Робинзонада жанры: тіршілікке қиын жағдайда бейімделу, аралдағы өмір, шығармашылық. "Робинзон Крузо" романынан бастау алған, өмір сүруге қабілеттілікті көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әдеби жанр (1719)
Шөл аралы#Әдебиет және халық мәдениетінде
Literary genre (1719 )
Desert island#In literature and popular culture
Робинзонда (/rɒbɪnsəˈneɪd/ ROBinsənAYD) – көркем әдеби жанр, онда басты кейіпкер кенеттен өркениеттен бөлініп қалады, әдетте кеме апатталуы немесе адамгершіліктен тыс, далаға тасталған аралда қалу арқылы, және қолда бар шектеулі ресурстардан өмір сүру құралдарын табуға мәжбүр болады. Жанр өзінің атын 1719 жылы Дэниел Дефоның «Робинзон Крузо» романынан алған. Бұл романның сәттілігі соншалықты көп еліктеушілерді тудырды, оның аты жанрды анықтау үшін қолданылды, оны кейде «дала аралының оқиғасы» немесе «жағалауда қалған адамның баяны» деп қарапайым түрде сипаттайды. «Робинзонад» деген сөзді 1731 жылы жарық көрген «Die Insel Felsenburg» («Арал бекінісі») атты еңбегінің кіріспесінде неміс жазушысы Иоганн Готфрид Шнабель ойлап тапқан. Ол көбінесе өмірден көрінушілік фантастиканың қосалқы жанры ретінде қарастырылады.
Robinsonade (,/r//ɒ//b//ɪ//n//s//ə/'/n//eɪ//d/ ROBinsənAYD) is a literary genre of fiction wherein the protagonist is suddenly separated from civilization, usually by being shipwrecked or marooned on a secluded and uninhabited island, and must improvise the means of their survival from the limited resources at hand. The genre takes its name from the 1719 novel Robinson Crusoe by Daniel Defoe. The success of this novel spawned so many imitations that its name was used to define a genre, which is sometimes described simply as a "desert island story" or a "castaway narrative". The word "robinsonade" was coined by the German writer Johann Gottfried Schnabel in the Preface of his 1731 work Die Insel Felsenburg [de] (The Island Stronghold). It is often viewed as a subgenre of survivalist fiction.
Ортақ тақырыптар
Робинзонда жанрындағы шығармалардың ортақ тақырыптарына басты кейіпкерлердің оқшауланған жағдайда болуы (мысалы, шөл аралында немесе адам қоныстанбайтын планетада), кейіпкерлер үшін жаңа бастау, өзін-өзі зерделеу сюжеттік желі ретінде, жергілікті тұрғындармен немесе басқа планеталық өмірмен қарым-қатынас және әлеуметтік сын жатады.
Common themes of Robinsonade works include the protagonists being in a state of isolation (e. g. on a desert island or an uninhabited planet), a new beginning for the work's characters, self reflection as a plot point, contact with indigenous peoples or extraterrestrial life and social commentary.
Утопиялық
Томас Мордың "Утопиясы" және табиғатты идеалды түрде бейнелеген романтикалық туындылардан өзгеше, Крузо оны кешірімсіз және сирек деп көрсетті. Басты кейіпкер өзінің тапқырлығымен және мәдени тәрбиесінің арқасында тірі қалады, соның нәтижесінде ол басқа кемеден құтылғандармен немесе кездесетін жергілікті тұрғындармен туындаған жанжалдарда жеңіске жетеді. Дегенмен, ол даладан тіршілік күресін және тіпті белгілі бір деңгейде өркениеттілікті де қолға түсіреді. Одан кейін жазылған туындылар утопиялық ("Швейцариялық Робинзон отбасы") және антиутопиялық ("Құбылыстар билеушілері") бағыттарға қарай дамыды.
Unlike Thomas More's Utopia and romantic works which depicted nature as idyllic, Crusoe made it unforgiving and sparse. The protagonist survives by his wits and the qualities of his cultural upbringing, which also enable him to prevail in conflicts with fellow castaways or over local peoples he may encounter. However, he manages to wrest survival and even a certain amount of civilisation from the wilderness. Works that followed went both in the more utopian direction (The Swiss Family Robinson) and the dystopian direction (Lord of the Flies).
