Кіріспе

Мьянмадағы этникалық қарулы ұйым

Біріккен Ва мемлекетінің армиясы (Параук: Kru' Naing' Rob Rom' Hak Tiex Praog, ; , ), UWSA немесе UWS армиясы деп қысқартылатын бұл ұйым, Біріккен Ва мемлекетінің партиясының (UWSP) әскери қанаты болып табылады. UWSP Мьянмадағы Ва мемлекетінің (ресми түрде Ва өзін-өзі басқару бөлімі деп аталады) іс жүзіндегі билік партиясы есептеледі. Бұл шамамен 20,000–30,000 саяқты жақсы жабдықталған этникалық азшылық әскері.

UWSA 2009 жылдың 1 қаңтарында өз аумағын "Ва штатының арнайы әкімшілік аймағы" деп жариялады. Де-факто президенті Бао Юсян, ал вице-президенті Сяо Минляң. Мьянма үкіметі Ва мемлекетінің егемендігін ресми түрде мойындамаса да, Татмадау (Мьянма қарулы күштері) Шань мемлекетінің армиясы (RCSS) сияқты Шань ұлтшылдарына қарсы күресу үшін UWSA-мен жиі одақтасады. Мьянмадан іс жүзінде тәуелсіз болғанына қарамастан, Ва мемлекеті ресми түрде Мьянманың барлық аумағына егемендігін мойындайды. 1989 жылы екі тарап атысты тоқтату туралы келісімге, ал 2013 жылы бейбіт келісімге қол қойды. Мьянмадағы ең ірі мемлекеттік емес қарулы топ ретінде ол 2017 жылдан бері Федералды саяси келіссөздер және консультативтік комитеттің (FPNCC) жұмысын тиімді үйлестіріп келеді, ол 2021 жылға дейінгі атысты тоқтатпаған қарулы топтардың көп бөлігін білдіреді. Тәуелсіздік немесе бөлінуді талап етпеу арқасында USWA Мьянмадағы көптеген этникалық қарулы ұйымдардан ерекшеленеді.

Тарих

1989 жылғы 17 сәуірде Ва ұлысының әскерлері, басқа топтармен бірге, Мьянма Коммунистік партиясынан (МКП) көтеріліс жасап бөлінді, соның нәтижесінде Мьянмадағы ұзақ жылдарға созылған коммунистік бүлік тоқтатылды. 1989 жылғы 9 мамырда Мьянма үкіметі UWSA-мен атысты тоқтату келісіміне қол қойды, бұл қақтығысты ресми түрде аяқтады. Біріккен Ва мемлекеттік партиясы 1989 жылғы қарашада Мьянма Ұлттық Біріккен партиясы мен коммунистік емес Ва Ұлттық Кеңесінің бірігуі нәтижесінде құрылды, бұл 1989 жылғы көктемде МКП-дан жасалған көтерілістен кейін болды. 1996 жылға дейін Біріккен Ва мемлекеттік армиясы есірткі саудасының ірі қылмыскері Кхун Са басқарған Шан Монг Тай армиясына қарсы қақтығысқа қатысты, бұл аймақтағы Татмадаудың мүдделеріне сай келді. Осы қақтығыс барысында Ва армиясы Тай шекарасына жақын аумақтарды басып алып, Кенгтунның солтүстігі мен оңтүстігіндегі екі бөлек аймақты бақылауына алды. UWSA – Мьянма әскері ұйымдастырған ұзаққа созылған Ұлттық Конвенцияға қатысқан 17 қарулы топтың бірі. 2009 жылғы тамызда Біріккен Ва мемлекеттік армиясы Коканг оқиғасына қатысты, ол Мьянманың әскери хунтасының Мьянма Қарулы Күштерімен (Татмадау) болған қақтығыс еді. Бұл атысты тоқтату келісіміне қол қойылғаннан бері 20 жыл өткен соң этникалық армиялар мен үкімет әскерлері арасындағы ең ірі шайқас болды. 2023 жылғы қарашада УВСА Мьянмадағы азаматтық соғыста екі тараптан да жасалған қарулы шабуылдарға қарсы күш қолдануға уәде берді, Ва мемлекеті бейтарап аймақ деп жарияланғаннан кейін.

