"Құран механикалық апельсін: Антиутопиялық роман"

Кіріспе

1962 жылы Энтони Берджесс жазған роман.

"Мұнайлы апельсин" – 1962 жылы ағылшын жазушысы Энтони Берджесс жазған антиутопиялық сатирикалық қара комедиялық повесть. Оқиға жақын болашақтағы, жастардың өте зорлық-зомбылыққа толы субмәдениеті бар қоғамда өтеді. Жасөспірім басты кейіпкер Алекс, өзінің зорлық-зомбылық әрекеттері мен оны қайта тәрбиелеуге тырысқан мемлекеттік органдармен болған тәжірибесін баяндайды. Кітаптың бір бөлігі орыс тілінің ықпалымен жазылған, "надсат" деп аталатын жаргон тілінде, бұл атау орыс тіліндегі 'жасөспірім' мағынасын беретін жұрнақтан алынған. Берджесс бұл романды үш аптада жазылған ойын деп санайды. 2005 жылы "Мұнайлы апельсин" Time журналының 1923 жылдан бергі 100 ең жақсы ағылшын тіліндегі роман тізіміне енді, ал Modern Library және оның оқырмандары оны 20 ғасырдың 100 ең жақсы ағылшын тіліндегі романдарының бірі деп атады. Кітаптың түпнұсқа қолжазбасы 1971 жылдан бері Канаданың Онтарио штатындағы Гамильтон қаласындағы Макмастер университетінің Уильям Реди мұрағаттары мен зерттеулер жинағында сақтаулы. Бұл кітап ең ықпалды антиутопиялық кітаптардың бірі саналады. 2022 жылы роман, Елизавета II-нің платиналық мерейтойын тойлау мақсатымен Ұлттар Достастығы авторларының 70 кітабынан құралған "Ұлы мерейтойлық оқу" тізіміне қосылды.

1-бөлім: Алекстің әлемі

Алекс - 15 жасар бандит-басшы, жақын болашақтағы антиутопиялық қалада тұрады. Оның достары ("другтар" романның ағылшын-орыс жаргонында, "Надсат") және банд мүшелері - бандтың мысығы болып табылатын баяу ақыл-ойы бар Дим; Джордж, амбициялық екінші команда; және Пит, көбінесе "ультра зорлық-зомбылық" (кездейі, зорлық-зомбылық) үшін другтардың құмарлықтарына ілесе отырып, ойнайды. Ол социопат және қатал жасөспірім қылмыскер ретінде сипатталады, сонымен қатар ол ақылды, тез ойланатын және классикалық музыканы жақсы көреді; ол әсіресе Бетховенді жақсы көреді, оны "Людвиг Ван" деп атайды. Дрюгтар өздерінің сүйікті жерінде, "Корова сүт барында" отырып, "сүт плюс" (клиенттің таңдаған есірткіні қосып жасалған сүт) ішіп, зорлық-зомбылық түнін күтуде. Олар кітапханадан үйіне келе жатқан бір ғалымға шабуыл жасайды; дүкенді тонап, иесі мен әйеліне қан құйып, есінен танып қалады; қайыршыны ұрып-соғып, сосын қарсылас топпен шайқасады. Елді мекенді аралап, ұрланған көлікпен жүріп, олар оқшауланған коттеджге кіреді және онда тұратын жас жұпты қорқытады, күйеуін ұрып, әйеліне топпен күштеп соғады. Күйеуі "Мерседес апельсин" атты қолжазбамен жұмыс істейтін жазушы, ал Алекс қолжазбаны майдалап тастамас бұрын романның негізгі тақырыбын білдіретін абзацты қарапайым оқып береді. Коровада Алекс Димды опералық үзіндіде әйелдің ән айтуына деген қарапайым жауап үшін ұрады, ал топтағы шиеленістер айқын болады. Үйінде, ата-анасының пәтерінде Алекс классикалық музыканы қатты айқайлайды, ол ұйықтамас бұрын оргазмдық бақыт сыйлайтынын айтады. Алекс келесі күні мектепке бармай қалу үшін ата-анасына ауру болып жүр деп жүр. П.Р. Дельтоидтың күтпеген сапарынан кейін Алекс дискі дүкеніне барады, онда ол жасөспірімге дейінгі екі қызды кездестіреді. Ол оларды пәтерге шақырып, есірткіге салып, зорлайды. Сол түні Алекс ұйықтап алғаннан кейін, достарының көтерілісші көңіл-күйде екенін, төменгі қабатта, жыртылған және граффитимен жабылған холлдан күтіп тұрғанын көреді. Георги Алекске тобырдың басшылығын талап етеді, олар тонау кезінде жоғары құнды мақсаттарға назар аударуды талап етеді. Алекс Димнің қолын кесу арқылы және Джорджимен күресу арқылы көтерілісті басады, содан кейін Джорджидің бай қарт әйелдің үйін тонау жоспарына келісу арқылы топты тыныштандырады. Алекс үйге кіріп, әйелді есінен танып қалады, бірақ ол сиреналарды естіп, қашу үшін есікті ашқанда, Дим оны бұрынғы жекпе-жектің кек алуы үшін ұрады. Банда Алексті полицияға ұстауға әкету үшін баспалдаққа тастап кетеді; қамауда болған кезде ол әйелдің жарақаттарынан қайтыс болғанын біледі.