Кері бұрылған Крузоизм
Ағылшын жазушысы Дж.Г. Баллард «керісінше Крузоизм» терминін енгізді. Робинзон Крузо парадигмасы Баллардтың шығармаларында жиі кездесетін тақырып. Алғашқы Робинзон Крузо өз еркінен тыс кемеден құтылса, Баллардтың кейіпкерлері көбінесе өздерін аралға тастауды таңдайды, сондықтан бұл «керісінше Крузоизм» деп аталады (мысалы, «Бетон арал»). Бұл тұжырым адамдардың қасақана шалқар аралда қалу себебін түсіндіреді; Баллардтың шығармаларында кемеден құтылу – адамды тұтқындау ғана емес, сонымен қатар емдеу және күш беру процесі, оның арқасында адамдар мағыналы және жанды өмірді таба алады.
The term inverted Crusoeism was coined by English writer J. G. Ballard. The paradigm of Robinson Crusoe has been a recurring topic in Ballard’s work. Whereas the original Robinson Crusoe became a castaway against his own will, Ballard's protagonists often choose to maroon themselves; hence inverted Crusoeism (e. g., Concrete Island). The concept provides a reason as to why people would deliberately maroon themselves on a remote island; in Ballard’s work, becoming a castaway is as much a healing and empowering process as an entrapping one, enabling people to discover a more meaningful and vital existence.
Робинзон Крузодан бұрын
Ханс Якоб Кристоффель фон Гриммельхаузеннің 1668 жылғы пикарескалық романы "Симплициус Симплициссимус" кемесі құлаған және аралда жалғыз өмір сүретін басты кейіпкерді бейнелейді.
Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen's 1668 picaresque novel Simplicius Simplicissimus features a shipwrecked protagonist who lives alone on an island.
19 ғасыр
Робинзондалардың ең танымалдарының бірі – Иоганн Дэвид Висстің «Швейцариялық Робинзон отбасы» (1812–27) романы, онда кеме апатына ұшыраған дін қызметкері, оның әйелі және төрт ұлы тек аралында аман қалу ғана емес, сонымен қатар жақсы өмірді табуға қол жеткізеді. Жюль Верн «Сырлы арал» (1874) романында кемеден құлағандарды тек бір қамыт, бір бидай дәні, металл иттің мойындығы және екі сағатпен қалдырып кетеді.
One of the best known robinsonades is The Swiss Family Robinson (1812–27) by Johann David Wyss, in which a shipwrecked clergyman, his wife, and his four sons manage not only to survive on their island but also to discover the good life. Jules Verne strands his castaways in Mysterious Island (1874) with only one match, one grain of wheat, a metal dog collar, and two watches.
Ғылыми фантастика
SF робинзодалар жанры, көбінесе, аралдар емес, адам қоныстанбайтын планеталар мен спутниктерде орын алады. Ай – Ральф Морристің «Жохан Дэниелдің өмірі мен тамаша оқиғалары» (1751) және Джон В. Кэмпбеллдің «Ай – тозақ» (1950) атты адамның тапқырлығын мақтайтын туындысының көрініс тапқан жері. Робинзоданың барлық элементтерін қамтитын SF робинзодасының классикалық мысалы – Том Годвиннің «Құтқарылғандар», сондай-ақ Дж. Г. Баллардтың «Бетон арал». Жақындағы мысал – Энди Уэйрдің 2011 жылғы «Марсиан» романы. Джоанна Расс жазған «Біз, бастауға дайын тұрғандар» (1977) – бүкіл жанрға қарсы радикалды феминистік наразылық. Sears тақырыптар тізімі кітапханашыларға апокалиптикалық шығармаларды – Кормак Маккартидің танымал «Жол» романы немесе тіпті Роберт А. Хайнлайнның «Жұлдыздық әскер» романын – робинзодалар ретінде тіркеуді ұсынады.
Genre SF robinsonades naturally tend to be set on uninhabited planets or satellites rather than islands. The Moon is the location of Ralph Morris's proto SF The Life and Wonderful Adventures of John Daniel (1751), and of John W Campbell Jr's paean to human inventiveness, The Moon is Hell (1950). A classic example of an SF robinsonade which has all the elements of the robinsonade proper is Tom Godwin's The Survivors, as well as J. G. Ballard's Concrete Island. A more recent example is Andy Weir's 2011 The Martian. Joanna Russ' We Who Are About To (1977) is a radical feminist objection to the entire genre. Sears List of Subject Headings recommends that librarians also catalog apocalyptic fiction —such as Cormac McCarthy's popular novel The Road, or even Robert A. Heinlein's Starship Troopers—as robinsonades.
