Кіріспе

феминистік теология – буддизм, индуизм, сикхизм, неопаганизм, Бахаи діні, иудаизм, ислам, христиандық және жаңа ой сияқты бірнеше діндерде кездесетін, осы діндердің дәстүрлерін, амалдарын, кітаптарын және теологиясын феминистік көзқараспен қайта қарастыруға бағытталған қозғалыс. Феминистік теологияның мақсаттарының арасында дін қызметкерлері мен діни басшылар арасында әйелдердің рөлін арттыру, патриархалды (ерлер басымдығын көрсететін) Құдай туралы бейнелер мен тілді қайта түсіндіру, әйелдердің мансап және ана болудағы орнын анықтау, діндердің қасиетті мәтіндеріндегі әйелдер бейнесін зерттеу және аналық билікке негізделген діндерді қарастыру бар.

Феминисттік теологияның дамуы

Бұл қозғалыстың нақты басталу күні белгіленбесе де, оның тамырлары 1960 жылдары Валери Савинг (Голдштейн) жазған «Адамның жағдайы: Әйелдік көзқарас» деген мақалаға дейін жетеді. Оның еңбегі, заманауи тұрғысынан, ерлер үшін жазылған теологияларды сынап, жылдар бойы қалыптасқан, әйелдерді қысымға ұшырататын патриархалық жүйелерді бұзуға бағытталды. Савингтің мақаласы жарияланғаннан кейін көптеген ғалымдар оның идеяларын қабылдап, дамыта бастады, осылайша феминистік теология қозғалысы одан әрі өркендеді. Гренц пен Олсон феминистік теологияның қадамдарын үш кезеңге бөледі: бірінші, феминистік теологтар өткенде әйелдерге жасалған қарым-қатынасты сынап талдайды, екінші, феминистік идеологияны қолдайтын балама библиялық/діни мәтіндерді анықтайды, үшінші, осындай стандарттарға сай теологияны құруға талап қояды – қайта жаңарту, жою және/немесе түзету арқылы. Гренц пен Олсон сондай-ақ, барлық феминистер жүйеде кемшілік бар екендігіне келіссе де, әйелдер өз идеалдарын қолдау үшін Киелі кітаптан және христиан дәстүрінен қаншалықты алшақтауға дайын екендігі мәселесінде пікір келіспеушіліктер бар екенін айтады. Бұл тұжырым феминистік теология басқа діндермен немесе христиандықтан тыс рухани байланыстармен қарым-қатынас жасайтын кезде де маңызды болып табылады.

Тарихқа дейінгі дін және археология

Монотеистикалық немесе монотеистикалыққа жақын "Ұлы Құдай" басымдығын кейбір заманауи матриархистер Жерорта теңізінің өркениеттік өрлеу дәуіріндегі монотеизмнің тарихи қалыптасуымен байланысты Ыбырайымдық Құдайдың әйелдік нұсқасы, оған дейінгі немесе аналогы ретінде жақтайды. Табиғат Ана (кейде Жер Ана деп те аталады) – табиғаттың өмір сыйлайтын және күтім көрсететін қасиеттерін ана бейнесі арқылы көрсететін табиғаттың кең таралған бейнесі. Жер Ананы және Табиғат Ананы бейнелейтін әйелдердің суреттері мәңгілік. Тарихи алдындағы дәуірлерде құдайларға құнарлылық, шаруашылық өнімділік және егін шаруашылығының молдығымен байланысты құлшылық ететін. Патриархалды дін пайда болғанға дейінгі мыңжылдықтарда діни қызметкерлер инка, ассириялық, вавилондық, славяндық, римдік, грек, үнді және ирокездік діндердің түрлі салаларына билік еткен.

