Кіріспе

Жердің пішінінің архаикалық тұжырымы – бұрын дәлелденбеген космологиялық модель.

Жазық Жер – Жердің пішінін жазықтық немесе дискі ретінде қарастыратын, архаикалық және ғылыми тұрғыдан жоққа шығарылған тұжырым. Көптеген ежелгі мәдениеттер, әсіресе ежелгі Жакын Шығыс космологиясы, жазық Жер туралы түсініктерді қабылдаған. Бұл модель соңғы кезде конспирологиялық теория ретінде қайта жандануда. Жердің шар тәрізді екендігі туралы идея б.з.д. 6 ғасырда Пифагордың еңбектерінде алғаш рет айтылған. Дегенмен, б.з.д. 6-5 ғасырлардағы Сократтан бұрынғы философтардың көпшілігі жазық Жер моделін ұстанды. Б.з.д. 4 ғасырдың басында Платон Жердің шар тәрізді екендігі жөнінде жазған. Ал б.з.д. 330 жылға таяу уақытта оның шәкірті Аристотель Жердің шар екендігіне мықты эмпириялық дәлелдер келтірген. Жердің жаһандық пішіні туралы білім эллинистік әлемнен тысқары аймақтарға біртіндеп тарала бастады. Христиан шіркеуінің алғашқы кезеңінде шар пішіндес Жер туралы көзқарас кеңінен қабылданды, бірақ кейбір ерекшеліктер де болды. Керісінше, ежелгі қытай ғалымдары Жерді әрдайым жазық деп сипаттаған, және бұл түсінік 17 ғасырда иезуит миссионерлерімен кездескенше өзгермеген. Соңғы уақытта жазық Жер теориясының танымалдылығы артып, қазіргі заманғы жазық Жер қоғамдары мен әлеуметтік желілерді пайдаланатын жеке тұлғалар арасында кеңінен тарауда. Жазық Жерге қатысты конспирологиялық теориялар әлі де күшті. 2018 жылы Scientific American журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, 18-24 жас аралығындағы сауалнамаға қатысушылардың тек 82%-ы «Мен әлем дөңгелек деп сенемін» деген мәлімдемемен келіскен. Алайда, жазық Жерге берік сенім сирек кездеседі, барлық жас топтарында 2%-дан аз адам оны қабылдайды.

Таяу Шығыс

Ертедегі Мысыр және Месопотамиялық ойлар бойынша, әлем мұхиттың үстінде жүзетін дискі ретінде бейнеленген. Бұл сияқты модель б.з.д. 8-ғасырындағы Гомердің еңбегінде де кездеседі, онда "Океанос, Жердің дөңгелек бетін айнала қоршаған судың бейнеленген жаратылысы, барлық тіршіліктің және мүмкін барлық құдайлардың бастауы" делінеді. Ежелгі Мысырдың пирамидалық және табын мәтіндері ұқсас космографияны көрсетеді; Нун (Мұхит) nbwt ("құрғақ жерлер" немесе "Аралдар")-ты қоршаған. Израильдіктер де Жерді судың үстінде жүзетін дискі деп есептеген, ал үстінде аспаннан бөліп тұратын күмбез тәрізді қабат болған. Аспан – бұл қатты күмбез, ішінде Күн, Ай, планеталар және жұлдыздар орналасқан.

Ақындар

Гомер де, Гесиод та Ахилл қалқанында диск тәрізді әлем бейнесін сипаттаған. Жерді айналып тұратын (gaiaokhos) теңіз (Oceanus) және диск түріндегі бұл поэтикалық дәстүр Кипрдің Стасинусында, Мимнермуста, Эсхилде және Аполлоний Родосскийде де кездеседі. Гомердің Ахилл қалқанындағы диск тәрізді әлем бейнесін және оны айналып тұратын мұхитты сипаттауы, Троя соғысының баяндалуын жалғастырған Квинт Смирнаидың «Постгомерика» (б.з. 4 ғасыры) еңбегінде де қайталанады.

