Кіріспе

Ежелгі Рим провинцияларының бекіністері

Limes Germanicus (лат. – герман шекарасы) немесе ‘герман лимдері’ – қазіргі заманда Германияның Төменгі, Жоғарғы және Рейтияның ежелгі рим провинцияларын шектеген шекаралық бекіністердің сызығына берілген атау. Бұл Рим империясы мен бағынбаған герман тайпаларын б.з. 83 жылдан шамамен 260 жылға дейін бөліп отырды. Шекара өзен сияқты табиғи шекараны немесе әдетте ағаш қоршау мен аралықта қарауыл мұнарасы бар жер жағалауы мен арықты қолданған, ал олардың артында байланысты форттардың жүйесі салынған. Лимдердің жолы уақыт өте келе сыртқы қауіптердің әсерінен алға жылжу мен артқа шегінуден кейін өзгерді. Өзінің биіктігінде Limes Germanicus Рейннің Солтүстік теңізге шығатын жерінен Дунайдағы Регенсбургке (Castra Regina) дейін созылып кетті. Бұл екі ірі өзен империя аумағына жаппай шабуылдан табиғи қорғаныс жасады, Рейндегі Могонтиякумнан (Майнц) Castra Regina-ға дейін созылған саңылауды қоспағанда. Limes Germanicus мына бөліктерге бөлінді:

Төменгі германдық лим, Нидерландыдағы Катьвик қаласындағы Солтүстік теңізден басталып, сол кездегі Төменгі Рейн тармақтары (қазіргі Oude Rijn, Leidse Rijn, Kromme Rijn, Nederrijn) бойымен созылды;
Жоғарғы германдық лим Рейннен Рейнброль (Ньювид ауданы) арқылы Таунус тауларын кесіп, Майн өзеніне (Ханаудың шығысына), содан кейін Майн өзенінің бойымен Мильтенбергке дейін және Остербуркеннен (Некар-Оденвальд ауданы) оңтүстікке қарай Лорхқа (Остальб ауданы, Вюртемберг) дейін 70 км-ден астам түзу сызықпен созылды;
Ретиандық лим шығысқа қарай Дунайдағы Лорхтан (Келхеймге жақын) дейін созылды. Оның жалпы ұзындығы кем дегенде 60 қамал мен 900 қарауыл мұнарасын қамтыды. Limes-тің ең әлсіз, сондықтан ең көп күзетілетін бөлігі – Рейннің қазіргі Майнц қаласы тұсындағы батысқа қарай бұрылысы мен Регенсбургтегі Дунайдың негізгі ағысы арасындағы жоғарыда аталған саңылау болды. Бұл екі үлкен өзен арасындағы құрлықтық дәліз су көлігін пайдалану қажеттілігінсіз көптеген адамдар тобының қозғалысына мүмкіндік берді, сондықтан су жолдары, арналар, жолдар және төбелер бойымен терең және бірнеше қабатта орналастырылған форттар мен мұнаралар көп жиналды.

Тарих

Рим шекарасының қорғаныстары Германия қаржыландырған жүйелі қазба жұмыстары мен оларға байланысты басқа да зерттеулер арқасында жақсы танылды. 2005 жылы Жоғарғы германдық және Ретия лимесінің қалдықтары «Рим империясының шекаралары» деген атаумен ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 2021 жылы Төменгі герман лимесі жеке түрде Дүниежүзілік мұра тізіміне қосылды. Саальбург – Франкфурт маңындағы лимес бойында орналасқан қайта жаңартылған бекініс және мұражай.

Август

Шекара бойында бекіністер салуды бастаған алғашқы император – 9 жылы Тейтобург орманы шайқасындағы Римнің ауыр жеңілісінен кейін көп ұзамай Аугуст болды. Алғашқыда көптеген Лайм қабырғалары болды, олар кейін Рейн өзені бойындағы Жоғарғы Герман Лаймын және Дунай өзені бойындағы Ретий Лаймын құру үшін біріктірілді. Кейін бұл екі қабырға жалпы шекараны құру үшін байланыстырылды.

