Кіріспе

Неміс химигі (1902–1975)

Рудольф Криги (23 мамыр 1902 – 7 қараша 1975) – неміс органикалық химия ғалымы.

Ерте өмір

Криги 1902 жылдың 23 мамырында Дюссельдорф қаласында бай отбасында дүниеге келді. Әкесі сот директоры болып жұмыс істеді. Отбасы ұлттық-либералдық, прус және протестант болды, Рудольф Криги олардың зор байлығын басқарды деп санады. Оның бақытты балалық шағы Бірінші дүниежүзілік соғыспен аяқталды. 1915 жылдың наурыз айында оның үлкен ағасы Батыс майданында қаза тапты, ал 1916 жылдың жазында екінші ағасы ауыр жарақат алды. Кригидің өзі де әскерге шақырылды. Соғыстан кейінгі кезеңнен кейін 1920 жылы Тюбинген университетінде химия мамандығы бойынша оқуға түсті. Төрт семестр оқығаннан кейін және орташа нәтижелерге қол жеткізген соң, «Germania» студенттік бірлестігіндегі тәжірибесі мен он екі дуэльден кейін Криги Грайфсвальд университетіне ауысты. Ол үш семестр бойы оқып, алғашқы емтиханын тапсырды. Содан кейін Вюрцбург университетіне көшіп, 1925 жылдың желтоқсанында Ото Димроттан акридиний тұздары туралы диссертациясын қорғап, докторлық диплом алды. 1926 жылы әкесі қайтыс болды, ал анасы 1932 жылы қайтыс болғанға дейін ауыр сырқатқа шалдықты. Криги Вюрцбургте қалды және 1930 жылы «Қантоқтанбаған көмірсутектің (IV) тұздарымен тотығуы» тақырыбындағы диссертациясын қорғап, абилитация алды. 1928 жылы Рудольф Криги бұрынғы студенті Марианна Хензеге үйленді.

Мансап

1932 жылы ол Марбург университетіне көшті, онда Ханс Мёрвейннің аға көмекшісі болып жұмыс істеді. 1933 жылдың қарашасында ол неміс университеттері мен жоғары мектептерінің профессорларының Адольф Гитлер мен Ұлттық-социалистік мемлекетке адалдық сертіне қол қойғандардың бірі болды. 1937 жылы ол Карлсруэ техникалық университетінде доцент қызметін атқарды, бірақ оның жұмысы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үзіліске ұшырады. Ол қайтадан әскерге шақырылды. 1942 жылдың жазында Шығыс майданында ауыр жарақат алды. Оның әйелі 10 ақпанда дүниеден өтті. Криги зерттеу жүргізу үшін босатылды, бірақ оның институты 1944 жылдың жазында бомбалардан қирады. Желтоқсанда ол қайтадан үйленді. Соғыстан кейін ол басқа университеттерден келіп түскен шақыруларды қабылдамай, 1947 жылы толық профессор болып тағайындалды. 1949 жылдан бастап Органикалық химия институтын басқарды. Оның басшылығымен 1966 жылы институт үшін жаңа ғимарат салынды. 1969 жылы зейнеткерлікке шықты, бірақ 1975 жылдың 7 қарашасында қайтыс болғанға дейін ғылыми зерттеулерін жалғастырды. Оның ғылыми еңбектері негізінен органикалық қосылыстардың тотығу процестерін зерттеуге арналды, онда ол қорғасын(IV) ацетаты мен осмий тетроксидін тотықтырғыш заттар ретінде пайдаланды. Оның маңызды жетістіктерінің бірі – озонолиз реакциясының механизмін анықтау болды. Озонидтерді түзуге қатысты Криги аралық (немесе Криги бирадикалы) және Криги қайта құрылымы оның есімімен аталады. Осы контексте, оның циклдік реакциялар мен циклдік қайта құрылым механизмдері жөніндегі зерттеулері оны Р.Б. Вудвард пен Р. Хоффманның (Вудвард-Хоффман ережелері) Нобель сыйлығына ие болған жұмыстарына қарамастан, олармен бірдей қорытындыларға жеткізді, бірақ ол өз нәтижелерін уақтылы жариялай алмады. Өмірінің соңғы жылдарында ол кішкентай көміртек сақиналарының химиясын, әсіресе циклобутадиен мен оның туындыларын зерттеді.

Жазбалар

Акридиний тұздарының қосылатын заттарға әсері, Диссертация, Вюрцбург университеті, 1925 ж.
Қанбағыссыз көмірсутектердің тотығуы, Либигс Анн. Химия. 481, 263 (1930)
Катиондық оттегі нәтижесінде декалин пероксидестерінің изомерленуі, Либигс Анн. Химия. 560, 127 (1948)
Р. К. және Г. Шрёдер: "Кристалданып алынған алғашқы озонид", Chem. Ber. 93, 689 (1960)
Озонолиз механизмі, Angew. Chem. 87, 765 (1975); Angew. Chem., Int. Ed. Engl. 14, 745 (1975)