Жыныстық қатынас және Құдай

Феминисттік руханилықты ұстанатын басқалар батыс монотеистік дәстүрлерді феминисттік тұрғыдан қайта қарастыруға бейім болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, Құдайдың еркек жынысты екендігі туралы түсінік жоққа шығарылады және Құдайға еркек жалғаулы есімдер қолданылмайды. Феминисттік руханилық сондай-ақ, Құдайдың авторитарлық, әкелік немесе тәртіп сақшысы ретінде бейнеленген түріне қарсы шығуы мүмкін, оның орнына "аналық" сипаттарға, яғни күтім, қабылдау және шығармашылыққа баса назар аударады. Кэрол П. Крис – "Неліктен әйелдерге Құдай керек" атты кең таралған мақаланың авторы, ол ежелгі дәуірде жоғары Құдайдың әйелдік құдай болған деген идеяны қолдайды. Бұл мақала 1978 жылдың көктемінде Санта-Круздегі Калифорния университетінде өткен "Ұлы Құдайдың қайта жаралуы" конференциясында 500-ден астам көрерменге арналған негізгі құттықтау ретінде таныстырылды және алғаш рет Heresies: The Great Goddess Issue (1978), 8–13 беттерде жарияланды. Кэрол П. Крис сонымен қатар "Визияларды тоқу: Феминисттік руханилықтағы жаңа үлгілер" (1989) және "Әйелдер рухының оянуы" (1979/1989) атты классикалық феминисттік дін антологияларын бірлесіп құрастырды; соңғысы оның "Неліктен әйелдерге Құдай керек" мақаласын қамтыды.

Жаңа ой қозғалысы

Жаңа ой қозғалысының бір ғана бастауы болған жоқ, оны бірнеше рухани ойшылдар мен философтар итеріп алға жылжытты және түрлі діни конфессиялар мен шіркеулер, әсіресе Біртұтас шіркеу, Діни ғылым және Құдай ғылымы шіркеуі арқылы қалыптасты. Оның көптеген оқытушылары мен студенттері әйелдер болғандықтан, бұл феминистік қозғалыс еді; қозғалыстың негізін қалаушыларының ішінде "мұғалімдердің мұғалімі" деп танылған Эмма Кертис Хопкинс, Миртл Филлмор, Малинда Крамер және Нона Л. Брукс болды.

