Кіріспе

Ирландиялық заңгер (1949–1989)

Патрик Финукайн (/f//ɪ/'/n//uː//k//ə//n/; 21 наурыз 1949 – 12 ақпан 1989) Ол Ұлыбритания қауіпсіздік қызметтерімен байланысқан Ольстер қорғаныс қауымдастығының (UDA) жартылай әскери тобымен өлтірілді. 2011 жылы британ премьер-министрі Дэвид Кэмерон Пэт Финукайннің отбасымен кездесіп, байланыс үшін кешірім сұрады. Финукайннің өлтірілуі Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар кезіндегі ең даулы оқиғалардың бірі болды. Ол Белфастағы үйінде үш баласы мен әйелімен бірге тамақ ішіп отырғанда, оған он төрт рет оқ атылды, ал әйелі де шабуыл кезінде жараланды. 2004 жылдың қыркүйегінде УДА мүшесі Кен Барретт, атуды мойындағаннан кейін Корольдік Ольстер полициясының арнайы бөліміне хабаршы ретінде алынып, оны өлтіргені үшін кінәсін мойындады. Ауқымды халықаралық қысымнан кейін британ үкіметі қоғамдық сауалдауды жариялады. Бұл 2001 жылы Уэстон-паркте британ және ирландия үкіметтері арасында жасалған келісімнің нәтижесі болды. Олар Финукайн ісін қарау үшін халықаралық судья тағайындауға және егер келісім фактілері анықталса, қоғамдық сауалдау ұсынылуына келісті. Халықаралық судья келісімнің фактілерін анықтағаннан кейін британ үкіметі Финукайн отбасына берген уәдесінен бас тартты. Екі қоғамдық сауалдау британ қауіпсіздік күштерінің Финукайннің өлтірілуіне қатысқандығын көрсетті және қоғамдық сауалдау жүргізуге жоғары деңгейдегі талаптар болды. Алайда 2011 жылдың қазан айында жоспарланған қоғамдық сауалдаудан гөрі шектеулі ауқымдағы тексеру жүргізілетіні хабарланды. Сэр Десмонд де Силва басқарған бұл тексеру 2012 жылдың желтоқсанында "бірнеше үкіметтердің қасақана және толық сәтсіздікке ұшырағанын" мойындаған есеп жариялады. Финукайн отбасы Де Сильва есебін "алдаспақшылық" деп атады.

Өмірбаян

Финукейн Белфаст қаласындағы Фолс-роудтағы белгілі республикалық отбасында дүниеге келді. Ол үлкен бала болды, алты бауыры – Джон, Лиам, Жерар, Сеймус, Мартин және Дермот, сондай-ақ Розалин деген қарындасы болды. Қиындықтар басталғанда оның отбасы үйінен шығарылып кетті. 1973 жылы Дублин Тринити колледжін бітірді. Оның бауырларының бірі, Джон, 1972 жылы Фолс-роудта болған көлік апатында қаза тапты. Ол Уақытша Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) мүшесі болған. Тағы бір бауыры, Дермот, Ирландия Республикасынан Солтүстік Ирландияға түрме күзетшісін өлтірген деген айыппен экстрадициялау әрекеттеріне қарсы сәтті күресті; ол 1983 жылы Лейб-Зейден қашқан 38 ИРА тұтқынының бірі болды. Үшінші бауыры, Сеймус, 1988 жылдың наурыз айында Гибралтарда Арнайы әуе күштері (SAS) атып өлтірген ИРА үштігінің бірі Майрид Фарреллдің күйеуі болды. Сеймус 1976 жылы Бобби Сэндс және тағы жеті ИРА мүшесімен бірге Оңтүстік Белфасттағы Балморал жиһаз дүкенін жоюға тырысқан кезде тұтқындалғанға дейін Батыс Белфастағы ИРА бөлімшесіне жетекшілік етті. Ол 14 жылға бас бостандығынан айырылды. Финукейн Тринити колледжінде танысқан Геральдинамен үйленді, ол орта таптың протестант отбасынан шыққан қыз; олардың үш баласы болды. Оның ұлы Джон – «Синн Фейн» саясаткері, ол 2019 жылдың мамырында Белфаст қаласының лорд-мэрі болып сайланды және 2019 жылдың желтоқсанында Белфаст Солтүстік округінен парламент депутаты болып сайланды. Финукейн футболшы да болды және Ирландия лигасында «Crusaders» және «Distillery» командаларында шабуылшы ретінде ойнады.