Философтар

Сократқа дейінгі бірнеше философтар әлемнің жалпақ болғанына сенді: Талес (б.з.д. 550 ж. шамамен) бірнеше дереккөздерге сәйкес, ал Левкипп (б.з.д. 440 ж.) және Демокрит (б.з.д. 460–370 ж.ж.) Аристотельдің сөзіне қарағанда. Талес Жердің судың үстінде бөрене сияқты жүзіп отырады деп ойлаған. Алайда, Талес шын мәнінде шар тәрізді Жерге сенген деген пікір де бар. Анаксимандр (б.з.д. 550 ж. шамамен) Жердің барлық нәрседен бірдей қашықтықта болғандықтан тұрақты болатын, жазық, дөңгелек беті бар қысқа цилиндр екеніне сенген. Милеттік Анаксимен «Жер жалпақ және ауада жүзеді; осылайша Күн, Ай және басқа да барлық отты денелер де жалпақтығының арқасында ауада жүзеді» деп сенді. Ксенофан Колофондық (б.з.д. 500 ж. шамамен) Жердің жалпақ екенін, оның жоғарғы жағы ауаға тиіп, ал төменгі жағы шексіз созылып жатыр деп ойлаған. Жердің жалпақ екендігіне сену б.з.д. 5 ғасырға дейін жалғасты. Анаксагор (б.з.д. 450 ж. шамамен) Жердің жалпақ екенімен келісті, ал оның шәкірті Архелай жалпақ Жердің ортасы ойыс, тәрелке сияқты екеніне сенді, бұл Күннің барлығы үшін бір уақытта шығып, батуына мүмкіндік бермеу үшін қажет болды.

Тарихшылар

Милеттік Геккатей Жердің жалпақ және сумен қоршалғандығына сенген. Геродот өзінің "Тарихында" судың бүкіл әлемді қоршап тұр деген сенімді сынап көрсеткенімен, көптеген классиктер оның Жердің жазық екеніне сенгенін мойындайды, себебі ол Жердің нақты "соңы" немесе "шеттерінен" айтқан.

Грекия: шар тәрізді Жер

Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Пифагор және біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда Парменид Жер шар тәрізді екенін айтқан, бұл көзқарас грек әлемінде жылдам тарады. Шамамен 330 жылы Аристотель физикалық теория мен байқау деректеріне сүйене отырып, Жердің шар тәрізді екенін дәлелдеді және оның айналасын шамамен есептеп көрсетті. Жердің айналасын алғаш рет 240 жылы б.з.д. Эратосфен анықтады. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына қарай Птолемей өзінің карталарын жер шары негізінде жасады және ендік, бойлық және климат жүйесін әзірледі. Оның "Алмагест" еңбегі грек тілінде жазылған, ал араб тілінен латын тіліне тек 11-шы ғасырда аударылған. Лукреций (б.з.д. 1-ғасыр) шар тәрізді Жер туралы ұғымға қарсы болды, себебі ол шексіз ғаламның ауыр денелерге тартылатын орталығы жоқ деп есептеді. Сондықтан, ол жануарлардың Жер астында басы теріс тұрған күйде жүріп-тұруы мүмкін емес деп санады. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырына қарай Плиний Ақсақал Жердің шар тәрізді пішініне барлығының келісетінін айта алды, бірақ антиподтардың мәнісі және мұхитты қисық күйде қалай ұстап тұруға болады деген мәселелер бойынша пікірталас жалғасты.

Оңтүстік Азия

Ведалық мәтіндер ғаламды әр түрлі бейнелейді. Ең ерте үнді космологиялық мәтіндерінің бірі Жерді жалпақ дискілерден тұратын үйірме ретінде көрсетеді. Ведалық мәтіндерде Дьяус (аспан) және Притхви (жер) білікшедегі дөңгелектермен салыстырылып, жалпақ модельді тудырады. Олар сондай-ақ тостаған немесе былғары қап сияқты сипатталады, нәтижесінде ойыс модель пайда болады. Макдоннеллдің сөзіне сәйкес: "Мұхитпен қоршалған Жер туралы түсінік Самхиталарда кездеспейді. Бірақ ол табиғатынан дөңгелек деп есептелді, дөңгелекпен (10.89) салыстырылды және Шатхапатха Брахманада дөңгелек (паримандала) деп тікелей аталады". Шамамен 5-ші ғасырға қарай Оңтүстік Азияның, әсіресе Ариабхатаның сиддханта астрономиялық мәтіндері, күнтізбе және уақытты есептеу үшін сандық астрономияның математикалық әдістерін дамыта отырып, Жердің шар тәрізді екенін қабылдады. Орта ғасырлық үнді мәтіндері, Пураналар Жерді концентрлі мұхиттар мен құрлықтары бар, түбі жалпақ, дөңгелек дискі ретінде сипаттайды. Бұл жалпы схема индуистік космологияда ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Азияның буддистік және джайнистік космологияларында да кездеседі.

