Кіріспе

Соқыр музыканттар – заңды түрде көзі нашар көрген немесе толық соқыр әншілер немесе аспаптарда ойнаушылар, кейде әншілерге сүйемелдеушілер болып табылады.

Ресурстар

Тарихта көптеген соқыр музыканттар, оның ішінде ең танымалдары да, формальды білім алмастан өнер көрсеткен, себебі мұндай білім көбінесе жазба музыкалық нотацияға тікелей байланысты. Дегенмен, бүгінде батыс музыка теориясын және классикалық нотацияны үйренгісі келетін соқыр музыканттар үшін көптеген мүмкіндіктер бар. Соқырларға арналған Брайль әліпбиін жасаған Луи Брайль сонымен қатар соқырларға арналған классикалық нотация жүйесін – Брайль музыкасын да ойлап тапты. Бұл жүйе соқырларға көретін адамдар сияқты музыканы оқуға және жазуға мүмкіндік береді. Брайль музыкасының ең ірі жинағы АҚШ Конгресі кітапханасында, Вашингтон қаласында сақталады. АҚШ-тан тыс жерлерде Брайль музыкасының ең ірі жинағы Англиядағы Соқырларға арналған Ұлттық кітапханада орналасқан. Компьютерлік технология мен Интернет соқыр музыканттардың музыка жазу және зерттеу саласында тәуелсіздікке қол жеткізуіне теориялық тұрғыдан мүмкіндік береді. Бірақ, практикада көптеген бағдарламалар графикалық интерфейске негізделген, олар соқырлар үшін қолдану қиын. Соқырларға арналған экранды оқу интерфейстерін жасауда, әсіресе Windows операциялық жүйелері үшін, белгілі бір прогресс байқалды. Бүгінде соқыр музыканттарды қолдауға арналған бірнеше ұйым жұмыс істейді. National Resource Center for Blind Musicians және The Music Education Network for the Visually Impaired – соқырларға музыкалық білім берумен айналысатын ұйымдар.

Сурет

Соқыр музыканттың бейнесі көптеген мәдениеттерде маңызды өлшем болып табылады, тіпті соқырлардың музыкаға тигізген әсері шектеулі болған жағдайларда да. Мысалы, соқыр ақын Гомер туралы идея Батыс дәстүрінде ұзақ жылдар бойы сақталған, бірақ оның шындыққа негізделгендігі күмәнді. VI ғасырдағы аңызға айналған бритт друиді және барды Киан Гвенк’лан христиан дініне өтуден бас тарғандықтан көзі шығарылып, түрмеге қамалып, өлімнен қорқымайтынын әнмен жеткізген. Альберт Лорд өзінің "Әңгімеші әнші" кітабында Югославияда көптеген соқыр музыканттар туралы әңгімелер тапқанын, бірақ қазіргі музыканттардың көбінің шын мәнінде соқыр еместігін айтады. Натали Кононенко Түркияда да осындай жағдайға тап болды, алайда өте талантты түрік музыканты Ашик Вейсель шын мәнінде соқыр болған. Соқыр музыкант идеясының танымалдылығы бірнеше суретшіге шабыттандырды. Джон Сингер Саргент 1912 жылы осы тақырыпта картина салған, ал Жорж де Ла Тур соқыр музыканттарға арналған бірнеше картиналар сериясын жасаған. Соқыр музыканттар туралы идея олардың нақты болуынан да жиі кездессе де, тарихтың көптеген кезеңдерінде және әртүрлі мәдениеттерде соқыр музыканттар жеке немесе топтасып музыканың дамуына маңызды үлес қосып келген. Олардың кейбіреулері төменде талқыланады. Соқыр музыканттар мұсылман харемдерінде де пайда болып, хаким мен оның әйелдерін ойын-сауықпен қамтамасыз еткен. Роберт Хайнлайн "Жердің жасыл төбелері" романында "соқыр бард" тақырыбын ғылыми фантастика жанрында қолданған.