Alex is a 15 year old gang leader living in a near future dystopian city. His friends ("droogs" in the novel's Anglo Russian slang, "Nadsat") and fellow gang members are Dim, a slow witted bruiser, who is the gang's muscle; Georgie, an ambitious second in command; and Pete, who mostly plays along as the droogs indulge their taste for "ultra violence" (random, violent mayhem). Characterised as a sociopath and hardened juvenile delinquent, Alex is also intelligent, quick witted, and enjoys classical music; he is particularly fond of Beethoven, whom he calls "Lovely Ludwig Van". The droogs sit in their favourite hangout, the Korova Milk Bar, drinking "milk plus" (milk laced with the customer's drug of choice) to prepare for a night of ultra violence. They assault a scholar walking home from the public library; rob a shop, leaving the owner and his wife bloodied and unconscious; beat up a beggar; then scuffle with a rival gang. Joyriding through the countryside in a stolen car, they break into an isolated cottage and terrorise the young couple living there, beating the husband and gang raping his wife. The husband is a writer working on a manuscript entitled A Clockwork Orange, and Alex contemptuously reads out a paragraph that states the novel's main theme before shredding the manuscript. At the Korova, Alex strikes Dim for his crude response to a woman's singing of an operatic passage, and strains within the gang become apparent. At home in his parents' flat, Alex plays classical music at top volume, which he describes as giving him orgasmic bliss before falling asleep. Alex feigns illness to his parents to stay out of school the next day. Following an unexpected visit from P. R. Deltoid, his "post corrective adviser", Alex visits a record store, where he meets two pre teen girls. He invites them back to the flat, where he drugs and rapes them. That night after a nap, Alex finds his droogs in a mutinous mood, waiting downstairs in the torn up and graffitied lobby. Georgie challenges Alex for leadership of the gang, demanding that they focus on higher value targets in their robberies. Alex quells the rebellion by slashing Dim's hand and fighting with Georgie, then soothes the gang by agreeing to Georgie's plan to rob the home of a wealthy elderly woman. Alex breaks in and knocks the woman unconscious, but when he hears sirens and opens the door to flee, Dim strikes him as revenge for the earlier fight. The gang abandons Alex on the front step to be arrested by the police; while in custody, he learns that the woman has died from her injuries.

2-бөлім: Людовико әдісі

Алекс кісі өлтіргені үшін 14 жылға түрмеге қамалады. Бір күні оның ата-анасы келіп, Георгидің тонау кезінде өлтірілгенін айтады. Екі жылдан кейін ол түрмедегі шіркеудің бірінде жұмыс тауып, жексенбі күнгі ғибадат кезінде музыкалық аспаптарды ойнайды. Қауымның дінбасы Алекстің Киелі кітапты зерттеуін сенімге әсер ету деп қате түсіндіреді; шын мәнінде Алекс тек қана зорлық-зомбылық немесе жыныстық қатынас туралы үзінділерді оқып шығады. Ұялыдағы серіктері оны бір қиындық туғызатын түрмедесін өлтіргені үшін айыптап, ол Ludovico техникасы деп аталатын тәжірибелік мінез-құлықты өзгерту емінен өту үшін таңдалады. Бұл әдіс - бұл жеккөрушілікпен емдеудің бір түрі. Алекс зорлық-зомбылық бейнеленген фильмдер көріп жатқанда, оған жүрек айнуын тудыратын дәрі-дәрмектер құйылады. Фильмдердің біріне, Бетховеннің Тоғызыншы симфониясына арналған саундтрек Алекс өзінің сүйікті классикалық музыкасын бұрынғыдай ләззат ала алмай қалды. Бұл әдістің тиімділігі VIP-ке көрсетіліп, Алекс өзін шапалақпен ұрған ер адамның алдында құлап, аз киінген жас әйелдің алдында өзін төмендетеді. Түрмедегі дін қызметкері Алексті еркіндікінен айырды деп айыптап жүрсе де, оқиға орнына келген үкімет қызметкерлері нәтижеге риза болып, Алекс түрмеден босатылады.