Фильм
Мистер Робинзон Крузо – 1932 жылғы Дуглас Фэрбенкс ағаның бір жыл бойы адам тұрмаған аралда қалып, тіл білмейтін жерде бәсеке жеңіп алу туралы оқиғаның жаңа баяны. Робинзон Крузо (1954) – 1954 жылғы Луис Бунюэль режиссерлік еткен, Дэн О'Херлихи басты рөлде сомдаған оқиғалық фильм. "Марстағы Робинзон Крузо" – 1964 жылғы Марс планетасында ғарыш кемесі апатқа ұшырағаннан аман қалған адамның оқиғасы. Лейтенант Робин Крузо, U.S.N. – 1966 жылғы комедиялық нұсқасы, онда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы мен Флойд есімді шимпанзе астронавты баяндалады. Робинзон Крузо (1972) – 1972 жылғы совет фильмі (Одесса киностудиясы), басты рөлді Леонид Куравлев ойнады, ал музыкасын Антонио Вивальди жазды. Enemy Mine – адам мен жау ғарышкерінің шөл далада құлап, ақырында аман қалу үшін бірігіп жұмыс істеуі туралы ғылыми-фантастикалық әңгіме. Cast Away – 2000 жылғы фильм, онда FedEx қызметкері (Том Хэнкс) ұшақ апатынан жалғыз аман қалған адам ретінде бейнеленеді және төрт жыл бойы шөл аралында қалып қояды. Марс – 2015 жылғы фильм, онда қызыл планетада қалған астронавт пен оны құтқаруға жасалған әрекеттер туралы айтылады.
Mr. Robinson Crusoe is the 1932 updating of the story where Douglas Fairbanks Sr. maroons himself on an uninhabited island for a year to win a bet. Robinson Crusoe (1954 film) is the 1954 adventure film directed by Luis Buñuel, with Dan O'Herlihy in the title role. Robinson Crusoe on Mars is the 1964 story of the survivor of a space ship crash on the planet Mars. Lt. Robin Crusoe, U. S. N. is the 1966 comedic retelling, featuring a US Navy pilot and a chimpanzee astronaut named Floyd. Robinson Crusoe (1972) is the 1972 Soviet film (Odessa film Studio) with Leonid Kuravlyov in the title role, and music by Antonio Vivaldi. Enemy Mine is the SF story of a human and enemy alien who crash land on a barren planetoid and eventually cooperate to survive. Cast Away is the 2000 film about a FedEx employee (Tom Hanks) who is the sole survivor of a plane crash and is stranded on a deserted island for four years. The Martian is the 2015 film about a human astronaut stranded on Mars after a storm forces the rest of the crew to depart and the effort to recover him.
Комикстер
1940 жылы Морт Вайзингер "Жасыл жебе" атты, құрлықта қалған миллионер, өз еркімен қылмыспен күресушіні жасады. Бірнеше жыл өткен соң, Gold Key Comics 1960 жылдардың басында "Space Family Robinson" атты комикстер сериясын шығарды, ал кейін продюсер Ирвин Аллен CBS телеарнасы үшін ұқсас идея негізінде "Lost in Space" деп аталатын тағы бір "Space Family Robinson" туралы нұсқасын жасады. Комикстерде ғарышқа саяхат жасайтын Робинсон отбасы (сериядағы Робинсондармен ешқандай қатысы жоқ) алғаш рет Gold Key Comics-тің 1962 жылғы желтоқсандағы "Space Family Robinson" комиксінде пайда болды. "Space Family Robinson" 1962 жылдан 1982 жылға дейін барлығы 59 нөмір болып жарық көрді. Оның бірінші саны 1962 жылғы желтоқсанда жарық көрді. 15-нөмірмен (1966 жылғы қаңтар) мұқабаға "Lost in Space" деген атау қосылды. Дэниел Херманның "Күміс дәуір: комикстердің екінші буыны" кітабында 1965 жылы "Lost in Space" телесериалы шыққанда, оның комикстен, кем дегенде, ішінара шабыттанғаны анық болды, бірақ шоуды көрсеткен CBS телеарнасы Western Publishing-тен ешқашан лицензия алмады. CBS немесе Ирвин Алленді сотқа берудің орнына, Western комикс кітабының атауына "Lost in Space" деген атауды пайдалануға рұқсат беретін келісімге келді. CBS және Ирвин Аллен шоуларын Western-ге лицензиялағандықтан, Western оларды ашуды қаламады. Сонымен қатар, телешоудың атауы комикс кітаптарының сатылымын арттыруға көмектескен болуы мүмкін.