Қытайда

Сот музыканты ежелгі Қытайда соқырлар үшін дәстүрлі кәсіп болған. Қытай деректерінде ең алғашқы музыкант ретінде аталған Ши Куанг б.з.д. VI ғасырда өмір сүрген соқыр орындаушы. ХХ ғасырдың ортасына дейін Қытайда сақталған соқыр музыканттар мен жосықтардың гильдиясы б.з.д. 200 жылға дейін тамыр тартатынын мәлімдеген. Көшпенді музыканттардың соқыр топтары соңғы кезде Зуокуан ауданында және, болжам бойынша, басқа да аймақтарда өнер көрсетуді жалғастыруда. Қытайдағы ең танымал музыкалық шығармалардың бірі – "Эркван Инюэ (Екінші көктемдегі айдың көрінісі)" ХХ ғасырдың бірінші жартысында "Соқыр Ах Бинг" деп белгілі Хуа Янцзюнь жазған.

Жапонияда

Жапонияда Хике биуа, баяндау музыкасының бір түрі, Камакура дәуірінде (1185–1333) бива хоши аталған, көбінесе соқыр болған саяхатшы музыканттар тарапынан ойлап табылып, таратылды. Бұл музыканттар биуа – лют сияқты аспапты ойнап, әңгімелер оқыды, олардың ең танымал әңгімесі – «Хэйкэ әңгімесі». Музыканттар кейде «соқыр дін қызметкерлері» деп те аталды, себебі олар діни киім киіп, бас шаштарын қырқып алған, бірақ шын мәнінде будда дінінің қызметкерлері емес еді. Гозэ – ел аралап ән айтып, садақа сұраған, көру қабілеті бұзылған әйел музыканттардың ұқсас қауымдастығы болды.

Украинаның кобзарлары

Украинада соқыр музыканттардың орындаушылық дәстүрі ұзақ тарихқа ие. Кем дегенде 1800 жылдан 1930 жылға дейін – және, мүмкін, одан да ертерек – Украинадағы көшпелі музыканттардың көпшілігі соқыр болған. Музыка мәдениеттің маңызды бөлігі болды. Басқа жұмыстарда еңбек ете алмайтындар кәсіби жыраулар ретінде оқытылып, көбінесе кобзарлар деп аталды (бандура да, лира да ойнайтындар осы атаумен танылатын). Бұл саяхатшы соқыр музыканттар екі топқа бөлінді: бандурада ойнайтын бандуристер, немесе кобзарлар, және лирада ойнайтын лирниктер, ол қолмен айналдырылатын механикалық аспап болатын. Кобзарлар Украинаның ауызша дәстүрінің маңызды бөлігін құрады. Этнограф П. Житетскийдің сөзіне қарағанда, кобзарлар бастапқыда көзі бар казактар болған, олар әсіресе жырлар немесе думалармен байланысты болған. Ал Кононенко лирниктердің соқыр шіркеу хорларынан құралған, гильдияларға біріккен және діни әндер орындаған, көбінесе тіршілік күйреуіне тап болған адамдармен байланысы бар екенін айтады. 19 ғасырдың ортасына қарай екі топ бірігіп кетті; екеуі де түрлі-түрлі әндер шырқады, барлығы гильдияларға мүше болды және барлығы соқыр еді. Кобзарлар Украинаның ұлттық санасында орталық орын алады. Фольклоршы Измайл Срезневскийдің пікірінше, алғашқы казак бандуристері олар жырлаған ұлы шайқастардың куәгерлері болған. Соғыста батырлардың көзі жойылған ертедегі жыраулар туралы халық арасында кең тараған түсінік болды. Бұл өз кезегінде кобзар дәстүрінің 19 ғасырда әлсірегеніне сендіруге әкелді, себебі дәстүрлі әндерді енді жауынгерлерге емес, қайыршыларға ұқсайтын адамдар орындады. Кононенко бұл бейнеге нақты негіз жоқ екенін көрсетті, ал оның зерттеулері 1930 жылға дейін жырау дәстүрінің өте күшті және шығармашылық екенін дәлелдеді. Басқалардың арасында Эогейн О Сианайн (1540 ж. шамасында), Николас Даль Пирс (1601 ж. шамасында), Уильям Фиц Роберт Барри (1615 ж. шамасында), Руаидри Даль О Катайн (1653 ж. қайтыс болды), Тироулидің Хиггинсі (18 ғасыр шамасында) және Мартин О'Райли (1829–1904) есімдері бар.