Құқықтық қорғау мәселелері

Пэт Финукайнның ең танымал клиенті ИРА-ның аштықпен күрескен Боби Сэндс болды. Ол сондай-ақ 1981 жылы Maze түрмесіндегі аштық акциясы кезінде қайтыс болған басқа ИРА және Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясының аштықпен күрескендері Брайан Гилленді, сондай-ақ 1982 жылы Royal Ulster Constabulary (RUC) атқан үш адамның бірі Гервайз Маккеррдің жесірін де қорғады. 1986 жылы ол Белфаста интернацияға қарсы митингте пластикалық оқтан қаза тапқан азамат Джон Даунздың жесірі Бренда Даунзды өкілдік етті. 1988 жылы ол капралдарды өлтіру ісіне қатысты айыпталған Пэт МакГеоунды қорғады және Крамлин жолындағы сот үйінің алдында МакГеоунмен бірге суретке түсірілді.

Өлім

1989 жылғы 12 ақпанда Финукайн Фортвиллиам Драйв, Солтүстік Белфаст қаласындағы үйінде Кен Барретт және тағы бір маскалы адамдардың қолынан қаза болды. Олар сәйкесінше 9 мм-лік Browning Hi Power тапаншасы мен .38 револьверін қолданды. Оған 14 рет оқ тиді. Екі қарулы адам үйдің алдыңғы есігін балғамен бұзып, Финукайн отбасымен бірге жексенбілік тамақтанып отырған ас үйге кірді; олар дереу атып, оны екі рет жаралады, нәтижесінде ол еденге құлады. Содан кейін, оның үстінде тұрған қарулы адам оның бетіне жақыннан 12 оқ атты. Финукайнның әйелі Джеральдин оқ жарығынан жеңіл жарақат алды, ал олардың үш баласы үстелдің астына тығылып, осы оқиғаның куәсі болды. RUC дереу кісі өлтіру фактісі бойынша тергеу жұмыстарын бастады. CID тобын басқарған аға офицер детектив-суперінтендант Алан Симпсон болды, ол RUC D дивизиясының Антрим-роуд станциясында үлкен оқиғалар бөлмесін құрды. Симпсонның тергеуі алты аптаға созылды, ол кейіннен бастапқыда басқа агенттіктерден ақпараттың жетіспеушілігі байқалғанын мәлімдеді. Ulster Defence Association/Ulster Freedom Fighters (UDA/UFF) 39 жастағы заңгерді IRA-дағы жоғары лауазымды офицер болғандықтан өлтіргендерін мәлімдеді. Полиция оның өліміне байланысты сотта бұл мәлімдемені қолдайтын ешқандай дәлел таба алмады. Финукайн көптеген маңызды істерде республикашылдардың, сондай-ақ лоялистердің де мүдделерін қорғады. Финукайнның ісі бойынша RUC және Стивенс есебі оның IRA мүшесі емес екенін анықтады. Республикашылдар О'Кэллаханның "Информер" кітабында және кейбір газет мақалаларында жасаған мәлімдемелерін қатаң сынады. Республикашылдардың бірі О'Кэллаханның "ИРА-дағы бұрынғы маңыздылығын жоғарылатып көрсетуге және жеке республикашылдарға қатысты негізсіз айыптаулар жасауға мәжбүр болғанын" айтты.