3-бөлім: Түрмеден кейін

Алекс ата-анасының пәтеріне оралады, бірақ олар оның бөлмесін жалдамалы тұрғынға беріп қойғанын біледі. Енді баспанасыз қалған ол көшеде саяп, өзін-өзі өлтірудің жеңіл жолын табуға үміттенеді, содан кітапханаға кіреді. Бірінші бөлімде Алекс ұрып-соққан ескі ғалым оны табады да, бірнеше досының көмегімен сабап тастайды. Екі полицей Алекске көмекке келеді, бірақ олардың бұрынғы қарсыласы – бандиттік топтың жетекшісі Дим мен Биллибой екені белгілі болады. Олар Алексті қала сыртына алып шығып, қинап, тастап кетеді. Алекс уақытша тұрғын үйдің есігі алдында құлап түседі, бірақ бұл үйдің бірінші бөлімде олар шабуыл жасаған үй екенін кеш түсінеді. Жазушы Ф. Александр әлі де осы жерде тұрады, бірақ оның әйелі зорлау кезінде алған жарақаттарынан қайтыс болған. Ол Алексті танымайды, бірақ оған пана беріп, оның неден өткенін сұрайды. Александр мен оның әріптестері, барлығы да үкіметті сынап, Алексті мемлекеттік қатыгездіктің символы ретінде пайдаланып, биліктегі үкіметтің қайта сайлануына кедері келтіруді жоспарлайды. Алекс ең болмаса үйге шабуыл жасаған топтың жетекшісі екенін жасырып айтады; оны үйден шығарып, жоғары қабаттағы бөлмеге қамап, динамиктер арқылы үздіксіз классикалық музыка ойнатуды ұйымдастырады. Ол терезеден секіріп, өзін-өзі өлтіруге тырысады. Алекс ауруханада оянады, онда үкімет шенеуніктері оның өзін-өзі өлтіру әрекетінен туған жағымсыз жағдайды бейтараптандыруға тырысады. Оған Ф. Александрдың оны және өзін қорғау үшін "қамауға алынғаны" айтылады. Егер босатылғаннан кейін үкімет тарапына өтсе, жақсы жалақылы жұмыс ұсынылады. Салдарын анықтау барысында оның бұрынғы зорлық-зомбылыққа бейімділігі қайта оралғаны анықталады, яғни аурухана дәрігерлері оның түзету шараларының нәтижесін жойған. Фотографтар сурет түсіріп жатқанда, Алекс зорлық-зомбылыққа толы қиялға беріліп, "Мен шынымен де емделдім" деген ойға келеді. Соңғы тарауда Алекс – енді 18 жаста, елдің музыкалық жазбалар архивінде жұмыс істейді – жаңа топпен (Лен, Рик және Булли) тағы бір қылмысқа дайындалып жатыр. Кейін ол өзгерген және үйленген Питпен кездеседі, содан кейін Алекс ақылсыз зорлық-зомбылықтан бұрынғыдай ләззат алмайтынын сезінеді. Ол қоғамға пайдалы болу үшін қылмыстық жолдан бас тартып, отбасын құру туралы ойлана бастайды, сонымен бірге оның балалары да өзі сияқты, тіпті одан да қауіпті болуы мүмкін деген ойға келеді.

Alex returns to his parents' flat, only to find that they are letting his room to a lodger. Now homeless, he wanders the streets and enters a public library, hoping to learn of a painless method for committing suicide. The old scholar whom Alex had assaulted in Part 1 finds him and beats him with the help of several friends. Two policemen come to Alex's rescue, but they turn out to be Dim and Billyboy, a former rival gang leader. They take Alex outside town, brutalise him, and abandon him there. Alex collapses at the door of an isolated cottage, realising too late that it is the one he and his droogs invaded in Part 1. The writer, F. Alexander, still lives here, but his wife has since died of what he believes to be injuries she sustained in the rape. He does not recognise Alex but gives him shelter and questions him about the conditioning he has undergone. Alexander and his colleagues, all highly critical of the government, plan to use Alex as a symbol of state brutality and thus prevent the incumbent government from being re elected. Alex inadvertently reveals that he was the ringleader of the home invasion; he is removed from the cottage and locked in an upper storey bedroom as a relentless barrage of classical music plays over speakers. He attempts suicide by leaping from the window. Alex wakes up in a hospital, where he is courted by government officials, anxious to counter the bad publicity created by his suicide attempt. He is informed that F. Alexander has been "put away" for Alex's protection and his own. Alex is offered a well paying job if he agrees to side with the government once discharged. A round of tests reveals that his old violent impulses have returned, indicating that the hospital doctors have undone the effects of his conditioning. As photographers snap pictures, Alex daydreams of orgiastic violence and reflects, "I was cured all right." In the final chapter, Alex—now 18 years old and working for the nation's musical recording archives—finds himself halfheartedly preparing for another night of crime with a new gang (Len, Rick, and Bully). After a chance encounter with Pete, who has reformed and married, Alex finds himself taking less and less pleasure in acts of senseless violence. He begins contemplating giving up crime himself to become a productive member of society and start a family of his own while reflecting on the notion that his children could end up being just as destructive as he has been, if not more so.

