Тибиао муниципалитетінің тарихы мен географиясы

Кіріспе

Антике, Филиппин Tibiao муниципалитеті, ресми түрде Tibiao муниципалитеті (; ; ), Филиппиннің Антике провинциясындағы 4-ші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 28 703 адамды құрайды.

Тарих

Филиппинде испандықтар билік еткен кезде, испандық сарбаздар сулы және лайлы жерлердегі хатай-хатайдағы жергілікті тұрғындардың бір тобымен кездесті. Олар жергілікті тұрғындардан осы жердің атын сұрап, биік қамыстың жапқан кең жазығын көрсетті, оны тигбау деп атады. Жергілікті тұрғындар испандықтар шөптің атын сұрап отыр деп ойлап, «Тигбау» деп жауап берді. Бұл қазіргі Тибьяо өзенінің (са Тиби Канг суба) жанында орналасқан. Осы жерге келгендер: «Тиби хау?» дейтін еді. Бұл өзеннің жағасында неге орналасқандарын сұрайтын сұрақ. «Тиби хау» деген сөз ақырында Тибьяоға айналды. Содан бері бұл жер Тибьяо деп аталды. Испандықтардың «Тигбау» сөзін айтуы қиын болған деседі. Ескі елді мекен қазіргі Балантианда орналасқан. Жергілікті тұрғындар осы жерге көшіп кетуге мәжбүр болды, себебі ол жағалаудан шалқары орналасқан және сол кездегі қарақшылардың шабуылдарынан қорғалған. Тибьяо 1596 жылдан 1840 жылға дейін Налупаның бір бөлігі болды. Налупа, қазіргі Жиналинадағы орталық үкіметімен, қазіргі Тибьяо, Барбаза және Лауаан аудандарын басқарды. 1730 жылдың басында Налупа морондық пираттардың шабуылдарынан кейін бірте-бірте халқы азайды. 1733 жылы Куласи Налупа мен Панданды тікелей басқарды. 1796 жылы Налупа Куласиден бөлінді. Арапал ретінде белгілі ауыл басшылары Париж, Огуид Пагсугуирон және Николас Амар (1818) болды. 1786 жылы Огуид Дату Огуид Калауган сағасына қоныс аударды. Ол өзінің отбасымен және Борнеоның белгісіз бір жерінен келген қоныс аударушылармен бірге келді, болжам бойынша, Кинарай тілінің франка лингвасы болып табылатын жерден. 1786 жылдың 6 тамызында Огуид және оның ізбасарлары қазіргі Камьябсанға, яғни гуава ағаштары өсетін жерге қоныстанды. Камьябсан қазір Малабордағы Саванг Ситионың бір бөлігі. Бұл жер жағалауға жақын болғандықтан, пираттардың шабуылына ұшырау қаупі бар еді. Кейіннен олар балаңдықтармен бірге өмір сүру үшін Балантианға көшіп барды. Дату Огуид Балантианға келгенде, ол «Тумандоктармен» кездесті, бірақ бір-бірін түсіне алмады. Олармен танысу үшін Дату Огуид оларға тағамдар ұсынды, оны Пангуянг немесе Падуум деп атады. 1815 жылы Огуид Налупаға делегация жіберіп, Антик губернаторы Рафаэль Андрес Гомеске Тибьяоны Налупадан бөліп, жаңа қала құруды өтінді. Өтініш қабылданды. 1818 жылдың 1 қаңтарында Тибьяо Дон Николас Амармен бірге муниципалды болып құрылды. Сол кезде Антик губернаторы Хуан Ормидо, ал Налупаның муниципалды teniente белгілі Вислилла болды. Тибьяо Налупаның бір бөлігі болып қала берді. 1826 жылы Огуид Тибьяоның муниципалды лейтенанты қызметінен бас тартты, бірақ қала істерін басқаруды жалғастырды. 1926 жылдың 2 мамырында ол жиналыс шақырып, алғыс айту күнін тойлау және олардың елді мекенінде шіркеу салу туралы шешім қабылдады. 20x10x4 метрлік шіркеудің шатыры пальма жапырақтарымен жабылған және қабырғалары ағаш тақтайларынан жасалған, ал Хуан Мариано сол кезде муниципалды teniente қызметін атқарды. 1826 жылдың 1 қарашасында Огуид пен губернатор Мартинес елді мекеннің шығысындағы таудың басына айқыш орнатты, ол қазір Круз тауы деп аталады, осы оқиғаны белгілеу үшін. Келесі күні алғыс айту рәсімі, көпшілікке арналған үйлену рәсімі және шомылдыру рәсімі өтті. 1828 жылдың 6 қарашасында Огуид Калауган мен Палайпай өзендерінің арасында орналасқан жаңа қала учаскесін зерттеу үшін бес адамды таңдады. Хуан Амар Сарчино қала жоспарын жасады және оны әзірлеу дереу басталды, оны Мариано Делос Сантос, муниципалды лейтенант және губернатор Франсиско Орета бақылады. Тибьяо епархиясын 1849 жылы августиндік миссионерлер құрды, ал 1851 жылы филиппиндік діни қызметкер Фр. Илоило штатының Мандуариао қаласынан келген Эулогио «Олой» Кардонес шіркеудің діни қызметкері болды. Оның келуін мерекелеу үшін фестиваль мен Пангуянг өткізілді, бұл Тибьяоның тәуелсіздігін атап өтті. Педро Бандоха, кейіннен Бандонг деп аталатын, 1898 жылы жергілікті революциялық қозғалысты басқарды, ал 1930 жылы Николас Амарилло муниципалдық президент болып қайта сайланды, Сегунд Москосоның көмегімен Тибиао орталық мектебінің құрылысы сияқты дамуды бастады. 