Кейінгі зерттеулер

1999 жылы Джон Стивенс қауіпсіздік күштері мен лоялист жарымәскерилер арасындағы келісім туралы айыптауларды үшінші рет тергеу барысында Финукайн мен Брайан Адам Ламберттің қазасына осындай келісімнің қатысы бар деген қорытындыға келді. Тергеу нәтижесінде, RUC арнайы бөлімінің агенты және UDA мүшесі, лоялист квартирмейстері Уильям Стобиге кейіннен Финукайнды өлтіруге қолданылған пистолеттердің біреуін ұсынды деген айып тағылды, бірақ ол өзінің іс-әрекеттері туралы арнайы бөлімнің басшыларына хабарлағанын мәлімдегендіктен сот отырысы тоқтап қалды. 2000 жылы Amnesty International сол кездегі Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Питер Мандельсоннан оның өліміне байланысты оқиғаларды қоғамдық түрде тергеуді бастауды талап етті. 2001 жылы Вестон-парктегі келіссөздер нәтижесінде, зейнеткердегі канадалық судья Питер Кори Ұлыбритания және Ирландия үкіметтері тарапынан Финукайн, Роберт Хамилл, Гарри Брин, Боб Бьюкенен және Қауіптілік кезеңінде қаза тапқан басқа да адамдарды өлтіруде британдық және ирландтық қауіпсіздік күштерінің келісім жасағаны туралы айыптауларды тергеу үшін тағайындалды. Кори 2004 жылдың сәуір айында баяндама жасап, Финукайнның қазасын қамтитын қоғамдық тергеулер ұйымдастырылуын ұсынды. 2002 жылы МИ5 "ұлттық қауіпсіздік мүддесі үшін" Коридің тергеуінің қатты дискілерін жойды. 2004 жылы Кен Барретт Финукайнды өлтіргеніне кінәлі деп танылды. Оның кінәлі деп танылуы 1991 жылдан бері жоғалып кеткен полицияға берген жазбадағы мойындаудың қайта табылуынан кейін болды. 2006 жылдың 17 мамырында АҚШ Өкілдер палатасы британ үкіметінен Финукайнның қазасына қатысты тәуелсіз қоғамдық тергеу жүргізуді талап ететін резолюция қабылдады.

Алғашқы тергеулер

2007 жылы британ үкіметі қоғамдық тергеу жариялады, бірақ Финукайн отбасы оның шектеулі өкілеттіктерін сынап, ынтымақтастық танытпайтындарын мәлімдеді. Amnesty International тәуелсіз тергеуді қайтадан талап етті және британ сот жүйесінің өкілдерін, егер тергеу 2005 жылғы Тергеулер туралы заңға сәйкес өткізілсе, оған қатыспауға шақырды. Финукайнның жесірі Джеральдин Ұлыбританиядағы барлық жоғары сатыдағы судьяларға осы өтінішті қайталап хат жазды және науқанға назар аудару үшін The Times газетінде толық беттік жарнама жариялады. 2007 жылдың маусым айында қауіпсіздік күштерінің ешбір өкілі кісі өлтірумен байланысты айыптама алмайтыны хабарланды. 2011 жылдың 11 қазанында Финукайн отбасының мүшелері Даунинг-стритте премьер-министр Дэвид Кэмеронмен кездесті. Кэмерон оларға Пат Финукайнның өліміне мемлекеттің араласуы үшін ресми түрде кешірім сұрады. Кездесуден кейін Финукайнның ұлы Майкл, Тони Блэр бұрын қабылдаған Коридің қоғамдық тергеу туралы ұсынысы орындалмағанын және оның орнына Стивенс пен Коридің іс-құжаттарына қайта қарау жүргізілетінін білгендерінде, өздері мен отбасының "шын мәнінде қатты таңқалғанын" айтты. Джеральдин Финукайн бұл ұсынысты "нағыз қорлау – дұрыс қоғамдық тергеудің сыртымнан жасалған, жартылай көңілсіз баламасы" деп сипаттады. Келесі күні ресми кешірім Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Оуэн Патерсон тарапынан Парламентте жарияланды. Питер Коримен болған әңгімелеріне сүйене отырып, Финукайнның жесірі кейіннен Маргарет Тэтчердің, сол кездегі Ұлыбритания премьер-министрінің, "оқиғаның қандай болғанын нақты білгенін" мәлімдеді. Ол Коридің "кабинет мүшелерінің көзі үшін ғана" деп белгіленген құжаттарды көргенін және оларда келіссөздер мен оның күйеуінің өлтірілуі туралы ақпарат болғанын айтты.