АҚШ-тағы соңғы тараудың қалдырылуы

Кітап үш бөлімнен тұрады, әр бөлімінде жеті тарау бар. Берджесс барлығы 21 тараудың адамның жетілуінің 21 жасқа дейінгі маңызды кезеңі ретінде танылуына уәждеме екенін айтты. АҚШ-та 1986 жылға дейін жарық көрген басылымдарда 21-тарау болмаған. Жаңартылған американдық мәтіннің кіріспесінде (осы жаңа басылымдарда жоқ 21-тараумен бірге) Берджесс кітапты алғаш рет американдық баспагерге көрсеткенде, олардың АҚШ аудиториясы соңғы тарауға қызығушылық танытпайтынын айтқан. Онда Алекс қателігін түсініп, зорлық-зомбылыққа деген құштарлығын жоғалтып, өмірін өзгертуге шешім қабылдайды. Американдық баспагердің талабы бойынша Берджесс редакторларға АҚШ нұсқасынан осы құтқарушы соңғы тарауды алып тастауға рұқсат берді, нәтижесінде әңгіме қараңғырақ аяқталады, Алекс бұрынғы, өте зорлық-зомбылыққа бейімділігіне қайта оралады – баспагердің пікірінше, бұл нұсқа "шындыққа сәйкес" және АҚШ аудиториясына тартымды болар еді. Стэнли Кубрик режиссерлік еткен фильм американдық кітап нұсқасына негізделген, ал Берджесс оны "нашар кемшіліктері бар" деп санайды. Кубрик 21-тарауды "қосымша тарау" деп атады және сценарийді аяқтағанға дейін түпнұсқа нұсқасын оқымағанын, оны пайдалану туралы ешқашан ойланбағанын мәлімдеді. Кубриктің пікірінше, және басқа оқырмандардың, соның ішінде түпнұсқалық американдық редактордың пікірінше, соңғы тарау сенімсіз және кітаптың мазмұнына қайшы келген. Дим: Алекс үнемі кемсіткен, бірақ оның күшті күресу қабілеттері үшін оның достары құрметтейтін, велосипед тізбегін қару ретінде қолданатын топ мүшесі. Кейін ол полиция қызметкері болып, бұрынғы басшылығындағы зорлық-зомбылық үшін Алекске кек қайтарады. П.Р. Делтоид: Қылмыскерлерді оңалтумен айналысатын әлеуметтік жұмыскер, Алексті дұрыс жолға салуға міндеттенген. Ол жастармен қарым-қатынас жасау туралы түсініксіз және өзінің қиын жауапкершілігіне деген эмпатия мен түсініксіздік танытпайды. Шындығында, Алекс қарт әйелді өлтіргені үшін тұтқындалып, бірнеше полицейлердің қатты соққысына ұшырағанда, Делтоид оған тек түкіреді. Түрме капелланы: Зорлыққа бейім адамды таңдау жасау мүмкін емес мінез-құлық автоматына айналдырудың моральдық екендігі туралы алғашқы сұрақ қойған кейіпкер. Бұл Алекстің әл-ауқаты туралы шынайы алаңдаған жалғыз адам, бірақ Алекс оны қабылдамайды. Алекс оны "түрмедегі Чарли" немесе "Чаплин" деп атайды, бұл Чарли Чаплиннің есімімен байланысты әзіл. Биллибой: Алекстің қарсыласы. Әңгіменің басында Алекс және оның достары Биллибой мен оның достарымен шайқасады, бірақ полиция келген кезде бұл шайқас тоқтатылады. Кейін Алекс түрмеден босатылғаннан кейін, Биллибой (Диммен бірге, ол да Биллибой сияқты полиция қызметкері болған) оны бұқаралық топтан құтқарады, содан кейін қала сыртындағы жерде ұрады. Түрме бастығы: Алекстің "Лудовико" әдісімен бірінші болып түзетуге мүмкіндік беретін адам. Ішкі істер министрі: Людовико әдісінің қайталап қылмыс жасауды азайту үшін қолданылуын шешкен үкіметтің жоғары лауазымды шенеунігі. Алекс оны Ішкі істер министрі немесе төменгі деп атайды. Д-р Браном: Людовико әдісін жасаған ғалым. Ол Алекске мейірімді және әкесіндей болып көрінеді, бірақ кейін оны театрға және Алекс "сауда креслосы" деп атаған құрылғыға мәжбүрлейді. Д-р Бродский: Браномның әріптесі және Людовико әдісін бірлесіп жасаған ғалым. Ол Браномға қарағанда әлдеқайда пассивті және аз сөйлейді. Ф. Александр: Алекс және оның достары үйіне кіріп, оны ұрып-соғып, жұмысын жыртып, әйелін қатыгездікпен зорлап, оның өліміне себеп болған автор, сол кезде ол өзінің шедевр туындысын, "Механикалық апельсин" романын жазып жатқан. Ол осы оқиғалардан қатты зардап шегеді және екі жылдан кейін Алекспен кездескенде, оны Людовико әдісінің дұрыс емес екенін дәлелдеу үшін садистік тәжірибеге қатыстырады. Үкімет оны содан кейін түрмеге қамап қояды. Фильмде оған Франк Александр есімі берілген. Мысық әйел: Алекстің тобының үйіне кіруіне кедерес келтірген, егер ол кетпесе, оқ атып, мысықтарын оған жіберемін деп қорқытқан әйел. Алекс оның үйіне кіргеннен кейін, ол онымен күреседі, мысықтарына шайқасқа қосылуға бұйрық береді, бірақ Алекске оларды қарсы тұрғаны үшін сөгіс жасайды. Ол шайқас кезінде басына ауыр жарақат алады. Фильмде оған Мисс Уэзерс есімі берілген.