Көшбасшылық

Бірма Ұлттық Біріккен партиясы (БҰҰП) және кейін Біріккен Ва Мемлекеттік Армиясы (БҰАА) Чао Нги Лай, сондай-ақ Жао Ньи Лай деп те жазылады, оның құрылған және басшылық еткен тұлғасы. 1995 жылы инсульт алғаннан кейін, БҰАА-ның әскери қолбасшысы Бао Юсян басшылықты өз қолына алды, ал Чао 2009 жылы 70 жасында қайтыс болғанға дейін Біріккен Ва штаты партиясының (ББШП) Бас хатшысы қызметін атқарды. Бүгінде Бао Юсян Бас қолбасшы болып қала береді және бауырлары Бао Юйи мен Бао Юляңмен бірге БҰАА-ны басқарады. 2005 жылы ББШП бас хатшысының орынбасары болған Юйи армияда маңызды лауазымды иеленеді. Юляң солтүстік Ва төбелеріндегі Мөнг Маодағы штабты басқарады. 2022 жылы Бао Юсян мен Жао екеуінің жасы ұлғайғандықтан, Бао Юсянның туысы Бао Ай Чан Жаомен бірге Бас қолбасшының орынбасары болып тағайындалды, ал Жао өз лауазымын сақтап қалды. 2022 жылғы қайта құру БҰАА әкімшілігі мен басшылығына елеулі өзгеріс енгізбесе де, 1989 жылғы CPB басшылығы дағдарысынан алынған сабақты көрсетеді. Ли Цзирудың сыртқы істер жөніндегі өкілі қызметін тағы бір этникалық қытай ардагері Жао Гуоань иеленді. Ол 2017 және 2018 жылдары Одақ бейбітшілік конференциясы – 21 ғасырдағы Панглон бейбітшілік келіссөздеріне қатысты. Юньнаннан болғанымен, ол этникалық армиялар арасында бірма тілінде еркін сөйлейтін жалғыз делегат болды.

Аумағы

Пангам және Монг Паук қалалары осы ерекше аймақтың ішінде орналасқан. 2008 жылғы Конституцияға сәйкес, алты аудан Уа өзін-өзі басқару аймағы деп белгіленген. Олар: Монгмао, Пангваун, Намфан, Пангкам (Пангсанг), Хопанг және Матман аудандары. Монг Паук оның құрамына кірмейді, ол Монг Ян ауданының бөлігі болғанымен, UWSA бұл аймақты өз бақылауынан шығаруға күшті қарсылық көрсетті, себебі ол Моңладағы Ұлттық демократиялық одақ әскерімен (NDAA) байланыс құрады. Хопанг пен Матман UWSA бақылауында емес.