In 1940, Mort Weisinger created Green Arrow, a millionaire castaway turned to vigilante. Years later, Gold Key Comics, produced a comic series, titled Space Family Robinson, in the early 1960s and later producer Irwin Allen created his own version of a similar concept, about another Space Family Robinson, known as Lost in Space, for CBS. The first appearance of a space faring Robinson family (unrelated to the series' Robinsons) in comic books was Gold Key Comics's The Space Family Robinson, December 1962. Space Family Robinson was published as a total of 59 issues, from 1962 to 1982. The first issue was published in December 1962. With issue #15 (January, 1966), the "Lost in Space" title was added to the cover. The book Silver Age: The Second Generation of Comic Artists by Daniel Herman explains that when the Lost in Space TV series came out in 1965, it was obvious that it was inspired, at least in part, by the comic book, but CBS, the network airing the show, had never acquired the license from Western Publishing. Rather than sue CBS or Irwin Allen, Western decided to reach a settlement which allowed them to use "Lost in Space" for the title of the comic book. Since CBS and Irwin Allen licensed shows to Western, Western didn't want to antagonize them. Also, the TV show title probably helped sales of the comic book.
Теледидар
Робинзон Крузоның оқиғалары (Телесериал) – 1964 жылы түсірілген француз-неміс телесериалы, онда Роберт Хоффманн басты рөлді ойнады. 1965 жылы Ұлыбританияда Роберт Меллиннің музыкасымен көрсетілді. 1965 жылы шыққан "Lost in Space" телесериалы "Швейцар отбасы Робинзон" романының бейімделуі. Доктор Джон Робинсонның ғарышкер отбасы, әуе күштерінің ұшқышы және роботтың серігімен бірге, тым көп халқы бар Жерден Юпитер 2 ғарыш кемесімен Альфа Центавр жұлдызының айналасындағы планетаны отарлау ниетімен сапарға шығады. Олардың 1997 жылғы миссиясы (Юпитер 2 ғарыш кемесінің ресми ұшырылған күні 1997 жылдың 16 қазаны) доктор Закари Смит тарапынан саботажға ұшырайды, ол кемеге тығылып кіріп, роботты кеме мен экипажды жою үшін қайта бағдарлайды. Смит кемеде қалып, өзін құтқару үшін экипажды уақытынан бұрын оятуға мәжбүр болады. Олар кемені құтқарады, бірақ салдарынан келген зақымдар оларды ғарышта адасқан күйде қалдырады. Соңында олар Припланис деп аталған белгісіз әлемге құлайды, онда олар көптеген қиындықтарды бастан кешіруге тиіс. Смит (шоудың авторы бастапқыда оны өлтіруді жоспарлаған) сериал бойына комедиялық қорқыныш пен зұлымдықтың көзі ретінде қалады, Робинсон отбасының кешірімді (немесе ұмытшақ) мінезін пайдаланады. 1966 жылы "Гиллиган аралы" телесериалы тропикалық аралда қалып қойған жеті адам туралы болды. Тіпті шоудың тақырып әнінде де "Робинзон Крузо сияқты, ол мүмкіндігінше қарапайым" деген сөздер бар.
The Adventures of Robinson Crusoe (TV series) is a 1964 French German TV series with Robert Hoffmann in the title role. It was aired in 1965 in the UK with a soundtrack by Robert Mellin. The 1965 Lost in Space TV series is an adaptation of the novel The Swiss Family Robinson. The astronaut family of Dr. John Robinson, accompanied by an Air Force pilot and a robot, set out from an overpopulated Earth in the spaceship Jupiter 2 to visit a planet circling the star Alpha Centauri with hopes of colonizing it. Their mission in 1997 (the official launch date of the Jupiter 2 was October 16, 1997) is immediately sabotaged by Dr. Zachary Smith, who slips aboard their spaceship and reprograms the robot to destroy the ship and crew. Smith is trapped aboard, and saves himself by prematurely reviving the crew from suspended animation. They save the ship, but consequent damage leaves them lost in space. Eventually they crash on an alien world, later identified as Priplanis, where they must survive a host of adventures. Smith (whom the show's writer originally intended to kill off) remains through the series as a source of comedic cowardice and villainy, exploiting the forgiving (or forgetful) nature of the Robinsons. The 1966 Gilligan's Island TV series was about seven castaways stranded on a tropical island. Even the show's theme song contains the lyrics, "Like Robinson Crouse, it's as primitive as can be."
Бейне ойындар
Бірнеше бейнеойындар осы тақырыпты зерттеді, ойыншыларды қауіпті ортаға қойып, олар белгілі бір мақсатқа жету үшін күш салуға немесе жай ғана аман қалуға мәжбүрлейді. Сондықтан, робинсонда ойындары кең мағынадағы аман қалу ойындары жанрына жатады. Осы жанрдың мысалдары – Stranded сериясының ойындары, Stranded Deep, The Forest және Minecraft.
Several videogames have explored this theme, placing players in hostile environments where they must work towards a specific goal or merely survive. As such, robinsonade video games can be included in the broader survival game genre. A few examples of this genre are the games in the Stranded series, Stranded Deep, The Forest and Minecraft.