Христиандық

Христиандық феминизм – ерлер мен әйелдердің моральдық, әлеуметтік, рухани және көшбасшылық тұрғыдан теңдігін христиандық перспективадан ілгерілетуге және түсінуге ұмтылатын феминистік теологияның бір саласы. Бұл олардың дінін феминистік ой-пікірге сәйкес реформалау арқылы жүзеге асырылады. Христиан феминистері христиандықты толыққанды түсіну үшін әйелдердің осы бағыттағы үлесінің қажеттілігін айтады. Бұл теологтар Құдайдың жыныс, нәсіл сияқты биологиялық белгілерге негізделіп кемсітушілік танытпайды деп есептейді. Олардың басты мәселелеріне әйелдердің дін қызметкеріне тағайындалуы, христиан некесінде ерлердің басымдығы, тең рухани және моральдық қабілеттерді мойындау, репродуктивтік құқықтар және әйелдік немесе гендерлік шекарадан асып түсетін Құдайды іздеу кіреді. Христиан феминистері көбінесе феминизмнің христиандыққа қарсы емес, керісінше, оның мәтіндерінде әрдайым болғанын дәлелдейтін тарихи мәтіндердің тұжырымдамаларына сүйенеді. Мэри Дейли ирландтық католик отбасында өсті және барлық білімін католик мектептерінде алды. Ол үш докторлық дәрежесіне ие: қасиетті теологиядан Сент-Мэри колледжінен біреуі, ал теология және философиядан Швейцарияның Фрибург университетінен екеуі. Алғашқы жұмыстарында Дейли христиандықты іштен реформалауға ниеттенсе, кейіннен христиандық қажетті өзгерістерді жасауға қабілетсіз екенін түсінді. Фордтың «Заманауи теологтар» кітабында: «Мэри Дейли христиандықтың орталық символизміне қатысты әйелдердің тудырған мәселелерін және оның олардың өзіне түсінігі мен Құдайға қарым-қатынасына тигізетін әсерін ешкімнен жақсы түсіндірген жоқ», делінген. Дейли – кейбір феминист теологтардың қайта жаңарту мен реформалаудың енді мүмкін емес деген қорытындыға келіп, айыптаудың ғана жол бар екенін түсінуінің жарқын мысалы. «Розмари Рутер христиандық сенімділіктің мәселелері туралы, әсіресе экклезиология және шіркеу әлеміндегі қақтығыстармен байланысы, яһуди-христиандық қатынастар, Америкадағы саясат және дін, сондай-ақ феминизм туралы жазған». Рутер қазіргі заманның маңызды христиандық феминист теологтарының бірі саналады. Оның «Сексизм және Құдай туралы сөз» атты кітабы – христиандық теологияның феминистік тұрғыдан алғашқы бағасы. 1970 жылдары Филис Трибл диссертациялық жетекшісі Джеймс Мюленбург әзірлеген риторикалық сын әдісін қолдана отырып, библиялық зерттеулерге христиандық феминистік көзқарасты енгізді. Христиандық феминистік теология көбінесе ақ нәсілді әйелдерге бағытталған деп сынға ұшырайды. Бұл Алис Уокердің еңбектерінде қалыптасқан афроамерикандық әйелдерге назар аударатын феминистік теология, Азия феминистік теологиясы және Ада Мария Исаси Диас ұсынған Латиналық әйелдерге қатысты мухериста теологиясы сияқты қозғалыстардың пайда болуына әкелді. Гендерлік теңдік пен әділеттілікті жақтаған, бірақ өзін феминистік қозғалыспен байланыстыруды қаламайтын христиандар арасында «христиандық теңдік» термині жиі қолданылады. Христиандық академияда әйелдер апологеттері көбірек көзге түсе бастады. Олардың сенімді қорғау әдісі жеке, мәдени және «махаббатқа» негізделген тыңдау арқылы ерекшеленеді. Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуіндегі феминизм туралы көбірек білу үшін осы мақаланы қараңыз. Бостандық теологиясын жақтаушылардың кейбіреулері Құдайды «Ол» деп атауға бейім. Бұл әсіресе теологиялық семинарияның факультетіне қатысты, ол бостандық теологиясының орталығы және тіпті сенатор Рафаэль Уорнок Иоанн 3-тің түсіндірмесінде Құдайды «Ол» деп атады. Сондай-ақ қараңыз: Біртұтас шіркеу, Христиандық ғылым, Христиандық теологиялық практика және Постмодерндік христиандық.

Ислам діні

Ислам феминизмі – исламдағы әйелдердің рөлімен айналысатын феминизмнің бір түрі. Ол жынысына қарамастан, барлық мұсылмандардың қоғамдық және жеке өмірде толыққанды теңдікке қол жеткізуін мақсат етеді. Ислам феминистері ислами аяда негізделген әйелдердің құқықтарын, гендерлік теңдікті және әлеуметтік әділдікті жақтады. Исламға тамырланғанмен, бұл қозғалыстың алға бастаушылары діни емес және мұсылман емес феминистік идеяларды да пайдаланды және ислам феминизмінің жаһандық феминистік қозғалыстың бір бөлігі екенін мойындады. Қозғалыстың жақтастары Құрандағы теңдік туралы терең түсініктерді көрсетуге тырысады және Құран (қасиетті кітап), хадис (Мұхаммедтің сөздері) және шариғат (заң) арқылы ислами оқулардың патриархалды түсіндірілуіне күдік тудыруға шақырады, осы арқылы тең және әділ қоғам құруға ұмтылады. Бұл Құранның басшылығымен әйелдердің дербестігін қолдау арқылы жүзеге асырылады. Ричмонд университетінің заң профессоры Азиза әл-Хибри сияқты феминистік теологтар KARAMAH: Адам құқықтары үшін мұсылман әйелдерінің адвокаттарын құрды. Феминистік теология мен ислам ислам әйелдері ауыр жарақат алған кезде рухани байланысты нығайтуға, әсіресе әйелдердің адам құқықтарын қорғауға көмектеседі. Фатима Мернисидің "Исламның ұмытылған патшайымдары" кітабы ислам феминистік теологиясы үшін маңызды туынды болып табылады және оның батыс емес мемлекеттермен байланысын көрсетеді. Басқа теологтарға Риффат Хасан, Амина Вадуд және Асма Барлас кіреді. Бұл теология білім беру, дінді жаңаша қарастыру, бейбітшілік құруға негіз салу және заңнама мен қоғамда әйелдердің құқықтарын ілгерілету үшін қолданылып келеді.