14 -тен 73-ке дейін

Августтың қайтысынан бастап (б.з. 14 ж.) 70 ж. өткенге дейін Рим өзінің германдық шекарасы ретінде Рейн және Жоғарғы Дунайдың суаймағын қабылдады. Осы өзендердің ар жағында ол тек Франкфурттың құнарлы жазығын, Могунтиякум (Майнц) римдік шекаралық бекінісіне қарсы, Қара Орманың оңтүстікке қарай ең төменгі бөліктерін және бірнеше шашыраңқы көпір бастықтарын ғана бақылады. Рейн терең әрі кең болатын осы шекараның солтүстік бөлігі империя құлағанға дейін римдік шекара болып сақталды. Оңтүстік бөлігі басқаша болды. Жоғарғы Рейн мен Жоғарғы Дунайды кесіп өту оңай. Олар құратын шекара тым ұзын, қазіргі Баден және Вюртемберг арасында шетелдік территорияның өткір бұрышты үшбұрышын қамтиды. Рим дәуірінде осы аймақтарда германдық халық аз болған сияқты, ал қазіргі Эльзас-Лотарингиядан римдік азаматтар өзеннен шығысқа қарай қоныс аударған. Географиялық жағдайдың қолайлылығы және осы римдік азаматтардың қозғалысын мойындаудан туындайтын пайдалар Римде шабуылдау саясатын қолдауға итермеледі. Күшті Веспасиан Нероннан кейін билікке келген кезде, өткір бұрышты бірте-бірте жауып немесе кемінде оны кеңейтетін бірқатар табыстар басталды.

Флавий әулеті

Бірінші шабуыл шамамен 74 жылы жасалды, қазіргі Баденге қарай шабуылдалып, ішінара басып алынды және Римнің Рейн өзенінің жоғарғы ағысындағы, Страсбургтегі базасынан Дунайға, Үлм қаласының үстінен жол салынды. Бұрыштың ұшы қиылып қалды. Екінші шабуылды Домициан шамамен 83 жылы жасады. Ол Могунциакумнан шығып, Рим аумағын шығысқа қарай кеңейтті және осы аумақты жүйелі түрде белгіленген және қорғалған шекарамен қоршады, оның бойында көптеген блокпосттар мен ірі бекіністер орналастырылды. Блокпосттардың арасында әртүрлі кеңейтулер мен қайта жаңартулар нәтижесінде Таунус тауындағы, Бад-Хомбургқа жақын орналасқан, әйгілі Саальбург бекінісі пайда болды. Бұл шабуыл үшін үшінші қадам қажет болды – 74 және 83 жылдары басып алынған жерлерді байланыстыратын шекараны салу. Біз осы шекараның бағытын білеміз, ол Майн өзенінен басталып, Оденвальдтың жотасы арқылы Некар өзенінің бастауына дейін созылып, қамалдар тізбегімен қорғалған. Бірақ оның нақты уақытын білмейміз, алайда егер бұл Домицианның жұмысы болмаса, оның өлімінен кейін жақын уақытта салынған, ал барлық шекара, мүмкін, Адрианның басшылығымен Рейннен Дунайға дейін созылған, ағаштан жасалған үздіксіз қоршаумен қайта ұйымдастырылды.

Адриан мен антониндер

Өзендер арасындағы бұрыш енді толығымен толып қалды. Бірақ одан әрі жылжу және нығайту қажет болды. Адриан немесе, көбінесе, оның ізбасары Антонин Пий Оденвальд пен Дунайдан шығып, осы екі сызыққа шамамен параллель, бірақ олардан алға жылжыған жаңа шекараны белгіледі, кейде, Таунус сияқты, ескі сызықпен беттеседі. Осы шекара қазір көрініп тұр және оны қызығушылар аралап көреді. Бүгінгі күні ол екі бөлек шекаралық құрылыстан тұрады: біреуі, Пфальграбен деп аталады, ол қазылған ор және топырақ үйіндісі бар қазықтардан жасалған қоршау, Сальбург маңында жақсы көрінеді, бірақ бұрын Рейннен оңтүстікке қарай Германияның оңтүстігіне дейін созылған. Екіншісі, жер жұмыстары тоқтаған жерден басталады, ол тас қабырға, бірақ аса мықты емес, Тифельсмауэр; ол Дунайға параллель, шамамен шығыс-батыс бағытында жүреді және ақырында Регенсбургқа жақын Хайнхаймда оған қосылады. Пфальграбеннің оңтүстік бөлігі өте түзу; ол Полярлық жұлдызға дәл бағытталған. Бұл шекара шамамен 100 жыл бойы сақталды, және осы ұзақ кезеңде оған нақты мерзімдерді қою қиын болған көптеген өзгерістер енгізілгені сөзсіз. Тіпті Пий белгілеген шекараның қашан шаңқалар мен басқа да арнайы бекіністермен жабдықталғанына толық сенімді болу мүмкін емес. Бірақ біз білетініміздей, варварлардың қысымы екінші ғасырдың соңында күшейді, және ұзақ күрестен кейін Рейннің шығысы мен Дунайдың солтүстігіндегі барлық немесе көп бөлігі шамамен 250 жылы бірден жоғалды.