The book has three parts, each with seven chapters. Burgess has stated that the total of 21 chapters was an intentional nod to the age of 21 being recognised as a milestone in human maturation. The 21st chapter was omitted from the editions published in the United States prior to 1986. In the introduction to the updated American text (these newer editions include the missing 21st chapter), Burgess explains that when he first brought the book to an American publisher, he was told that US audiences would never go for the final chapter, in which Alex sees the error of his ways, decides he has lost his taste for violence and resolves to turn his life around. At the American publisher's insistence, Burgess allowed its editors to cut the redeeming final chapter from the US version, so that the tale would end on a darker note, with Alex becoming his old, ultraviolent self again – an ending which the publisher insisted would be "more realistic" and appealing to a US audience. The film adaptation, directed by Stanley Kubrick, is based on the American edition of the book, and is considered to be "badly flawed" by Burgess. Kubrick called Chapter 21 "an extra chapter" and claimed that he had not read the original version until he had virtually finished the screenplay and that he had never given serious consideration to using it. In Kubrick's opinion – as in the opinion of other readers, including the original American editor – the final chapter was unconvincing and inconsistent with the book. Dim: An idiotic and thoroughly gormless member of the gang, persistently condescended to by Alex, but respected to some extent by his droogs for his formidable fighting abilities, his weapon of choice being a length of bike chain. He later becomes a police officer, exacting his revenge on Alex for the abuse he once suffered under his command. P. R. Deltoid: A criminal rehabilitation social worker assigned the task of keeping Alex on the straight and narrow. He seemingly has no clue about dealing with young people, and is devoid of empathy or understanding for his troublesome charge. Indeed, when Alex is arrested for murdering an old woman and then ferociously beaten by several police officers, Deltoid simply spits on him. Prison Chaplain: The character who first questions whether it is moral to turn a violent person into a behavioural automaton who can make no choice in such matters. This is the only character who is truly concerned about Alex's welfare; he is not taken seriously by Alex, though. He is nicknamed by Alex "prison charlie" or "chaplin", a pun on Charlie Chaplin. Billyboy: A rival of Alex's. Early on in the story, Alex and his droogs battle Billyboy and his droogs, which ends abruptly when the police arrive. Later, after Alex is released from prison, Billyboy (along with Dim, who like Billyboy has become a police officer) rescues Alex from a mob, then subsequently beats him in a location out of town. Prison Governor: The man who decides to let Alex "choose" to be the first reformed by the Ludovico technique. The Minister of the Interior: The government high official who determined that the Ludovico's technique will be used to cut recidivism. He is referred to as the Minister of Interior or Inferior by Alex. Dr Branom: A scientist, co developer of the Ludovico technique. He appears friendly and almost paternal towards Alex at first, before forcing him into the theatre and what Alex calls the "chair of torture". Dr Brodsky: Branom's colleague and co developer of the Ludovico technique. He seems much more passive than Branom and says considerably less. F. Alexander: An author who was in the process of typing his magnum opus A Clockwork Orange when Alex and his droogs broke into his house, beat him, tore up his work and then brutally gang raped his wife, which caused her subsequent death. He is left deeply scarred by these events and when he encounters Alex two years later, he uses him as a guinea pig in a sadistic experiment intended to prove the Ludovico technique unsound. The government imprisons him afterwards. He is given the name Frank Alexander in the film. Cat Woman: An indirectly named woman who blocks Alex's gang's entrance scheme, and threatens to shoot Alex and set her cats on him if he does not leave. After Alex breaks into her house, she fights with him, ordering her cats to join the melee, but reprimands Alex for fighting them off. She sustains a fatal blow to the head during the scuffle. She is given the name Miss Weathers in the film.