Сикхизм

Сикхизмде әйелдер ерлермен тең. Сикхтердің қасиетті кітабы "Гуру Грант Сахиб"-та былай делінген: мәтін=Әйелден адам туады; әйелдің жатырында адам жаратылады; әйелге қалың салып үйленеді. Әйел оның досы, болашақ ұрпақ әйел арқылы жалғасады. Әйелі қайтыс болса, ол тағы бір әйел іздейді, әйелге байланысты. Олай болса, оны неліктен жаман дейміз? Әйелден патшалар дүниеге келеді. Әйелден әйел туады; әйел болмаса, ешкім де болмас еді. Ники Гуниндр Каур Сингх сияқты ғалымдардың пікірінше, сикхизмдегі феминистік теология – жерлеу рәсімі сияқты ырымдарды әйелдерге беру арқылы іске асырылады. Сингх сондай-ақ, мұның "жеке және қоғамдық жаңаруға" шақыру үшін дінді қайта жаңғырту екенін, ал осы теологтарды әйелдер немесе ғалымдар ғана емес, гурулар ретінде қарастыратынын айтады. Гуру Нанактың үйретістері ерлер мен әйелдердің теңдігіне баса назар аударады, ал кез келген айырмашылық айыпталатынын көрсетеді. Ол мысал ретінде, бастау және дәстүрлер әйелдерден – қадағалаушылар мен басшылар ретінде, сондай-ақ тарихқа белсенді қатысушылар ретінде туындайтынын келтіреді, мысалы, 1705 жылы Мукцар шайқасында императорлық күштерге қарсы ерлерді біріктірген Май Бхаго.

Неопаганизм

Неопаганизмнің кейбір ағымдары, әсіресе Викка, бір құдай мен бір құдайдың дитеистік тұжырымдамасына ие, олар иерос гамос арқылы біріккен толықтықты көрсетеді. Политеистік діндерді қайта құрушылар политеистік діндерді қалпына келтіруге баса назар аударады, оның ішінде жергілікті мәдениеттермен байланысты әртүрлі құдайлар мен бейнелерді қамтиды. Викка – екіқұдайшыл сенім жүйесі. Викка мүшелері Жер-Ананың ұлы және серігі – Құдаймен, сондай-ақ Құдаймен жеке жұмыс істейді. Виккада Құдай көбінесе Үш Құдай ретінде танылады. Оған сондай-ақ Ана Құдай немесе Жер-Ана деп те аталады. Құдай бір мезгілде жаратылысты, күшті, жойқын күшті және Жерді білдіреді. Викканың негізгі тақырыбы – әйел денесінің маңыздылығын құрметтейтін әйел құдайлар қозғалысы. Викка жынысына қарамастан, ерлер мен әйелдер арасындағы тепе-теңдікті қадағалайды және бір жынысты екіншісінен жоғары қоймайды. Буддистік феминистік теологиялар діни идеологияларды ескере отырып, батыстық феминистік көзқарастарға қарсы тұрып, буддизмнің өзегіндегі – өзара байланысты және қабылдауға дайын екенін қайта жаңартады.