Ертедегі христиан шіркеуі

Христиан шіркеуінің алғашқы кезеңінде шар тәрізді көзқарас, кейбір маңызды ерекшеліктермен, кеңінен қабылданды. 175 жылға жуық шақта жазған шығыс христиандық ойшыл Афинагор Жердің шар тәрізді екенін айтқан. 290 жылға жуық шақтағы шығыс христиандары "халделер мен мысырлықтардың теориясына" қарсы тұрып, былай деген: "Ең алдымен халделер мен мысырлықтардың теориясын қарастырайық. Олар ғаламның шеңберін жақсы дөңгеленген шардың айналысына теңеп, Жерді оның ортасында орналастырған. Олардың пікірінше, Жер шар тәрізді болғандықтан, ол ғаламның орталығы болуы керек, ал аспан оның айналасында айналып тұруы тиіс". Алайда, антиподтардың бар екендігі туралы әңгімеге келсек, яғни, күн біз үшін батқанда шығатын Жердің қарама-қарсы жағында адамдар бар, біздің аяқтарымызбен қарама-қарсы басатын адамдар, мұндай нәрсеге сенудің ешқандай негізі жоқ. Бұл тарихи білімге емес, ғылыми болжамға негізделген, себебі Жер аспанның ішкі қуысында ілініп тұр және оның бір жағында да, екінші жағында да бірдей кеңістік бар: сондықтан олар төменгі жағында да адамдар болуы керек дейді. Бірақ олар ескермейді, тіпті егер бұл болжам немесе ғылыми түрде дәлелденген болса да, әлем дөңгелек және шар тәрізді, бірақ бұл Жердің екінші жағында су жоқ дегенді білдірмейді; тіпті ол құрғақ болса да, ол бірден адамдармен толы дегенді де білдірмейді. Құдай сөзі, өзінің болжамдарын орындау арқылы тарихи мәлімдемелерінің шындығын дәлелдейді, жалған ақпарат бермейді. Кімнің болса да кемеге мініп, бүкіл мұхитты кезіп, әлемнің бір шетінен екінші шетіне өтіп, тіпті сол алыс аймақтың тұрғындары да сол бір алғашқы адамнан тараған деуі абсурд. Кейбір тарихшылар Августинның жазбаларға берген түсіндірмелерін ешқандай космологиялық модельді қолдамағанын, керісінше, Августинның Жер шар тәрізді деген замандастарының ортақ көзқарасын бөліскенін, бұл оның De Genesi ad litteram еңбегіндегі ғылымды қолдауына сәйкес келетінін айтады. Лео Феррари сияқты жазушылардың Августин Жердің жалпақ екенін қолдаған деген пікіріне жауап ретінде К. П. Э. Нотхафт "осы тақырыпта жақында жазылған басқа да авторлар Августинның Жердің шар тәрізді екенін қабылдағанын жақсы дәлелденген факт ретінде қарастырады" дейді. Антиохия мектебінің жетекші өкілі және Иоанн Златоусттың ұстазы Диодор Тарсский Жердің жалпақ екенін жақтаған болуы мүмкін; алайда, Диодордың бұл мәселедегі пікірі кейінгі сын-ескертпелерден ғана белгілі. Шығыс шіркеуінің төрт ұлы әулиесінің бірі және Константинополь архиепископы Златоуст, Киелі жазбаларға сүйене отырып, Жердің аспан астындағы судың үстінде керемет түрде илесіп тұратыны туралы идеяны ашық түрде жақтады. Александриялық монах Косма Индикоплеусттың 547 жылы жазылған "Христиандық топографиясы", ол Шри-Ланкаға және Көк Нілдің бастауына дейін саяхаттаған, қазіргі уақытта орта ғасырдың ерте кезеңіндегі ең құнды географиялық еңбек деп есептеледі, бірақ ол замандастарының көп назарына ілікпеген. Онда автор ғаламның тек екі жерден тұратынын, Жердің аспан астында және аспанның үстінде екенін қайта-қайта түсіндіреді. Ол Жерді 400 күндік ұзындығы және 200 күндік ені бар тіктөртбұрыш ретінде суреттейді, төрт мұхитпен қоршалған және аспанды қолдайтын төрт алып қабырғамен шектелген. Жердің шар тәрізді екендігі туралы теория "бұтпаралық" деп жек көрумен қабылданды. Габала епископы Севериан (408 жылы қайтыс болған) Жердің жалпақ екенін және Күн түнде оның астынан өтпейтінін, бірақ "солтүстік жақтар арқылы қабырғамен жасырылғандай" саяхат ететінін жазды. Кесариялық Василий (329-379) бұл мәселенің теологиялық тұрғыдан маңызды емес екенін айтты.