1935 жылы Николас Амариллоның екінші өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін ол губернатор Алехандро Лимнің Жарро епискобымен келіссөздер жүргізуде көмек сұрады. Облыс губернаторы және Тибьяоның бейбітшілік судьясы болған Алехандро Тарио Лим өзінің өкілеттігі кезінде Муниципальдық алаңы мен Муниципальдық ғимараттың құрылысын бақылады, бұл оның қала дамуына деген құлшынысын көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тибьяо 1942 жылдың 19 сәуір күні жапондық әскерлер шіркеуді, муниципалдық ғимаратты және көпірді өртеп тастағандықтан, үлкен қиындықтарға тап болды. Лейтенант Абсалон 1942 жылдың 3 қыркүйегінде Мартин Хуанильоны Тибьяоның мэрі етіп тағайындады, ал 1942 жылдың 13 қарашасында Пио Диосо Хосе Мендозаны тағайындады. Қақтығыс күшейген сайын, 1943 жылдың 16 маусымында жапондық патрульдер Тибьяоға еніп кірді, осы хаостың арасында, Каликсто Зальдивар 1944 жылдың 11 желтоқсанында Гериберто Бандожаны муниципалдық мэр етіп тағайындады. 1948 жылы Диодата Тарио Лим Бандожа Тибьяоның муниципалды мэрі болып сайланды, бұл бұрынғы облыс губернаторы, Губернатор Алехандро Т. Лимнің қарындасы. Татинг тек бастауыш мектепті бітірген. Оның барлық бауырлары UP колледжінің түлектері болды. Ол ата-анасын күту үшін білімін тоқтатуға мәжбүр болды. Бірақ ол білімнің маңыздылығын білгендіктен, ол сегіз гектар жерді және 40 000 песоны мектеп салуға сыйлады. Ол оның ата-анасының құрметіне Тарио Лим мемориалдық орта мектебі, қазіргі Антик университетінің Тарио Лим мемориалдық кампусы деп аталды, оның ата-анасы Висенте «Куин» Санчес Лим және Мария Амар Тарио. 1950 жылы Даландаста он тоғыз хукшілер көрінді. Филиппиннің жер күштерінің әскерлері хукшілермен күресу үшін Тибьяоға жіберілді. Муниципалдық мэр Диодата Тарио Лим Банкая, Конрадо Антонио, Алехандро Амар және Самсон Амар атты жергілікті полицияның төрт мүшесін тағайындады. Олар басқарушысы «Алиас 120» болған он сегіз хукшіні ұстады. 1956 жылы Федерико Руис Тибьяоның муниципалды мэрі болып сайланды. Ол өздерінің қамыстың алты гектарын сыйлады. Тобиас Форньер мен Диодата Лим Бандожаның көмегімен олар Тарио Лим мемориалдық Антик балық шаруашылығы мектебін құрды. 1960 жылы Ремегио Виста Мексикадағы жазғы Олимпиадада елді ұсынды. Оның жылдамдығы байқалды, ол спринт жарысының алғашқы 50 метрінде «Ең жылдам адам» деп аталды. 1976 жылы Милен Мичиано Тибьяодан «Линай Канг Антик» тажын иеленді, одан кейін 1982 жылы Мэри Джейн Жереза иеленді. Кэрол Жосетт Кардос 1997 жылы осы құрметті иеленді, ал Куинни Бандожа 1999 жылы бағалы аталымды жеңіп алды. 2003 жылы Кришна Константино Тибьяодан «Линай Канг Антик» болып танылды, бұл қаланың сұлулығы мен мәдениетін тойлау дәстүрі жалғасты. Дәстүр 2011 жылға дейін жалғасты, осы жылы Мэри Крис Гуальберто құрметті аталымды жеңіп алды. 2012 жылдың желтоқсанында Грейсчеле Мэй Манагуит Тибьяодан «Линай Канг Антик» болып танылды. 1981 жылы Мануэль М. Лим кіші 26 жасында Тибьяоның ең жас мэрі болды. Ол бұрынғы мэр Диодата Тарио Лим Бандожаның немересі болды. Мэр Нони, оны осылай білді, қаланың дәрігері болды және Филиппин армиясының көмегімен Тибьяо тауларында Жаңа халық армиясының үш командирін және мүшелерін жойды. 1997 жылы Тибьяо Бірінші Филиппин халықаралық су айдынына каякинг кубогын қабылдады, бұл 11 елден келген қатысушыларды тартты, Тибьяо өзенінің сұлулығы мен шытырман оқиғаларын көрсетті. 2012 жылы Уолден М. Лим мерзімінде Тибьяо Эко-адвентура паркі (TEA PARK) ашылды. Осы жылы Тибьяо Антик туризмінің астанасы болып танылды. 2013 жылы Гил Балдевиа Бандожа, бұрынғы мэр Фелимон Бандожаның немересі және бұрынғы мэр Гериберто Бандожаның ұлы, Тибьяоның мэрі болып сайланды. Ол ерекше қызмет етті және 2016 және 2019 жылдары қайта сайланды, оның тұрақты данышкерлігі мен тиімді басшылығын көрсетті. Оның қызмет мерзімінен кейін Клеменс Г. Бандожа оның орнын басты, Тибьяоны даму мен прогрестің келесі кезеңіне бастау жауапкершілігін иеленді.