Өмірбаян

«Құрылыс сағаты» романы Хоув қаласында жазылған, ол кезде Англияның теңіз жағалауындағы ескірген қала болатын. Берджес шетелде болғаннан кейін Ұлыбританияға оралғанда, көптеген өзгерістер болғанын көрді. Кофеханалар, поп-музыка және жасөспірімдердің топтары негізінде жастар мәдениеті қалыптасты. Англия жасөспірімдердің қылмыстық әрекеттеріне байланысты қорқынышқа ұшырады. Кітаптың еркін ерік туралы зерттеудегі мақсаты – Б.Ф. Скиннер сияқты ғалымдардың ұстанымын білдіретін мінез-құлық теориясы. Берджес кейіннен кітапты үш аптада жазғанын мәлімдеді. 1962 жылға дейін бұл сөздің қолданылуы туралы ешқандай жазба табылмады, Кингсли Амис өзінің естеліктерінде (1991) Эрик Партридждің тарихи жаргон сөздігінде оның кездеспейтінін атап өтті. Дегенмен, «өте ерекше» деген сөзден кейін ықтимал емес объектіні айту, мысалы, «механикалық апельсин», немесе «төрт жылдамдықты таяқша» немесе «сол жақ қолға арналған тығын» т.б. Берджестің романынан бұрын қолданылған. Алғашқы мысал, «Диктің шляпасы сияқты ерекше», 1796 жылы пайда болды, ал 1757 жылы айтылды. Оның екінші түсіндірмесі – бұл малай тілінен алынған «оранг» сөзі, яғни «адам» деген мағынаны білдіреді. Романның ішінде басқа малай сөздеріне немесе сілтемелерге жоқ. Кітаптың кейбір басылымдарына қосылған хатында автор адам еркін ерікке ие болмаса, ол енді адам емес екенін айтады. «Жай ғана механикалық апельсин», жылтырап, көзді қуантатын зат, бірақ «Құдай немесе Шайтан, немесе (екісінің орнына жиі қолданылатын) Мемлекет ойнайтын ойыншық». Бұл атау кейіпкердің Лудовико әдісінен кейін еркін ерік-жігерін жүзеге асыруға кедеріс келтіретін жаман сезімдерге деген теріс эмоционалдық реакциясын көрсетеді. Осы жағдайды қалыптастыру үшін Алекске экрандағы зорлық-зомбылық көріністерін, жүйелі түрде жағымсыз физикалық тітіркендірумен бірге көруге мәжбүр етеді. Фильмдер көрсетілгенге дейін ішкі құсутық тудыратын дәрінің әсерінен пайда болатын лоқсығыс және «қорқыныш сезімі» сияқты жағымсыз физикалық әсерлер пайда болады. Алғашқы нұсқаларында Берджес «Лудовико әдісі» деген жұмыс атауын қолданды, ол өзі 1995 жылғы сәуірде жарық көрген басылымның кіріспесінде сипаттаған. 1962 жылғы басылымда баспагердің талабы бойынша 21-тарауды алып тастағаннан басқа, ол дайын өнімнің атын қазіргі атауына өзгертті.

A Clockwork Orange was written in Hove, then a senescent English seaside town. Burgess had arrived back in Britain after his stint abroad to see that much had changed. A youth culture had developed, based around coffee bars, pop music and teenage gangs. England was gripped by fears over juvenile delinquency. In its investigation of free will, the book's target is ostensibly the concept of behaviourism, pioneered by such figures as B. F. Skinner. Burgess later stated that he wrote the book in three weeks. No other record of the expression being used before 1962 has ever appeared, with Kingsley Amis going so far as to note in his Memoirs (1991) that no trace of it appears in Eric Partridge's Dictionary of Historical Slang. However, saying "as queer as " followed by an improbable object: " a clockwork orange", or " a four speed walking stick" or " a left handed corkscrew" etc. predates Burgess's novel. An early example, "as queer as Dick's hatband", appeared in 1796, and was alluded to in 1757. His second explanation was that it was a pun on the Malay word orang, meaning "man". The novella contains no other Malay words or links. While addressing the reader in a letter before some editions of the book, the author says that when a man ceases to have free will, they are no longer a man. "Just a clockwork orange", a shiny, appealing object, but "just a toy to be wound up by either God or the Devil, or (what is increasingly replacing both) the State." This title alludes to the protagonist's negative emotional responses to feelings of evil which prevent the exercise of his free will subsequent to the administration of the Ludovico Technique. To induce this conditioning, Alex is forced to watch scenes of violence on a screen that are systematically paired with negative physical stimulation. The negative physical stimulation takes the form of nausea and "feelings of terror", which are caused by an emetic medicine administered just before the presentation of the films. In its original drafts, Burgess used the working title 'The Ludovico Technique,' as he himself described in the foreword in the April 1995 publication. Along with removing the 21st chapter as insisted by his publisher in the original 1962 edition, he would also change the finished product's name to its current title.