Бизнес операциялары

Атысты тоқтату туралы келісім Біріккен Уэ штаты армиясына Мьянма әскерімен логистикалық операцияларын еркін кеңейтуге мүмкіндік берді, оның ішінде көршілес Таиланд пен Лаосқа есірткі тасымалын да қамтыды. Уэ халқы есірткі сатудан түскен кірісті қару-жарақ пен ауруханалар сияқты саяси және экономикалық мақсаттарды қаржыландыруға жұмсады. 1994 жылы Уэ шенеуніктерімен сұхбаттасуда Бао Юйи (Такс Куад Ранг; сондай-ақ Бао Юйю деп танылады) есірткі тасымалына қатысқандығы үшін Қытай полициясының іздеуіне түсті. Осының салдарынан Бао Юсян мен Чжао Ньи Лай Қытайдың Каньюань Ва автономиялық округіне барып, жергілікті шенеуніктермен Каньюань келісімін жасады, онда: «Уэ штатынан халықаралық қоғамға есірткі өтпейді; Уэ штатынан Қытайға есірткі өтпейді; Уэ штатынан Бирма үкіметі бақылайтын аймақтарға есірткі өтпейді» делінген. Алайда, келісімде Уэ штатының көтерілісшіл топтарға есірткі сата алатыны туралы ештеңе айтылмаған. 1997 жылы Біріккен Уэ штаты партиясы ресми түрде 2005 жылдың соңына дейін Уэ штаты есірткіден таза болады деп мәлімдеді. 2003 жылдың 29 мамырында АҚШ-тың Есірткіге қарсы басқармасы UWSA-ны есірткі тасымалымен айналысатын ұйым деп белгіледі. 2005 жылдың 3 қарашасында Қаржы министрлігінің Шетелдік активтерді бақылау кеңсесі 11 жеке тұлға мен 16 компанияны тізімге енгізді, олар «белгіленген маңызды шетелдік есірткі тасымалдаушысы Вэй Хсуэ Канг пен Біріккен Уэ штаты армиясының (UWSA) қаржылық және коммерциялық желісінің бір бөлігі» болды. UWSA Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі есірткі өндіруші ұйым болып саналады. UWSP өз тарапынан Не Виннің әскери үкіметі мен ҚКП-ны Уэ халқын «зорлық-зомбылық пен құрып жою ойындарында патшайым ретінде» пайдаланып, оларды опий егіншілігіне итермелегені үшін айыптады. Опий егінінің көлемі 1989 жылы коммунистік басшылыққа қарсы көтеріліс шығарған және оны құлатқан Коканг пен Уэ көтерілісшілері мен әскери барлау басшысы Кхин Нюнт арасындағы атысты тоқтату келісіміне делдалдық жасаған бұрынғы есірткі бароны және соғыс лорды Ло Хсинг Хан өзінің есірткі империясын қайта құрғаннан кейін артты. Опиаттарды экспорттаудың дәстүрлі «Алтын үшбұрышынан» өзге, өндіріс метамфетаминге немесе «яа баа»ға дейін кеңейді, ол героинге қарағанда арзан және өндіруге оңай. Тайланд билігі метамфетамин өндірісін, тасымалдауын және тұтынуын ұлттық қауіпсіздікке қатер деп айыптады. Ол 2011 жылдың 5 қарашасындағы Меконг оқиғасына қатысы бар екенін жоққа шығарды. Лаос пен Уэ аймағындағы мак егісі 2005 жылы UWSP-мен енгізілген тыйым салудың нәтижесінде азайды. 1999 жылы Бао Юсян алты солтүстік Уэ ауданының мак егістіктерінен алыстатылып, негізінен Шан және Лаху аймақтарына көшіруге бұйрық берді. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (ДҰАЖ) мен Қытай бұрынғы мак егіншілеріне шұғыл азық-түлік көмегін де ұсынды. Алайда, аймақтағы қытайлық қылмыстық ұйымдар өндіріс желісін героиннен амфетаминге немесе «яа баа» сияқты стимуляторларға ауыстырған болуы мүмкін, сондай-ақ Санканг пен Хаилонгта шағын базалар бар. UWSA бұрын өз банкін де басқарған. Бао Юсянның күйеу баласы Хо Чун Тинг (сондай-ақ Айк Хоу және Хсяо Хоу деп танылады) Янгон әуе компаниясының негізгі иесі және басқарушы директоры, сондай-ақ қонақүйлер желісін басқаратын Теткам компаниясының төрағасы. Кхин Нюнт пен хунтадағы бірнеше генералдарға жақын болған ол Янгон қаласын дамыту кеңесімен бірге асыл тастар аукциондарына және бірнеше ірі құрылыс жобаларына қатысты. 2009 жылдың қаңтарында оның танымал серіктестері есірткімен байланысты қылмыс жасады деп тұтқындалғаннан кейін ол Пангкамға қашып кеткен. Айк Хоу 2008 жылдың 25 қарашасында АҚШ Қаржы министрлігінің Шетелдік активтерді бақылау кеңсесі жариялаған Арнайы белгіленген азаматтар мен тыйым салынған адамдар тізіміне енгізілді. Тайландтың бұрынғы премьер-министрі Таксин Шинаватра мен Тайланд әскері UWSA-мен ұзақ жылдардан бері бизнес байланыстарында болып келеді. Ресми түрде бейтараптығын жариялағанына қарамастан, UWSA Үш бауырлас Альянсы сияқты хунтаға қарсы топтарға қару-жарақ (MANPADS-тен басқа) жеткізіп береді деп күдіктелді.