During the Spanish times in the Philippines, Spanish soldiers encountered a group of natives in hatay hatay, a watery and miry land. They asked the natives the name of the place, pointing to the vast expanse of land covered with tall reed grasses called tigbaw. The natives, who thought the Spaniards were pertaining to the name of the grass, answered Tigbaw. It is near the edge of the present day Tibiao River (sa Tibí Kang subâ). Sojourners to the place would comment: Tibi haw? It is a question asking why they locate themselves at the edge of the river. The term tibí haw eventually evolved into Tibiao. Since then the place was called Tibiao. Allegedly, the Spaniards had difficulty pronouncing the word Tigbaw. The old settlement was in present day Balanti an. The natives had to relocate to the said place, since it was secluded and distant from the shore, and it was secure from piratical raids which were common during those days. Tibiao was part of Nalupa from 1596 to 1840. Nalupa, with its central government in present day Jinalinan controlled the area of what is now Tibiao, Barbaza, and Laua an. In early 1730, Nalupa gradually depopulated due to the Moro pirate attacks. By 1733, Culasi had direct control of Nalupa and Pandan. In 1796, Nalupa ceded from Culasi. As an arrabal, notable village chieftains were Paris, Oguid Pagsuguiron, and Nicolas Amar (1818). In 1786, Oguid Datu Oguid landed in the shores of Calawgan Creek. He brought with him his family and settlers from an unspecified place in Borneo, presumably from a place where Kinaray a is the lingua franca. On August 6, 1786, Oguid and his followers settled in, what is now, Kamyabsan or a place of guavas. Kamyabsan is now part of Sawang Sitio in Malabor. The site was near the shore and accessible to pirate raids. They later transferred to Balanti an to coexist with the natives. When Datu Oguid arrived in Balanti an, he was confronted by the "Tumandoks" but could not understand each other. In exchange, Datu Oguid offered foods to become acquainted with them which was termed Panguyang or Padu um. In 1815, Oguid sent a delegation to Nalupa to petition the Governor of Antique, Rafael Andres Gomez, to make Tibiao a new town separating from Nalupa. The petition was granted. On January 1, 1818, Tibiao became a new town with Don Nicolas Amar as Teniente Municipal. The Governor of Antique that time was Juan Ormido while the Teniente Municipal of Nalupa was a certain Vislilla. Tibiao remained as a vista of Nalupa. In 1826, Oguid ceased to be the Teniente Municipal of Tibiao but continued to manage the town's affairs. On May 2, 1926, he convened a meeting where it was decided to hold a Thanksgiving celebration and construct a church in their settlement. The church, measuring 20x10x4 yards, featured thatched palm leaf roofing and walls made of wooden slabs, while Juan Mariano served as the Teniente Municipal at the time. On November 1, 1826, Oguid and Governor Martinez erected a cross on a mountain east of the settlement, now known as Mount Cruz, to mark the occasion. The following day, a Thanksgiving mass, mass wedding, and baptism took place. On November 6, 1828, Oguid selected five men to survey the proposed new town site, which was situated between Calaugan and Palaypay creeks. Juan Amar Sarcino drafted the town plan, and development began immediately, overseen by Mariano Delos Santos, the Teniente Municipal, and Governor Francisco Oreta. The Parish of Tibiao was established by Augustinian missionaries in 1849, and in 1851, Filipino priest Fr. Eulogio "Oloy" Cardones became the parish priest, coming from Manduariao, Iloilo. His arrival was celebrated with a fiesta and