Еуропа: орта ғасырдың соңы

Германн Контракт (1013–1054) – Ератоспен әдісімен Жердің шеңберін есептеген ең алғашқы христиан ғалымдарының бірі болды. Орта ғасырлардың ең көп оқытылған теологы Томас Аквинский (1225–1274) Жердің шар тәрізді екеніне сенді және оның оқырмандары Жердің дөңгелек екенін білетінін жай ғана қабылдады. Орта ғасырлардағы университеттердегі дәрістерде Жердің шар екеніне қатысты дәлелдер жиі келтірілді. Джилл Тэттерсалл 12- және 13-ғасырлардағы француз мәтіндерінің көптеген халықтық туындыларында Жерді "алма сияқты дөңгелек" емес, "үстел сияқты дөңгелек" деп қарастырғанын көрсетеді. Ол былай деп жазады: "Эпостардан және "тарихи" емес романдардан (яғни, білімі аз кейіпкерлердің туындылары) алынған көптеген мысалдарда қолданылған сөздердің өзі шар емес, шеңберді көрсетеді", дегенмен тіпті осы туындыларда да тілдің мағынасы бірнеше түрлі екенін атап өтеді. Португалдықтардың 1400 жылдардың екінші жартысында Африка жағалауымен және оның айналасында жасаған саяхаттары Жердің шар екеніне көптеген дәлелдер берді. Осы саяхаттарда, саяхатшылар оңтүстіске қарай жылған сайын Күннің орны солтүстікке қарай жылды. Түскі уақытта Күннің тікелей үстінде болуы экватордан өтіп кеткенін көрсететін дәлел болды. Бұл Күннің байқалатын қозғалысы, Жердің солтүстік-оңтүстік бағытта қисық екеніне және Күннің алыс екеніне, жалпақ Жер туралы түсіндірмелерге қарағанда көбірек сәйкес келді. Соңғы дәлел 1521 жылы Фердинанд Магеллан экспедициясы Жер шарының айналасын алғаш рет толық айналып шыққанда келді. Саяхаттан аман қалғандардың бірі Антонио Пигафетта саяхат барысында бір күннің жоғалғанын жазып, Жердің шығыс-батыс бағытта қисық екенін дәлелдеді.