Сленгтің қолданылуы

Алекс баяндаған кітапта Берджесс кітап үшін арнайы ойлап тапқан, Надсат деп аталатын жаргондық тілдің көптеген сөздері бар. Бұл өзгертілген славян сөздерінің, кокни ұйқас жаргонының және туысқан орыс тілінен алынған сөздердің (мысалы, бабушка) қоспасы. Мысалы, Надсат тілінде бұл терминдер мынадай мағыналарды білдіреді: друг (друг) = дос; молоко (молоко) = сүт; гулливер (голова) = бас; мальчик (мальчик) немесе мальчикивик = ұл; сумка (сумка) = қап немесе сөмке; Бог (Бог) = Құдай; хоррошо (хорошо) = жақсы; преступник (преступник) = қылмыскер; рука (рука) = қол; кал (кал) = қоқыс; век (человек) = адам немесе жігіт; лицо (лицо) = бет; маленький (маленький) = кішкентай; және т.б. Кейбір сөздерді Берджесс өзі ойлап тапқан, ал кейбірін бар болған тілдерден бейімдеген. Поларимен салыстырыңыз. Алекстің бір дәрігері әріптесіне бұл тілдің «ескі ұйқас жаргонының бөліктері, сондай-ақ, цыған тілінен де елеулі үлес бар. Бірақ түбірінің көп бөлігі славян пропагандасымен байланысты. Жасырын әсер ету». Кейбір сөздер ешқандай тілден туындамаған, бірақ оларды болжау оңай, мысалы, «ішке кір, сыртқа шық» немесе «ескі ішке кір, сыртқа шық» сексуалдық қатынасты білдіреді. Алайда, Cutter «ақша» дегенді білдіреді, өйткені «cutter» сөзі «нан мен май» сөзімен ұйқасады; бұл ұйқас жаргоны, ол сырттан келгендерге (әсіресе тыңдап отырған полицейлерге) түсініксіз болуға арналған. Сонымен қатар, appypolly loggy («кешірім сұрау») сияқты жаргон мектеп оқушыларының жаргонынан шыққан сияқты. Бұл Алекстің 15 жасында екенін көрсетеді. Кітаптың алғашқы басылымында түсіндірме берілмеген, оқырманға мән-жайдан мағынаны түсінуге мүмкіндік берілді. Қайта жаңартылған басылымға қосымшада Берджесс бұл жаргонның кітапты көнесіп кетпеуіне көмектесетінін және зорлық-зомбылық әрекеттерінен «порнографияның тікелей әсерін» жұмсартуға көмектесетінін түсіндірді. «Күшті зорлық-зомбылық» термині, шамадан тыс немесе негізсіз зорлық-зомбылықты білдіретін, Берджесс кітабында «күшті зорлық-зомбылық жасау» деген фразаны қамтиды. Бұл терминнің эстетикалық зорлық-зомбылықпен байланысы оның бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылуына әкелді.

The book, narrated by Alex, contains many words in a slang argot which Burgess invented for the book, called Nadsat. It is a mix of modified Slavic words, Cockney rhyming slang and derived Russian (like baboochka). For instance, these terms have the following meanings in Nadsat: droog (друг) = friend; moloko (молоко) = milk; gulliver (голова) = head; malchick (мальчик) or malchickiwick = boy; soomka (сумка) = sack or bag; Bog (Бог) = God; horrorshow (хорошо) = good; prestoopnick (преступник) = criminal; rooker (рука) = hand; cal (кал) = crap; veck (человек) = man or guy; litso (лицо) = face; malenky (маленький) = little; and so on. Some words Burgess invented himself or just adapted from existing languages. Compare Polari. One of Alex's doctors explains the language to a colleague as "odd bits of old rhyming slang; a bit of gypsy talk, too. But most of the roots are Slav propaganda. Subliminal penetration." Some words are not derived from anything, but merely easy to guess, e. g. "in out, in out" or "the old in out" means sexual intercourse. Cutter, however, means "money", because "cutter" rhymes with "bread and butter"; this is rhyming slang, which is intended to be impenetrable to outsiders (especially eavesdropping policemen). Additionally, slang like appypolly loggy ("apology") seems to derive from school boy slang. This reflects Alex's age of 15. In the first edition of the book, no key was provided, and the reader was left to interpret the meaning from the context. In his appendix to the restored edition, Burgess explained that the slang would keep the book from seeming dated, and served to muffle "the raw response of pornography" from the acts of violence. The term "ultraviolence", referring to excessive or unjustified violence, was coined by Burgess in the book, which includes the phrase "do the ultra violent". The term's association with aesthetic violence has led to its use in the media.

АҚШ-тағы тыйым салу және цензура тарихы

"Қозғалыспен жұмыс істейтін апельсин" романына цензура жасаудың алғашқы маңызды жағдайы 1973 жылы болды, кітап сатушы романды сатты деген айыппен тұтқындалды (бірақ кейіннен айыптар алынып тасталды). 1976 жылы "Қозғалыспен жұмыс істейтін апельсин" романы "жағымсыз тіл" болғандықтан Колорадо штатының Аврора қаласындағы орта мектептен алынып тасталды. Бір жыл өткен соң, 1977 жылы ол Массачусетс штатының Вестпорт қаласындағы жоғары сыныптардағы сабақтардан да осындай "жағымсыз" тілге байланысты алаңдаушылықтар туып, алынып тасталды. 1982 жылы ол Алабама штатының Анистон қаласындағы екі кітапханадан алынып, кейіннен шектеулі қолданысқа қайта орнатылды. Дегенмен, осы жағдайлардың бәрі Стэнли Кубриктің 1971 жылы түсірген танымал "Қозғалыспен жұмыс істейтін апельсин" фильмінен кейін болды, ол фильм романның тақырыптарын көптеген адамдарға таныстырғаннан кейін көптеген пікірталас тудырды.