Еуропадағы соқыр органшылар

Соқыр органшылардың, оның ішінде Луи Брайльдің өзінің де, ұзақ дәстүрі бар. 20 ғасырдағы ең ұлы органшылардың кейбірі соқыр болды, соның ішінде ұлы неміс Бах зерттеушісі және педагогы Хельмут Вальха (1907–1991), сондай-ақ көптеген белгілі француз органшылары мен композиторлары, оның ішінде Луи Виерне (1870–1937), Андре Маршал (1894–1980), Гастон Литайзе (1909–1991) және Жан Ланглей (1907–1991), және Нотр-Дам де Пари соборының қазіргі органшыларының бірі Жан Пьер Легуай (1939 ж.т.). Англия да 18, 19 және 20 ғасырларда көрнекті соқыр органшыларды өндірді, оның ішінде Джон Стэнли (1712–1786), Джон Пуркис (1781–1849), Джордж Уорн (1792–1868), Уильям Вольстенхолм (1865–1931), Альфред Холлинс (1865–1942) және Дэвид А. Лиддл (1960 ж.т.), соңғысы Маршальдың шәкірті және қазіргі уақытта халықаралық концерттік мансапқа ие. Дегенмен, бұл дәстүр одан да ертерекке дейін жетеді: 14 ғасыр итальяндық Франческо Ландиниге (?–1397) және испан барокко шебері Антонио де Кабесонға (1510–1566). Өмірінің соңында көру қабілетін жоғалтқан, бірақ ойнауды және шығармалар жазуды жалғастырған Иоганн Себастьян Бах пен Георг Фридрих Гендельді де, сондай-ақ өмірінің соңында көру қабілетін жоғалтқан, бірақ өліміне дейін концерттер өткізіп, жазбалар жасаған әйгілі американдық халықтық органшы Джордж Райтті (1920–1998) осы талқылауға қосуға болады. Соқыр композитор Франсис Макколин (1892–1960) 1918 жылы Америка органшылар гильдиясынан Клемсон сыйлығын жеңіп алды. Ол тағы бір соқыр музыкант Дэвид Даффилд Вудтан (1838–1910) – Филадельфиядағы Сент-Стивен епископтік шіркеуінің көп жылдар бойы органшысы болған – орган сабақтарын алды.

Соқыр пианиноны баптаушылар

XIX ғасырдағы Франция мен Англияда фортепианоны келтірушілер жиі соқыр болған. Бірінші соқыр фортепианоны келтіруші Клод Монталь деп есептеледі, ол 1830 жылы L'Institut National des Jeunes Aveugles-те оқып жүргенде фортепианоны келтіруді өзі үйренді. Бастапқыда Монтальдың ұстаздары соқыр адамның қажетті механикалық жұмыстарды жасай алатынына күмәнданып, сенімсіздік білдірді. Дегенмен, Монтальдың шеберлігі күмәнсіз болды, сондықтан ол көп ұзамай сыныптастарына фортепианоны келтіруді үйретуге шақырылды. Соңында ол қоғамдық пікірдің ықпалынан арылып, профессорлар мен кәсіби музыканттар үшін бірнеше беделді жұмысқа орналасты. Монтальдың жетістігі Францияда да, Англияда да басқа соқыр келтірушілерге жол ашты, онда Монтальдың тәжірибесі мен оқыту әдістерін Томас Род Армитаж қабылдады. Бүгінде соқыр фортепианоны келтіруші туралы түсінік осылай қалыптасқандықтан, Англияда адамдар кейде көре алатын фортепианоны келтірушіге кездескенде таңғалады. Ұлыбританияда соқыр фортепианоны келтірушілердің ұйымы әлі де белсенді қызмет етеді.

