Кіріспе
Фридрих Вёлер (31 шілде 1800 – 23 қыркүйек 1882) – органикалық және бейорганикалық химия саласындағы жұмыстарымен танымал неміс химигі, таза металл күйінде бериллий және иттрий химиялық элементтерін бірінші болып бөліп алған. Ол сондай-ақ силан және кремний нитриді сияқты бірнеше бейорганикалық қосылыстарды алғаш рет синтездеді. Вёлер органикалық химияға қосқан үлесімен де белгілі, әсіресе, мочевинаны синтездеудегі жұмыстары маңызды. Оның зертханада бейорганикалық заттардан органикалық мочевинаны синтездеуі, органикалық қосылыстарды тек тірі организмдер ғана "өмір күші" арқылы жасай алады деген түсінікке қарсы келді.
Friedrich Wöhler FRS(For) HonFRSE (31 July 180023 September 1882) was a German chemist known for his work in both organic and inorganic chemistry, being the first to isolate the chemical elements beryllium and yttrium in pure metallic form. He was the first to prepare several inorganic compounds, including silane and silicon nitride. Wöhler is also known for seminal contributions in organic chemistry, in particular, the Wöhler synthesis of urea. His synthesis of the organic compound urea in the laboratory from inorganic substances contradicted the belief that organic compounds could only be produced by living organisms due to a "life force".
Өмірбаян
Фридрих Вёлер Германияның Эшерсхайм қаласында дүниеге келді және ветеринардың ұлы болды. Бала кезінде ол минералдарды жинауға, сурет салуға және ғылымға қызығушылық танытты. Орта білімін Франкфурт гимназиясында алды. Гимназияда оқыған кезінде Вёлер әкесі ұсынған үй зертханасында химиялық тәжірибелер жүргізе бастады. 1820 жылы Марбург университетінде жоғары білім ала бастады. 1823 жылдың 2 қыркүйегінде Вёлер Хайдельберг университетінде медицина, хирургия және акушерлік докторы дәрежесінде емтихан тапсырды, химияшы Леопольд Гмелиннің зертханасында оқығаннан кейін. Гмелин оны химияға көбірек назар аударуға ынталанды және Вёлердің Швециядағы Стокгольмде химияшы Якоб Берзелиус басшылығымен зерттеулер жүргізуін ұйымдастырды. Вёлердің Берзелиуспен Стокгольмде болған уақыты екі ғалымның арасындағы ұзақ жеке және кәсіби қарым-қатынастың басталуын білдірді. Вёлер Берзелиустың көптеген ғылыми еңбектерін халықаралық жарияланым үшін неміс тіліне аударды. 1826 жылдан 1831 жылға дейін Вёлер Берлиндегі политехникалық мектепте химиядан сабақ берді. 1831 жылдан 1836 жылға дейін Кассельдегі политехникалық мектепте сабақ берді. 1836 жылдың көктемінде Вёлер Фридрих Штромейердің орнын басып, Геттинген университетінде химия профессоры болды, ол 46 жыл бойы, 1882 жылы қайтыс болғанға дейін осы қызметте болды. Геттингендегі уақытында оның зертханасында шамамен 8000 зерттеуші студенттер оқытылды. 1834 жылы ол Швед Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Өрстед алюминийді ұсақ бөлшектер түрінде оқшаулағанымен, оның нәтижелерін 1936 жылға дейін басқа зерттеушілер сәтті қайталаған жоқ. Қазір ол алюминийді ашқан деп есептеледі. Вёлер Өрстедтің алюминий дайындау туралы қорытындыларын Өрстедтің рұқсатымен одан әрі дамытты. Вёлер Өрстед әдістерін өзгертті, алюминий хлоридін азайту үшін калий амальгамын калий металлмен алмастырды. Осы жетілдірілген әдісті пайдаланып, Вёлер 1827 жылдың 22 қазанында алюминий ұнтағын таза түрінде бөліп шығарды. Ол 1845 жылы алюминий ұнтағының таза металл алюминийден жасалған қатты шарларға айналатынын көрсетті. Бұл еңбегі үшін Вёлер алюминийді таза түрінде алғаш рет оқшаулаған деп есептеледі. 1828 жылы Вёлер бірінші болып бериллий элементін таза металл түрінде оқшаулады (оны Антуан Бусси де тәуелсіз түрде оқшаулады). Сол жылы ол бірінші болып иттрий элементін таза металл түрінде бөліп шығарды. Ол бұл дайындамаларды бериллий мен иттрийдің сусыз хлоридтерін калий металлмен қыздыру арқылы жасады. (Титанды кейін 1910 жылы Мэтью А. Хантер толығымен таза түрінде оқшаулады.) Ол сондай-ақ кальций карбиді мен кремний нитридінің химиялық синтезін жасады. Француз химигі Сент-Клэр Девиллмен бірге жұмыс істеген Вёлер борды кристалл түрінде бөліп алды. Сонымен қатар, ол кремний элементін кристалл түрінде бөліп шығарды. Бұл екі элементтің кристалл түрлері бұрын белгісіз болған. 