Бастапқы жауап

The Sunday Telegraph басылымы кітапты «құнды және тіпті терең» деп бағалады. Кингсли Амис The Observer журналында романды «күлкілі қорқыныш» деп атап, «Мистер Берджесс әуесқойлықтың тамаша қорытындысын жазды, бұл, әрине, мен бұрын кездескен есімде жоқ жасөспірімдер зорлық-зомбылығына деген жаңа көзқарас» деп жазды. Малкольм Брэдбери: «Барджесс мырзаның комик жазушы ретіндегі барлық қабілеттері, олар айтарлықтай, оның кері Утопиясының бай тіліне жұмсалды. Егер сіз қорқынышқа төзе алсаңыз, стильге ғашық боласыз». Роальд Даль оны «қорқынышты және тамаша кітап» деп атады. Көптеген сыншылар тілдің жаратылыстығын мақтады, бірақ зорлық-зомбылық тақырыбына алаңдаушылық білдірді. The Spectator журналы Берджесстің «керемет техникалық тәжірибесін» мақтады, бірақ «сюжеттегі белгілі бір еріксіздік, ол сәл тітіркендіретін» деген пікірде болды. New Statesman журналы Берджесстің «біздің заманымыздың тенденцияларын өткір және қаталдықпен» қарастырғанын мақтады, бірақ кітапты «оқылуы қиын» деп атады. The Times газеті де кітапты жағымсыз бағалап, «жасөспірімдердің қылмыстық әрекеттері туралы жалпылама сөздермен бірге ғылыми-фантастикамен әуесқойша тәжірибе» деп сипаттады. Зорлық-зомбылық «детальдары бойынша сенімсіз» деп сынға алынды. Ол романның зорлық-зомбылық мазмұны оны «қайырғандығын» айтты. 1985 жылы Берджесс «Жанға от: Д.Х.Лоуренстің өмірі мен шығармашылығы» атты кітабын жариялады. Биографиясында «Леди Чаттерлидің ғашығы» ромалын талқылағанда, Берджесс Д.Х.Лоуренстің романының танымалдылығын «Шыны апельсинмен» салыстырды: «Біздің бәріміз белгілі нәрсені танымал етуге құштармыз. Мен ең танымал кітабым, немесе жалғыз танымал кітабым, оны жоққа шығаруға дайынмын: ширек ғасыр бұрын жазылған, үш апта ішінде ақша үшін жазылған, ол жыныстық қатынас пен зорлықты бейнелейтін фильмнің бастапқы материалы ретінде танылды. Фильм кітапты оқыған оқырмандарға оның мәнін түсінбеуді жеңілдетті, және осы түсініксіздік мені өмір бойы қуып жетеді. Мен осы қате түсіндіру қаупі болғандықтан кітапты жазуым керек емес еді, және дәл сол Лоуренс пен «Леди Чаттерлидің ғашығы» туралы айтуға болады».

The Sunday Telegraph review was positive, and described the book as "entertaining even profound". Kingsley Amis in The Observer acclaimed the novel as "cheerful horror", writing "Mr Burgess has written a fine farrago of outrageousness, one which incidentally suggests a view of juvenile violence I can't remember having met before". Malcolm Bradbury wrote "All of Mr Burgess's powers as a comic writer, which are considerable, have gone into the rich language of his inverted Utopia. If you can stomach the horrors, you'll enjoy the manner". Roald Dahl called it "a terrifying and marvellous book". Many reviewers praised the inventiveness of the language, but expressed unease at the violent subject matter. The Spectator praised Burgess's "extraordinary technical feat" but was uncomfortable with "a certain arbitrariness about the plot which is slightly irritating". New Statesman acclaimed Burgess for addressing "acutely and savagely the tendencies of our time" but called the book "a great strain to read". The Times also reviewed the book negatively, describing it as "a somewhat clumsy experiment with science fiction [with] clumsy cliches about juvenile delinquency". The violence was criticised as "unconvincing in detail". He said that the violent content of the novel "nauseated" him. In 1985, Burgess published Flame into Being: The Life and Work of D. H. Lawrence and while discussing Lady Chatterley's Lover in his biography, Burgess compared the notoriety of D. H. Lawrence's novel with A Clockwork Orange: "We all suffer from the popular desire to make the known notorious. The book I am best known for, or only known for, is a novel I am prepared to repudiate: written a quarter of a century ago, a jeu d'esprit knocked off for money in three weeks, it became known as the raw material for a film which seemed to glorify sex and violence. The film made it easy for readers of the book to misunderstand what it was about, and the misunderstanding will pursue me until I die. I should not have written the book because of this danger of misinterpretation, and the same may be said of Lawrence and Lady Chatterley's Lover."