Қытаймен қарым-қатынас

UWSA Қытаймен ұзақ жылғы саяси және әскери байланыстардың арқасында пайда тапты және Қытайдың қауіпсіздік органдарымен тығыз қарым-қатынас орнатып келеді. Ең маңыздысы, бұл Қытайға Бирма ішінде ықпал етуге мүмкіндік береді, соның арқасында ол Сино-Мьянма құбырлары сияқты басқа да мәселелерді ілгерілетуге қабілетті. Бейжіңнің ресми өкілі – бұл оның дипломатиялық тәсілінің тек бір бөлігі ғана, ол орталық үкіметпен ғана емес, сонымен қатар Қытай-Мьянма шекарасындағы түрлі этникалық әскерлермен де байланыс жасайды және шекара арқылы табиғи ресурстар саудасын қорғайды. Біріккен Уэ мемлекетінің армиясында 30 000 әскери қызметші және 10 000 резервтік күш бар. Бұл – атысты тоқтату келісіміндегі ең ірі топтардың бірі. Айлық жалақысы бар болғаны 60 юань (7,5 АҚШ доллары). 2002 жылдың наурыз-мамыр айларында УВСА тай әскерімен қақтығысқа түсті.

Қару-жарақпен қамтамасыз ету

Jane's Intelligence Review журналының 2008 жылғы сәуірдегі мәліметіне сәйкес, Қытай Біріккен Уэ армиясына қару-жарақ жеткізудегі басты көз болып, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Тайланд және Камбоджа сияқты дәстүрлі қара нарық көздерін ығыстырды. Қытайдан UWSA-ға қару-жарақ беру Бейжіңдегі жоғары деңгейде жүзеге асырылады. Jane's 2001 жылы UWSA-ның Қытайдан HN 5N жер-әуе зымырандарын (SAM) алғанын, Тай шекарасына жақын жерде 40-50 лабораторияда yaa baa өндірісімен айналысқанын хабарлады. 2014 жылдың қарашасында Jane's UWSA-ның FN 6 жер-әуе зымыранын HN 5N-ді алмастыру үшін сатып алғанын хабарлады, бірақ UWSA бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Сонымен қатар, UWSA қытайлық қару-жарақ өндірушілері мен Мьянмадағы басқа да бүлікші топтар арасында делдал рөлін атқарады. 2012 жылға қарай қытайлық қолдау Пангамда 6×6 PTL 02 шабуылдық зеңбірегінің пайда болуына дейін артты. 2013 жылдың 29 сәуірінде Janes IHS Қытайдың UWSA-ға TY 90 әуеден әуеге зымырандарымен жабдықталған бірнеше Mil Mi 17 тікұшағын жеткізгенін хабарлады. Қытай, тайлық әскери дереккөздері, Мьянманың басқа этникалық топтары және UWSA бұл айыптауларды жоққа шығарды. 2015 жылы IHS Jane's UWSA мүшелерінің қытайлық 96 типті 122 мм гаубицалармен және HJ 8 танкке қарсы басқарылатын зымырандармен (ATGM) оқудан өткенін хабарлады. 2008 жылдың желтоқсанындағы Jane's басылымында UWSA қару-жарақтан түскен табысын және есірткі саудасын толықтыру үшін қару-жарақ өндірісіне көшкені, AK-47 автоматтары үшін шағын қару-жарақ өндірісін бастағаны айтылды.

Әскерге шақыру саясаты

UWSA-ның талабы бойынша әрбір үй шаруашылығында кем дегенде бір ер адам UWSA немесе Ва мемлекеттік басқаруында қызмет етуі тиіс. Атаулы отбасылар әскерге немесе басқаруға екі ер адам беруге міндетті.