1856 жылы Генрих Буфпен бірге жұмыс істеп, Вёлер органикалық емес қосылысты силанды (SiH4) дайындады. Ол бор нитридінің алғашқы үлгілерін бор қышқылы мен калий цианидін қосып балқытып дайындады. Сондай-ақ, ол кальций карбидін дайындау әдісін де әзірледі. Вёлер 1828 жылы аммоний цианитінен мочевинаның зертханалық синтезін көрсеткендігі үшін органикалық химияның ізашары ретінде танылды, бұл реакция кейін "Вёлер синтезі" деп аталды. Урея және аммоний цианиті химиялық қосылыстардың құрылымдық изомерлерінің мысалдары болып табылады. Аммоний цианатты қыздыру оны мочевинаға, яғни оның изомеріне айналдырады. Сол жылы швед химигі Йонс Якоб Берзелиусқа жазған хатында ол былай деп жазды: "Мен химиялық суды ұстай алмаймын. Мен сіздерге қандай да бір жануардың бүйректерін пайдаланбай-ақ, адам не ит болсын, мочевинаны жасай алатынымды айтуым керек". Вёлердің мочевина синтезін дәлелдеуі тірі организмдерде тіршілікке "өмірлік күш" деген арнайы күштің болуы туралы витализм гипотезасын жоққа шығарды. Бұл "органикалық" қосылыстарды тірі организмдер ғана жасай алады деген идеяның күйреуінің басталуы болды. Вёлерге жауап ретінде Йонс Якоб Берзелиус Вёлердің нәтижелері органикалық химияны түсіну үшін өте маңызды екенін мойындады және бұл жаңалықты Вёлердің "лавр гүлшоғыры" үшін "зергерлік туынды" деп атады. Екі ғалым да зерттеудің жаңа саласы - изомеризмді зерттеуде жұмыстың маңыздылығын мойындады. Вёлер витализмді жеңіп алды деген түсінік 1931 жылы жарияланған химия тарихында кеңінен таралды, ол "тарихи дәлдікке ешқандай назар бермей, Вёлерді крестшіге айналдырды". Вёлердің заманында қабылданғаннан өзгеше, цианат таза емес, органикалық емес ион емес, өйткені ол әртүрлі метаболикалық жолдарда пайда болады. Сондықтан аммоний цианатын мочевинаға айналдыру органикалық емес прекурсордан органикалық қосылысты жасау мысалы емес.
Білім беру реформасы
Вёлер Геттинген университетінің профессоры болғаннан кейін, студенттер онымен білім алу үшін әлемнің түкпір-түкпірінен келді. Вёлер студенттеріне зертханада тәжірибе жинақтару мүмкіндігі бергеннен кейін, олар үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Бұл тәжірибе кейіннен бүкіл әлемде қабылданып, қазіргі көптеген университеттерде міндетті химия зертханасының негізі болды. Вёлер сондай-ақ студенттеріне өзінің зерттеулеріне қатысып, көмектесуге рұқсат берді, бұл сол кезде кең таралған емес еді. Бұл практика дерлік барлық жерде қолданыла бастады, қазіргі күні көптеген мамандықтар үшін қажетті бакалавриат және магистратура деңгейіндегі зерттеу жұмыстарын қалыпқа келтірді.
Соңғы күндер мен мұра
Вёлердің ашылулары химияның теориялық негіздеріне маңызды әсер етті. 1820 жылдан 1881 жылға дейінгі жылдық журналдарда оның түпнұсқа ғылыми еңбектері жарияланған. 1882 жылы Scientific American журналының қосымшасында былай делінген: «Ол жасаған екі-үш зерттеуі үшін ғалымның ең жоғары наградасына лайық, бірақ оның барлық еңбектерінің көлемі аса зор. Егер ол өмірге келмесе, химияның бүгінгі күнгі кейпі мүлдем басқаша болар еді». Вёлердің белгілі зерттеуші шәкірттеріне химияшылар Георг Людвиг Кариус, Генрих Лимприхт, Рудольф Фиттиг, Адольф Вильгельм Герман Колбе, Альберт Ниман, Войтех Шафарик, Вильгельм Кюне және Август Волькер кірді. Вёлер 1854 жылы Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол Эдинбург Корольдік қоғамының құрметті мүшесі атанды. 1862 жылы Вёлер Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Робин Киннің «Фридрих Вёлердің өмірі мен еңбектері (1800–1882)» (2005) еңбегі Вёлердің «алғашқы толыққанды ғылыми өмірбаяны» деп есептеледі. Вёлердің қайтыс болған күнінің 100 жылдығына орай Батыс Германия үкіметі мочевинаның (карбамидтің) құрылымын бейнелейтін марка шығарды, оның синтезінің формуласы тікелей марканың астында келтірілген.
Отбасы
Вёлердің алғашқы некесі 1828 жылы туысы Франциска Мария Вёлермен (1811–1832) болды. Олардың екі баласы болды: ұл (Огаст) және қыз (Софи). Францисканың қайтысынан кейін, 1834 жылы Джули Пфайфферге (1813–1886) үйленді, одан төрт қызы болды: Фанни, Хелене, Эмили және Полин.