Америкалық кантри блюз

Соқыр музыканттар американдық танымал музыкаға маңызды үлес қосты. Бұл әсіресе блюз, госпел, джаз және басқа да афроамерикандық музыка жанрларында көрінеді – мүмкін, сол кездегі кемсітушілік салдарынан қара нәсілді соқыр адамдарға басқа жұмыс табу қиын болды. Қай жағдайда болса да, музыкадағы соқыр афроамерикандықтардың жетістіктері зор. Госпел музыкасындағы алғашқы жазылған пианиношы, Аризона Дранс, соқыр болды, сондай-ақ Аль Хибблер және соул музыкасын жасаудағы маңызды тұлғалардың бірі Рей Чарльз. Көптеген адамдардың пікірінше, барлық уақыттағы ең ұлы джаз пианині Арт Татум да соқыр еді. Тумысынан соқыр Стиви Уондер АҚШ-та отыздан астам топ-10 хитін жазды және жиырма екі Грэмми сыйлығын жеңіп алды (соло орындаушының тарихындағы ең көп жеңіс). Дегенмен, соқыр қара музыканттар ең көп кантри-блюзбен байланысты. Алғашқы табысты кантри-блюз орындаушысы, Блайнд Лемон Джефферсон, соқыр болды, сондай-ақ Блайнд Вилли Мактелл, Блайнд Вилли Джонсон, Сонни Терри, Блайнд Бой Фуллер, Блайнд Блейк және пастор Гэри Дэвис сияқты көптеген басқа кантри-блюзшілер де соқыр еді. Соқыр кантри-блюзшінің бейнесі соншалықты танымал болды, сондықтан джаз гитарисі Эдди Ланг Лонни Джонсонмен бірге блюз жазбаларын жасау үшін қара псевдонимді таңдағанда, ол табиғи түрде Блайнд Уилли Даннға тоқтады. Жалған Бен Ковингтон соқыр болып көрінуге тырысты. Джон Уильям Бун, "Байқыр Бун" деп белгілі, американдық пианист және рэгтайм композиторы болды.

Қазіргі соқыр музыканттар

Ронни Милсап – американдық әнші, әнші-күйші және музыкант. Ол мансабын R&B және соул әншісі ретінде бастады, бірақ көбінесе кантри және поп музыкасымен танымал. Джефф Хили – көзі көрмейтін, Juno сыйлығын жеңіп алған және Grammy сыйлығына ұсынылған канадалық блюз-рок вокалисі және гитарист, әсіресе 1980 және 1990 жылдары музыкалық және жеке танымалдылыққа ие болды. Америкалық гитарист және әнші-күйші Док Уотсон туған күніне дейін көзінің инфекциясынан соқыр болып, американдық блюграсс және халық музыкасының ықпалды музыканты болды. Ол гитарада шеберлікпен және саусақпен ойнау қабілетімен, сондай-ақ дәстүрлі американдық әндерді жақсы білуімен танымал. Италиялық поп-тенор Андреа Бочелли тумысынан глаукомамен ауырған, футбол ойнағанда 12 жасында көзі көрмей қалған. Ол классикалық музыка тарихындағы ең көп сатылатын әнші, бүкіл әлем бойынша 70 миллионнан астам альбомын сатқан. 2009 жылы жапондық Нобуюки Цуджи 20 жасында 13-ші Ван Клибёрн халықаралық фортепиано конкурсында ең жоғары жүлдені жеңіп алған алғашқы соқыр пианист болды. Ол сондай-ақ жаңа туындының ең жақсы орындалуы үшін Беверли Тейлор Смит сыйлығын алды. Ол Фредерик Шопеннің Op. 10 этюдтерінің барлығын алдын ала сынақта орындады. Соқыр болып туған Цуджи күрделі классикалық фортепиано туындыларын үйренудің өзіндік әдісін жасады. Оның фортепианода ойнаған видеолары интернетте кеңінен таралғандықтан, Цуджидің конкурста жеңіске жетуі оны әлемдік деңгейде танымал етті. 2010 жылға қарай Цуджидің дискографиясында он альбом болды, олардың кейбіреулері 100 000 данадан астам сатылды. Ван Клибёрн сыйлығының иегері ретінде Цуджи әлемнің әр жерінде концерттерде өнер көрсетіп келеді. Оңтүстік Үндістанның көрнекті соқыр карнатик музыканттарының бірі – М. Чандрасекаран, скрипка шебері, Үндістанның көптеген музыкалық мекемелерінің жоғары наградаларын алды. Оның музыкалық мансабы алты онжылдыққа созылған және ол бүкіл Үндістан мен әлемнің көптеген музыка фестивальдерінде өнер көрсетті. Равиндра Джайн (28 ақпан 1944 – 9 қазан 2015) – үнділік соқыр туған музыкант, әнші-күйші және әнші. Ол 1970 жылдардың басында "Чор мачае шор" (1974), "Геет гаата чал" (1975), "Читчор" (1976) және "Анкхион ке жарохон се" (1978) фильмдеріне музыка жазды. Ол индуистік эпостарға негізделген көптеген фильмдер мен телешоуларға музыка жазды, соның ішінде Рамананд Сагардың "Рамаяна" (1987) фильміне музыка жазды. 2015 жылы өнерге қосқан үлесі үшін Үндістан Республикасының төртінші ең жоғары азаматтық наградасы – "Падма Шри" сыйлығымен марапатталды.