a Panguyang, marking Tibiao's independence. Pedro Bandoja, later known as Bandong, led the local revolutionary movement in 1898, while in 1930, Nicolas Amarillo was re elected Municipal President, initiating developments such as the construction of the Tibiao Central School with the aid of Rep. Segundo Moscoso. Before the end of Nicolas Amarillo's second term in 1935, he sought Governor Alejandro Lim's assistance in negotiating with the Bishop of Jaro for a church property to be used as the Municipal Building. Alejandro Tario Lim, who served as Governor of the province and Justice of the Peace of Tibiao, oversaw the construction of the Municipal Plaza and Municipal Building during his term, demonstrating his dedication to the town's development. During World War II, Tibiao faced significant upheaval as Japanese forces burned down the church, municipal building, and bridge on April 19, 1942. Lt. Absalon appointed Martin Juanillo as Mayor of Tibiao on September 3, 1942, followed by Jose Mendoza Sr.'s appointment by Pio Dioso on November 13, 1942. As the conflict escalated, Japanese patrols penetrated Tibiao on June 16, 1943, amidst the chaos, with Heriberto Bandoja subsequently appointed as municipal mayor on December 11, 1944, by Calixto Zaldivar. In 1948, Diodata Tario Lim Bandoja was elected as municipal mayor of Tibiao, sister of the former governor of the province, Gov. Alejandro T. Lim Sr, Tating is only elementary graduate. All her siblings were UP College Graduates. She was made to stop her education to take care of her parents. But she knew the importance of education so she donated eight hectares land and 40,000php for a school building. It was named Tario Lim Memorial High school now University of Antique Tario Lim Memorial Campus in honor of her parents, Vicente "Quin" Sanches Lim and Maria Amar Tario. In 1950, nineteen Huks were sighted in Dalanas. Soldiers of the Philippines Ground Force were detailed to Tibiao to fight the Huks. The Municipal Mayor Diodata Tario Lim Bandoja appointed four members of the local police named Manuel Bankaya, Conrado Antonio, Alejandro Amar and Samson Amar. They caught the eighteen Huks whose commander was Alyas 120. In 1956, Federico Ruiz Elected as Municipal Mayor of Tibiao. He donated six hectares land of their cane land. Through the help of Tobias Fornier and Diodata Lim Bandoja they established the Tario Lim Memorial Antique School of Fisheries. In 1960, Remegio Vista represented the country in Mexico Summer Olympics. His burst of speed was noticed he was dubbed as "The Fastest Man" in the first 50 meters of the sprint races. Mylene Miciano was crowned Lin ay Kang Antique from Tibiao in 1976, followed by Mary Jane Jereza in 1982. Carol Josette Cardos received the honor in 1997, while Quennie Bandoja earned the prestigious title in 1999. In 2003, Krishna Constantino was honored as Lin ay Kang Antique from Tibiao, continuing the tradition of celebrating the town's beauty and culture. The tradition persisted into 2011, when Mary Kris Gualberto achieved the esteemed title. In December 2012, Gracechele Mae Managuit was crowned Lin ay Kang Antique from Tibiao. In 1981, Manuel M. Lim Jr. became the youngest mayor of Tibiao at the age of 26. He was the grandson of former Mayor Diodata Tario Lim Bandoja. Mayor Nonie, as he was known, served as the town's doctor and, with the help of the Philippine Army, eliminated three commanders and members of the New People's Army in the mountains of Tibiao. In 1997, Tibiao hosted the First Philippine International Whitewater Kayaking Cup, which attracted participants from 11 countries, showcasing the beauty and adventure of Tibiao River