Де Сильваның есебі

2012 жылдың 12 желтоқсанында үкімет сэр Десмонд де Силва жүргізген тергеудің нәтижелері бойынша "Пэт Финукан туралы шолуды" жариялады. Бірақ Финукан отбасы Де Силва баяндамасын "алдаспақ" және "ақиқатты жасыру" деп сынады, олардың пікірін ескермеді.

2015 жылғы сот ісі

2015 жылдың соңында үш бұрынғы RUC офицері – Тревор Макилвра, Джонстон Браун және Алан Симпсон Солтүстік Ирландия полиция қызметіне (PSNI) қарсы Белфаст Жоғары сотына талап арыз берді. Олар PSNI бір құпия жоспарды жабу үшін, Еуропалық конвенцияны бұза отырып, олардың кісі өлтіруге қатысты тергеуін кешіктіргенін мәлімдеді. Соттағы талап арыздарда RUC-тің жоғары лауазымды шенеунігі тергеуді басқарған Симпсонға "осы іске тым терең араласпауды" айтқандығы көрсетілді. Симпсон сондай-ақ тергеу кезінде өзіне ештеңе білмейтінін айтқан Арнайы бөлімнің жоғары лауазымды өкілінің Де Сильва есебінде маңызды ақпараттан хабардар болғаны анықталды.

Кейінгі дамуы

2019 жылдың ақпан айында Ұлыбританияның Жоғарғы соты Финукайн отбасымен келісімде болып, Ұлыбританияның адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 2-бабын орындамағанын бірауыздан анықтады, ол конвенцияның басқа да қағидаларымен қатар, қол қойған елдерді мемлекеттік билік өкілдерінің әрекеттерінен туындаған өлімдерді тиісінше тергеуге міндеттейді. 2020 жылдың 12 қазанында Солтүстік Ирландия хатшысы Брэндон Льюис 2020 жылдың 30 қарашасына дейін немесе одан бұрын қастандыққа қатысты қоғамдық тергеу өткізу туралы шешім қабылдауға уәде берді. Ұлыбританияның Лейбористік партиясы Ұлыбритания үкіметін "кешіктірмей әрекет етуге" және "тәуелсіз қоғамдық тергеу" құруға шақырды. 2020 жылдың 26 қарашасында АҚШ Конгресінің 24 мүшесі Борис Джонсон үкіметінен Пат Финукайнның өлтірілуіне қатысты қоғамдық тергеу жүргізуді талап етті. Республикашылдар мен демократтардың өкілдері Ұлыбритания үкіметін осы істе "сенімді сақтамағаны" үшін айыптады. Төрт күннен кейін Льюис PSNI және полиция омбудсмені жүргізіп жатқан тергеулерге сілтеме келтіре отырып, қоғамдық тергеуді өткізу туралы талаптарды қабылдамады, PSNI бас комиссарының жаңа айғақтар табылмағаны туралы мәлімдемесіне қарамастан. Льюис мырза "қазіргі уақыт қоғамдық тергеу үшін тиімді емес" екенін айтты, бірақ болашақта тергеу жүргізу мүмкіндігін жоққа шығармады. Синн Фэйн, SDLP, Альянс партиясы және Жасыл партия Льюиске бірлескен хат жолдап, оның шешімін Финукайн отбасына жасалған құрметсіздік деп бағалады.

Мұра

Madden & Finucane Solicitors, 1979 жылы Финукейн мен Питер Мэдден құрған, қазір Мэдден басқаратын lc=yes, мемлекет тарапынан зұлымдыққа ұшыраған деп санайтын адамдар мен олардың туыстарының мүддесін қорғай береді. Оның құрметіне аталған Пэт Финукейн орталығы Солтүстік Ирландиядағы адам құқықтарын қолдау және лоббилеумен айналысатын ұйым.