Таяу Шығыс: Ислам ғалымдары

Грек космологиясы ислам әлеміне енгізілгенге дейін мұсылмандар Жерді жалпақ деп қарастырды, ал грек философиясын қабылдамаған мұсылман дәстүршілері кейінірек осы көзқарасты ұстануды жалғастырды, ал әртүрлі теологтар қарама-қарсы пікірлер білдірді. Аббасид халифаты біздің заманымыздың 9-шы ғасырында астрономия мен математиканың гүлденуін көрді. Осы кезеңнен бастап мұсылман ғалымдары Жердің шар тәрізді екеніне сенуге бейім болды. Құранда жер (әл-ард) "жазылып, кеңейтілгені" айтылған. Бұл аят Жердің жалпақ екенін білдіре ме, жоқ па, мұсылмандар арасында пікірталас болды. Кейбір қазіргі тарихшылар Құран әлемді жалпақ деп қарастырғанына сенеді. Алайда, 12 ғасырдағы Фахр әл-Дин әл-Разидің "Тафсир әл-Кабир" (әл-Рази) атты түсіндірмесінде бұл аят тегіс бетті сипаттағанымен, оның қолданылуы Жердің бүкіл бетіне емес, Жердің шамамен тегіс жергілікті аймақтарына ғана қатысты екені дәлелденген. Ибн Хазм сияқты басқа да ғалымдар Жердің шар тәрізді екенін қолдады. 1595 жылы Қытайға келген алғашқы иезуит миссионері Маттео Риччи Мин әулетінің қытайлықтарының: "Жер жалпақ және төртбұрышты, ал аспан дөңгелек күмбез; олар антиподтардың болу мүмкіндігін түсіне алмады" дегенін жазды. Маттео Риччи қытай картографтары мен аудармашы Ли Чжизаомен бірлесіп, 1602 жылы еуропалық жаңалықтарға негізделген алғашқы қытай әлем картасы – "Кунью Вангуо Кванту" атты кітапты жариялады. 1648 жылы Сюн Минъюй (熊明遇) жазған "Гэчжицао" (格致草) атты астрономиялық және географиялық трактатында Жердің шар тәрізді, жалпақ немесе төртбұрышты емес екені және оны айналып өтуге болатыны түсіндірілді. Бұл ғылым мен дін арасындағы ұзаққа созылған және маңызды қайшылықты көрсетеді. Ғылым мен дін арасындағы тарихи байланыстарды зерттеудің кейбір зерттеулері олардың өзара қарама-қайшылықтары туралы теориялар олардың өзара қолдау мысалдарына назар бөлмейтінін көрсетті. Орта ғасырлардағы ғылымды зерттеудің кейінгі нәтижелері орта ғасырлардағы көптеген ғалымдар, соның ішінде Кристофер Колумб оқығандар Жердің шар тәрізді екеніне сенгенін көрсетті.

Қазіргі жалпақ Жер туралы нанымдар

Қазіргі заманда жалпақ Жерге сенудің жалған ғылыми түсінігі 1849 жылы ағылшын жазушысы Сэмюэл Роуботамның "Зететтік астрономия" атты памфлетімен басталды. Леди Элизабет Блоунт 1893 жылы Универсалды Зететика қоғамын құрды, ол журналдар шығарды. 1956 жылы Сэмюэл Шентон Универсалды Зететика қоғамының тікелей мұрагері ретінде Англияның Довер қаласында "Жалпақ Жер қоғамы" деп белгілі болған Халықаралық Жалпақ Жер зерттеу қоғамын құрды. Интернет дәуірінде коммуникация технологиясының және YouTube, Facebook және Twitter сияқты әлеуметтік желілердің қолжетімділігі, белгілі немесе белгісіз адамдарға дезинформация таратуды және басқаларды қате идеяларға, соның ішінде жалпақ Жерге сендіруді жеңілдетті. Қазіргі кезде жалпақ Жерге сенушілер Жердің шар тәрізді екенін көрсететін көптеген қоғамдық деректерге тап болады. Олар сондай-ақ үкіметтердің, БАҚ-тың, мектептердің, ғалымдардың, геодезистердің, әуе компанияларының және басқа да ұйымдардың Жердің шар тәрізді екенін неге қабылдағанын түсіндіруі керек. Осы қайшылықты шешу және өз сенімдерін сақтау үшін олар көбінесе түрлі конспирологиялық теорияларды қабылдайды. Сонымен қатар, сенушілер өздері жасаған байқауларға сенбейді, жиі күмәнданады, келіспейді немесе бір-бірін құпия келісімдерде айыптайды.

Білім

Бала әлеуметтік ортадан үйренуге дейін, оның физикалық ортаны қабылдауы көбінесе Жердің пішіні және горизонттың ар жағында не болатыны туралы бұрыс түсініктерге алып келеді. Көптеген балалар Жер сол жерде бітіп қалады және адам шетінен құлап кетуі мүмкін деп ойлайды. Білім беру оларға осы сенімдерін шар тәрізді Жер туралы нақты түсінікке өзгертуге көмектеседі.