Соңғы Рим империясы

III ғасырдың соңындағы германдық шабуылдар "Жоғарғы Ретиялық лимес" деп аталатын аймақтың тасталуына алып келді, ал қорғану үшін Рейн, Илер және Дунай өзендері бойында Рим қорғаныс желісі құрылды (Рейн-Илер-Дунай лимесі). Жылдам өзен қайықтары, олардың ішінде Navis lusoria стандартты түрі, аванпосттарға немесе қиын жағдайларға жылдам жеткізілуге белсенді көмектесті. Күзет мұнаралары бір-бірін көру қашықтығында болды, ал маңызды өткелдерде (мысалы, Базель қаласының жанындағы бұрын қабырғасы жоқ Аугуста Рауриканың орнына Каструм Раураценсе) және шекараның ішкі аймағында (мысалы, бүгінгі Швейцариядағы Виндонисса) мықты бекітілген лагерьлер (кастра) орналастырылды.

Лимдердің сипаттамасы мен қызметі

Лимнің өзі салыстырмалы түрде қарапайым құрылыс. Ол – Рим әскерінің саяхаттап жүрген жасағы әр кеш сайын лагерьлерін шабуылдан қорғау үшін салған бекініске ұқсас. Әскерлер сырт жағынан ор қазды. Ордан алынған топырақтан үйінді жасалды. Үйіндінің үстіне қазықтар орнатылды. Лимдердің орлары лагерь бекінісінен тереңірек және үйінділері биік болды. Қазықтар да жоғарырақ болды және ордың алдына орналастырылды; лимнің бірнеше бөлігінде қазықтардың орнына қарапайым тас қабырға салынған. Қабырғаның немесе үйіндінің артында ағаштан немесе тастан салынған бақылау мұнараларының жүйесі орнатылды, олардың әрқайсысы келесі мұнараны көре алатын және әдетте бірнеше шақырым арттағы бекіністерге сигнал бере алатын. Лимдер бүтін герман тайпаларының Рим империясының аумағына енуіне толыққанды кедергі келтіре алмады. Бұл құрылысшылардың ниеті емес еді. Күзет мұнараларының жанында лимдерден өтуге болады, әсіресе саудагерлерге немесе империяда өмір сүруге немесе жұмыс істеуге келген адамдарға. Лимдердің мақсаты осы қозғалысты бақылау болды. Лимдерден өту үшін мұнараларды басып өту қажет болды, осылай гарнизонның назарына түсуге, немесе қабырға мен қазықтарды бұзуға тырысуға болады. Тек жеке адамдар немесе шағын топтар ғана кедергілерді байқаусыз асып өте алатын, ал олар ұрланған малдың көп бөлігін алып жүре алмайтын. Үлкен топтар байқалып қалатын; олар бір немесе бірнеше мұнараны қиратуға тырыса алатын, бірақ бұл римдіктердің назарын аударатын. Шекарадан өтетін барлық қозғалысты білу Рим әскері үшін өте маңызды болды. Рим империясы сияқты үлкен аумақта әскер саны аз болды және легиондардың көп бөлігі шекараға жақын орналасқан. Осы қорғаныс аймағынан өтіп кеткен жау әскерлері империя ішінде көп қарсылық көрмейтін. Лимдер ерте ескерту жүйесін, кездейсоқ шағын шабуылдарды болдырмауды және жау шекаралық бекіністер мен гарнизондарға жақын болғанда шабуылдарға қарсы тұру мүмкіндігін қамтамасыз етті. Лимдер, сондай-ақ, Америка-Мексика шекарасындағы қоршау жүйесі сияқты, адамдар тобының қозғалысын бақылау үшін де қорғаныш болған болуы мүмкін.

Екіншілік көздер

Ағылшын тілінде жақсы зейіл қоюға болатын мақала Х. Ф. Пелхамның «Трансакциялар кітабындағы» (Trans. of the Royal Hist. Soc.) 20-томдық мақаласында кездеседі, ол оның «Жиналған еңбектерінде» (Collected Papers) 178–211 беттерде қайта басылған (Оксфорд, 1910), онда неміс деректері толық көрсетілген. Д. Ж. Вуллискрофт, «Рим әскери сигналдауы». Stroud and Charleston: Tempus Publishing, 2001. 191-бет. Бұл зерттеу негізінен Рейн және британдық шекаралары бойындағы көріну мүмкіндіктеріне арналған.