, during the construction of the fortress, three of the patrol ships slipped away from Albuquerque's sight and set sail to India, intending to lodge formal complaints against Albuquerque with the vice roy Francisco de Almeida in Cochin. João da Nova was not among them, but Albuquerque nonetheless decided to let him go as well, hoping that by this belated magnanimous gesture, Nova might argue on his behalf. He didn't. Once in Cochin, João da Nova joined the three other captains in opening a formal case against Albuquerque.
1509 жыл
Жоао да Нова 1509 жылдың ақпан айында Диу шайқасына қатысты, оның кемесі «Флор де ла Мар» вице-король Франсиско де Алмейданың португалдық соғыс флотының бас флагманы ретінде пайдаланылды. Сол жылдың наурыз айында Кочин қаласында болған Афонсо де Альбукерки өзінің құпия өкілеттіктерін пайдаланып, Франсиско де Алмейданы Үндістан губернаторы лауазымынан босатуға тырысты. Бірақ Жоао да Нова, басқа капитантармен бірге, Альмейданың лауазымын тапсырудан бас тартуын талап ететін петиция жасады, Альбукеркиді басқаруға лайық емес деп сипаттады. Сол жылдың мамыр айында Альмейда Кочин қаласында Альбукеркиді қабылдау мәселесін қарастыру үшін ресми кеңес құрды. Нова және басқа патрульдік капитантар оған қарсы дәлелдер келтірді. Жоао да Нова 1509 жылдың шілдесінде, Альмейда айыптама жазып, Альбукеркиді қамауға бұйрық бермес бұрын қайтыс болды. Осының бәріне қарамастан, Альбукерки Хормуз жорығындағы жетістіктерінің құрметіне Нованың қорымдық рәсіміне жеке қаржы жұмсаған деседі.
João da Nova fought in the Battle of Diu in February 1509, his ship, the Flor de la Mar, being used by the vice roy Francisco de Almeida as the flagship of the Portuguese battle fleet. In March of that year, Afonso de Albuquerque, by then in Cochin himself, invoked his own secret credentials to relieve Francisco de Almeida as governor of India. But João da Nova, along with the other captains, assembled a petition demanding that Almeida refused to yield it, characterizing Albuquerque as unfit to govern. In May of the same year, Almeida formally opened a council in Cochin to consider the reception of Albuquerque. Nova and the other patrol captains presented the case against him. João da Nova died shortly after, in July 1509, just a couple of weeks before Almeida delivered the indictment and ordered Albuquerque's arrest. In spite of all this, Albuquerque is said to have personally paid for Nova's funeral in memory of his achievements in the Hormuz campaign.