In 2012, during the term of Walden M. Lim, Tibiao Eco Adventure Park (TEA PARK) was inaugurated. In the same year Tibiao was honored as the Tourism Capital of Antique. In 2013, Gil Baldevia Bandoja, the grandson of former Mayor Felimon Bandoja and son of former Mayor Heriberto Bandoja, was elected mayor of Tibiao. He served with distinction and was re elected in both 2016 and 2019, highlighting his enduring popularity and effective leadership. Following his tenure, Klemens G. Bandoja succeeded him, inheriting the responsibility of leading Tibiao into its next chapter of development and progress.

География

Тибиао Антик провинциясының астанасы Сан-Хосе-де-Буэнавистадан шалқара орналасқан. Филиппин статистикалық бас басқармасының мәліметінше, муниципалитеттің жер ауданы Антик облысының жалпы ауданының бір бөлігін құрайды. 21 теңіз милі қашықтықта орналасқан Секо аралы – 1,5 км-лік құмды тілше, оны туристер жиі барып көреді.

Барангай

Тибьяо саяси тұрғыдан 21 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан құралады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Демография

2020 жылғы санақта Тибьяоның халқы 28 703 адамды құрады. Халық тығыздығы көрсетілмеген.

Туризм

Тибао Панай аралының экологиялық-әуесқойлық астанасы деп аталады. Онда Бугтунг Бато сарсуатына жаяу серуендеу, Тибьяо өзенінде каякпен және түтікпен жүзу, сондай-ақ Антик күріш террасаларына мәдени саяхат сияқты түрлі оқиғалар ұсынылады. Антик күріш террасалары – Сан-Ремигиос қаласында жақында қайта жаңғырылған мұралық тартымдылық. Бұл 600 гектар аумақты қамтитын күріш террасаларын Барангай Генерал Фуллонның Ирайнон Букиднон іргелі халқы сақтап қалған.

Белгілі тұлғалар

Альфредо Сиохо Лим, бұрынғы сенатор және Манила қаласының бұрынғы мэрі. Ол Квинтин Тарио Лим ағаның ұлы. Ремегио Висенте Виста – филиппиндық спринтер, өз елінің өкілі, Джакартадағы, Токио Азия ойындарындағы және Мексикадағы жазғы Олимпиада ойындарының алтын медаль иегері. Ол өз заманында Азияның ең жылдам адамы деп танылды. Антике провинциясының Тибьяо ауданындағы Салазар таулық барангиде дүниеге келген.