Клод Луи Бертолле: Француз химигі және химиялық тепе-теңдіктің теориясының негізін қалаушысы

Кіріспе

Француз химигі (1748–1822)

Клод Луи Бертоле (Klod Lwi Bertole, klod lwi bɛʁtɔlɛ, 9 желтоқсан 1748 – 6 қараша 1822) – савойлық француз химигі, 1804 жылы француз Сенатының вице-президенті болған. Ол кері химиялық реакциялар механизмі арқылы химиялық тепе-теңдік теориясына ғылыми үлес қосып, сондай-ақ қазіргі заманғы химиялық номенклатураны дамыруына әсер еткенімен танымал. Практикалық тұрғыдан алғанда, Бертоле алғаш рет хлор газының ағартқыш қасиетін көрсетті және заманауи ағартқыш ретінде натрий гипохлоритінің ерітіндісін жасады.

Өмірбаян

Клод Луи Бертоле 1749 жылы Анси маңында, Савой герцогтығының құрамына кіретін Таллоирде дүниеге келді. Ол оқуын Шамбериде бастап, кейін Туринде медицина саласында бітірді. Бертоле химия саласында жасаған жаңалықтарының арқасында 1780 жылы Ғылым академиясының белсенді мүшесі болды. Бертоле, Антуан Лавуазье және басқалармен бірге химиялық номенклатураны, яғни химиялық қосылыстарды атау жүйесін жасады, ол қазіргі заманғы жүйенің негізі болып табылады. Ол сондай-ақ бояулар мен ағартқыштарды зерттеді және 1785 жылы хлор газын коммерциялық ағартқыш ретінде алғаш рет қолданды. 1789 жылы Париждегі (Франция) Жавель кемежайдағы зертханасында хлор газын натрий карбонатының ерітіндісі арқылы өткізе отырып, заманауи ағарту сұйықтығын алғаш рет өндірді. "Eau de Javel" ("Жавель суы") деп аталатын сұйықтық – натрий гипохлориттің әлсіз ерітіндісі болды. Ол алғаш рет зерттеген және өндірген тағы бір күшті хлорлы тотықтырғыш және ағартқыш – калий хлораты (KClO3) – Бертоле тұзы деп аталады. Бертоле 1785 жылы аммиак газының элементтік құрамын алғаш рет анықтады. Бертоле кері реакцияның және, демек, химиялық тепе-теңдіктің ерекшеліктерін таныған алғашқы химиктердің бірі болды. Бертоле француз химигі Жозеф Прустпен бірлесіп, пропорциялар заңдылығының дұрыстығы үшін ұзақ пікірталас жүргізді. Пруст химиялық қосылыстар өндіріс әдісіне қарамастан, құраушы элементтердің белгілі бір арақатынасында тұрады деп сенсе, Бертоле бұл арақатынастың бастапқыда алынған реагенттердің арақатынасына сәйкес өзгеруі мүмкін деп ойлады. Пруст өз теориясын дәл өлшеулер арқылы дәлелдегенімен, оның теориясы бірден қабылданбады, себебі Бертоленің беделі зор болды. Оның заңы 1811 жылы Берзелиус оны растағаннан кейін ғана қабылданды, бірақ кейіннен Бертоле толығымен жаңылысқан жоқ екені анықталды, өйткені пропорциялар заңына бағынбайтын қосылыстар класы бар екені белгілі болды. Бұл стехиометриялық емес қосылыстар оның құрметіне бертолидтер деп аталды. Бертоле Наполеонмен бірге Египетке барған ғалымдардың бірі және Египет институтының физика және табиғат тарихы бөлімінің мүшесі болды.

Claude Louis Berthollet was born in Talloires, near Annecy, then part of the Duchy of Savoy, in 1749. He started his studies at Chambéry and then in Turin where he graduated in medicine. Berthollet's great new developments in works regarding chemistry made him, in a short period of time, an active participant of the Academy of Science in 1780. Berthollet, along with Antoine Lavoisier and others, devised a chemical nomenclature, or a system of names, which serves as the basis of the modern system of naming chemical compounds. He also carried out research into dyes and bleaches, being first to introduce the use of chlorine gas as a commercial bleach in 1785. He first produced a modern bleaching liquid in 1789 in his laboratory on the quay Javel in Paris, France, by passing chlorine gas through a solution of sodium carbonate. The resulting liquid, known as "Eau de Javel" ("Javel water"), was a weak solution of sodium hypochlorite. Another strong chlorine oxidant and bleach which he investigated and was the first to produce, potassium chlorate (KClO3), is known as Berthollet's Salt. Berthollet first determined the elemental composition of the gas ammonia, in 1785. Berthollet was one of the first chemists to recognize the characteristics of a reverse reaction, and hence, chemical equilibrium. Berthollet was engaged in a long term battle with another French chemist, Joseph Proust, on the validity of the law of definite proportions. While Proust believed that chemical compounds are composed of a fixed ratio of their constituent elements irrespective of the methods of production, Berthollet believed that this ratio can change according to the ratio of the reactants initially taken. Although Proust proved his theory by accurate measurements, his theory was not immediately accepted partially due to Berthollet's authority. His law was finally accepted when Berzelius confirmed it in 1811, but it was found later that Berthollet was not completely wrong because there exists a class of compounds that do not obey the law of definite proportions. These non stoichiometric compounds are also named berthollides in his honor. Berthollet was one of several scientists who went with Napoleon to Egypt and was a member of the physics and natural history section of the Institut d'Égypte.

Марапаттар мен құрметтер

1789 жылы сәуірде Бертоле Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. 1801 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1809 жылы Бертоле Нидерланд Корольдік институтының бірінші сыныптық мүшесі болып сайланды, ол Нидерланд Корольдік өнер және ғылым академиясының алдағысы болды. 1820 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының құрметті мүшесі, ал 1822 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Клод Луи Бертолеттің 1788 жылы Антуан Лавуазье, Луи Бернард Гютон де Морво және Антуан Франсуа, Фуркрой графы сынды әріптестерімен бірге жарияланған «Méthode de Nomenclature Chimique» атты еңбегі 2015 жылы Париж қаласындағы Ғылым академиясында Америка химия қоғамының Химия тарихы бөлімінен химиялық жаңалықтар үшін марапатталды. Аннеси қаласындағы француз лицейі оның құрметіне аталды (Клод Луи Бертоле атындағы лицей).

Жеке өмір

Бертоле 1788 жылы Мари Маргарита Баурға үйленді. Оған атеист екеніне айып тағылды. 1822 жылы Франциядағы Аркуэльде қайтыс болды.